ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-12-121633409037 %63 %
2019-12-131401443142 %58 %
2019-12-141551493955 %45 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

::::كيال-گاجايىپ ەرتەگىلەر ::قيال-عاجايىپ ەرتەگىلەر

كىتاپحاناعا قايتۋ

قيال-عاجايىپ ەرتەگىلەر ->
اپتورى: ەرتەگىلەر
قيال-عاجايىپ ەرتەگىلەر - كورىلىم: (1190)


: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

مەن لەزدە قىزعىش قۇستان اڭگى ەسەككە اينالدىم دا كەتتىم. ايەلىم «بيشارا، ابدەن جۇدەگەن ەكەنسىڭ» دەگەندە، مەن ويلاعان ەدىم، «ماعان جانى اشىپ، ەندى مەنى ادام قالپىنا كەلتىرەر» دەپ. ەسەك بولعانىما وتە قاتتى قۋاندىم. سەبەبى، قىزعىش قۇستان گورى الدىرەك بولدىم عوي دەپ. ءبىراق كوپ ۇزاماي ول ويىم بەكەر بولدى. سەبەبى، قىسى-جازى بىردەي ۇستىمنەن جۇك تۇسپەيتىن بولدى. جەيتىنىم اتتاردان، سيىرلاردان قالعان شوپتەر. جاز بولسا سوقاعا قوسىپ، جەر دە جىرتادى. ارنەمەنى ءبىر سىلتاۋراتىپ باسىمنان تاياق كەتىرمەيدى. ءسويتىپ، ەسەك بولىپ، تاعى بىرنەشە جىل ءجۇردىم. ابدەن ارىقتاپ، ەتتەن اجىراپ، قۋ سۇيەك پەن تەرى قالدىم. ارقاما، جونىما ۇرعان تاياق، تاسقا تيگەندەي دىڭ ەتە قالاتىن بولدى. ابدەن كوتەرەم بولدىم. سونان ءبىر كۇنى بۇرىنعى ءادىسى بويىنشا ۇشكىرىپ جىبەرىپ، «يت بول» دەپ، شىبىقپەن سالىپ قالدى، اپ-ساتتە سارى توبەت بولدىم دا شىقتىم.

سارى توبەت بولعان سوڭ، ايداپ وتىرىپ بازارعا باردىم. بازاردا ءبىر ەت ساتقان قاساپشىنىڭ دۇكەنىنىڭ قاسىندا جاتتىم دا قويدىم. قاساپشى ماعان سۇيەك-ساياق، ەتتىڭ بولەك-سالاعىن بەردى. ەرتەسىنە تاعى سول قاساپشىنىڭ دۇكەنىنە كەلدىم. مەن كەلە جاتقاندا باسقا يتتەر جىلىسىپ كەتە بەرەتىن بولدى. مەن ابدەن الگى قاساپشىعا ۇيرەنىپ الدىم. بىر-ەكى جىل وتكەن سوڭ، ابدەن كۇشتەنىپ الىپ، ءبىر كۇنى مال بازارعا باردىم. مەن ادامنىڭ سوزىنە تۇسىنەمىن. ءبىراق سويلەي المايمىن. بازار تاراعانشا سوندا بولدىم. مەنىڭ مال بازارعا بارۋ سەبەبىم، مەنىڭ مىسىر قالاسىندا ابباز دەگەن جولداسىم بولاتىن. سونىڭ ءلايلا دەيتىن قارىنداسى سيقىر وقۋىن وقىعان. سوعان جەتسەم، ول مەنى ادام قالپىما كەلتىرەر دەگەن ويىم ەدى. ءسويتىپ، بازار تارقاعاندا بىرنەشە ساۋداگەرلەر كوپتەگەن قوي ساتىپ الىپ، قالانىڭ شەتىنە قاراي ايداپ ءجۇردى.

مەن وسى ساۋداگەرلەردىڭ سوڭىنان قالمادىم. قالانىڭ شەتىندە تىككەن شاتىرى بار ەكەن. قويلاردى سول شاتىردىڭ جانىنا ايداپ كەلدى. كەشكە قاراي ءبىر قوي سويىپ تاماق جەدى. ساۋداگەردىڭ بىرەۋى، ەسىكتىڭ الدىندا جاتقان مەنى نۇسقاپ: «مىنا يت مانا بازاردان شىققاننان ءبىزدىڭ سوڭىمىزدان قالمادى. ءوزى ءبىر قاسيەتتى يت بولۋ كەرەك. ۇرماڭدار، قايتا سورپا-سۋ بەرىپ ۇيرەتە بەرىڭدەر. ءتۇبى كەرەك بولار»،—دەدى. ساۋداگەرلەردىڭ ءسوز تۇرپاتىنا قاراعاندا مىسىر قالاسىنا باراتىن كورىنەدى.

سونىمەن ساۋداگەرمەن ىلەسىپ كەتە بەردىم. تۇندە قويدى كۇزەتەمىن. ەشقانداي قاسقىر جولاتپايمىن قويلارعا. مەنىڭ تۇنىمەن قوي كۇزەتكەنىم ساۋداگەرلەرگە وتە قاتتى ۇناپ، ماعان تاماقتى جاقسى بەرەتىن بولدى. ارادا بىرنەشە اي ءجۇرىپ، اقىرى مىسىر قالاسىنا دا كەلدىم. قالادان ىزدەپ ءجۇرىپ، اببازدىڭ ءۇيىن دە تاپتىم. ۇيىنە بارىپ، ەسىگىنىڭ الدىندا اببازعا قاراپ جاتىپ الدىم. ابباز ماعان قاراپ، قارىنداسى ءلايلانى شاقىرىپ الىپ: «مىنا ءيتتىڭ كوزى ادامنىڭ كوزىنە ۇقسايدى. كىتابىڭدى اشىپ كورشى. ءبىزدىڭ سانوبار ەمەس پە ەكەن؟ ونىڭ قاتىنى سيقىر وقۋىن وقىعان ەدى. سول قاتىن وعان ءبىر قاستىق ىستەگەن بولار»،—دەدى. ءلايلا دەرەۋ كىتابىن اشىپ جىبەرىپ ەدى، «بۇل يت ەمەس، ادام»،—دەدى. دەرەۋ وزىنشە بىردەمەلەردى وقىپ، ماعان ء«تۇفۋ» دەپ، دەم سالىپ ەدى «ادام بول» دەپ، مەن باياعى سانوبار قالپىما كەلدىم دە قالدىم. سول جەردە كورىسىپ تابىستىق. مەن باستان كەشكەن وقيعامدى تەگىس ايتىپ بەردىم. مەن اببازدىڭ ۇيىندە بىر-ەكى جىل ءجۇرىپ، ابدەن وزىمە-وزىم كەلگەن سوڭ، اۋىلعا قايتۋعا ابباز بەن ءلايلادان رۇقسات سۇرادىم. ولار ماعان ريزالىعىمەن ۇرىقسات بەردى. كەتەردە ءلايلا ايتتى:

—سەن ەلىڭە بارساڭ، سەنىڭ ايەلىڭ ساعان تاعى قاستاندىق ىستەيدى. سوندىقتان سەن مىنا اياتتى جاتتاپ ال. وسى اياتتى ايتساڭ، سەن ادام تۇرىنەن وزگەرىپ، قالاۋىڭ بويىنشا نە بولام دەسەڭ بولاسىڭ. ءسويتىپ، تاعى ءبىر سيقىر وقۋىن ۇيرەتتى: «مۇنى ايتىپ قاتىنىڭدى قانداي ايۋان ەتەمىن دەسەڭ دە ەركىڭ، بىراق،—دەدى ءلايلا ماعان،—سەنىڭ قاتىنىڭ سيقىر وقۋىن وقىعان ادام، ەگەر ەسەك، ات ىستەسەڭ، اۋزىن شوپكە، ەرنىن سۋعا تيگىزبە. تيگىزسەڭ بولعانى، ول دەرەۋ وزگەرىپ، سۋعا تيسە، بالىق بولىپ كەتەدى. سونان كەيىن سەنى تاعى ايۋان ەتىپ جىبەرەدى»،—دەدى.

بۇل ايتقاننىڭ ءبارىن مەن كوڭىلىمە ءتۇيىپ الدىم. بىرنەشە كۇن ءجۇرىپ ەلگە كەلدىم. ادام كۇيىمدە ايەلىمە كورىنۋگە قورىقتىم دا، ايەلىمنىڭ جاتقان بولمەسىنىڭ تۇسىنان ءوزىم تىشقان بولىپ تەستىم. ءسويتىپ، ايەلىمنىڭ جاتقان ءتوس اعاشىنىڭ استىنان شىقتىم. ايەلىم ۇيىقتاپ جاتىر ەكەن. باياعى ءلايلانىڭ ۇيرەتكەن سيقىر وقۋىن ايتىپ، ءوزىم ادام قالپىما كەلىپ، ءبىر ۋىس توپىراقتى شاشىپ جىبەرىپ، «كوك بايتال بول» دەپ، شىبىقپەن تارتىپ جىبەردىم. اپ-ساتتە ايەلىم كوك بايتال بولا قالدى. مەن ونى ۇستاپ الىپ ەرتتەپ، بايگە، كوكپار شاۋىپ ءجۇردىم. ءبىراق باياعى ءلايلانىڭ ايتقانى ەسىمدە بار، اۋزىن شوپكە، ەرنىن سۋعا تيگىزبەي، باسىن قاڭتارىپ بايلاپ قويامىن.

بىر كۇندەرى كوك بايتال ارىقتاپ ولۋگە كەلدى. سونان سوڭ سيقىر وقۋىن وقىپ، «كوك كوگەرشىن بول» دەپ، شىبىقپەن سالىپ قالدىم. اناۋ توردىڭ ىشىندە تۇرعان كوگەرشىن، سول مەنىڭ ايەلىم—گۇل.

الگىندە تاماق جەگەندە الدىمەن يتكە بەرۋىمنىڭ سەبەبى—مەنى ولىمنەن قۇتقارعان ءيتىم بولعان سوڭ، وعان ءبىرىنشى بەردىم تاماقتى، يتتەن قالعانىن توردىڭ ىشىندەگى كوگەرشىنگە بەرگەن سەبەبىم بولسا، ول ماعان قاستىق ويلاعان ايەلىم بولعان سوڭ، ول ماعان يتتەن جاقىن ەمەس.

كوگەرشىن تاماقتى جەمەگەن سوڭ، مەن ادامنىڭ قۋ باسىن ۇردىم، ول باياعى ءوزىم كەسىپ العان ايەلىمنىڭ كوڭىل جاقىنى ءداۋدىڭ باسى. مەن باس سالىپ باستى ۇرسام، ايەلىم ىزالانىپ تاماق جەيدى. مىنە، مەنىڭ اڭگىمەم وسىمەن اياقتالدى.

ەندى ۋادە بويىنشا مەن سەنىڭ باسىڭدى الامىن»،—دەدى سانوبار ماحامبەتكە.

—مەنىڭ ولەر الدىندا سىزدەن ءبىر ءوتىنىشىم بار،—دەدى ماحامبەت سانوبارعا. سانوبار: «ول قانداي ءوتىنىش، ايت»،—دەدى. ماحامبەت ايتتى: «ولەر الدىمدا مەن اجەتجاناعا دارەتكە وتىرىپ الايىن. سونان كەيىن نە ىستەسەڭ دە ەركىڭىز»،—دەدى. بۇعان سانوبار كەلىستى. ماحامبەت اجەتحاناعا بارىپ، باياعى ءوزى تىعىپ قويعان، كيسە كورىنبەيتىن قالپاعىن كيىپ، سانوبارعا كورىنبەي قاشىپ كەتىپتى.

سويتىپ، جاميلانىڭ اكەسىنە كەلىپ، سانوباردىڭ اڭگىمەسىن ايتىپ، ۋادە بويىنشا جاميلاعا ۇيلەنەدى. اكەسى وتىز كۇن ويىن، قىرىق كۇن تويىن ىستەپ، جاميلانى ماحامبەتكە قوسادى.

ەڭ ءبىرىنشى رەت سانوباردىڭ اڭگىمەسىن ەلگە جايعان ماحامبەت ەكەن. ەگەر ماحامبەت بولماسا، سانوباردىڭ اڭگىمەسى وسى كەزگە دەيىن ەل اۋزىنا تارالماس ەكەن.

12. سۇرمەرگەننىڭ اجالى

بۇرىنعى زاماندا اتاقتى ءبىر مەرگەن بولىپتى. اتى سۇرمەرگەن ەكەن. سۇرمەرگەن اڭ قاراپ كەلە جاتسا، جولدا ەكى جىلان توبەلەسىپ جاتادى. جىلاننىڭ ءبىرى قارا دا، ءبىرى اق. كەلىپ قاراسا، قارا جىلاننىڭ ءتۇسى سۋىق، وتە ىزعارلى ەكەن. مەرگەن قارا جىلاندى ءولتىرىپ، اق جىلانعا بولىسادى. سونان سوڭ اق جىلان مەرگەنگە قاراپ قويىپ، ءبىر تاستى جالاپ الادى. «ماعان دا جالا دەپ تۇر ما؟»—دەپ مەرگەن دە الگى تاستى جالاپ الادى. جالاپ العان ساعاتىندا مەرگەن جەر ۇستىندەگى بارلىق حايۋانداردىڭ ءتىلىن تۇگەل تۇسىنەتىن بولادى. مەرگەن ءبىرىنشى جىلانمەن سويلەسەدى. جىلان: «ەكەۋىمىز ەندى دوس بولدىق. جانە ءتىل ءبىلدىم دەپ كىسىگە ايتپا!»—دەپ ات باسىنداي التىن بەردى. ء«تىل ءبىلدىم دەپ بىرەۋگە ايتساڭ، ولەسىڭ»—دەيدى. جىلانمەن دوس بولىپ مەرگەن ۇيىنە قايتادى. التىندى ۇيىنە اپارىپ تاستاپ، قايتادان اڭ قاراپ ءجۇرىپ، ءبىر بايدىڭ ۇيىنە كەلىپ قونادى. قونسا، تۇندە بوران بولىپ، قوي ۇركىپ، قاسقىر ۇليدى. قاسقىرعا بايدىڭ توبەتى دە ءۇرىپ، جاۋاپ بەرەدى. ولاردىڭ ءتىلىن قوناق ءتۇسىنىپ وتىرادى.

—قوي جەيمىن، بولماسا قوناعىنىڭ اتىن جەيمىن،—دەيدى قاسقىر.

—مەن ساعان قوي دا جەگىزبەيمىن، قوناعىمنىڭ اتىن دا جەگىزبەيمىن،—دەيدى قارا توبەت. قوناق يتكە ىشتەي رازى بولىپ، الدىنا كەلگەن ەتتىڭ جارتىسىن يتكە بەرگىزەدى. تۇنىمەن بوران سوعىپ، قويلار ىعىپ كەتەدى، قويمەن بىرگە ات تا كەتەدى. باي: «مالىم قىرىلاتىن بولدى-اۋ، قۇتتى قوناق بولسا، مۇنداي بولماس ەدى!»—دەپ ۋايىمدايدى.

—باي، جىلاما، مالىڭ امان، ىققانى تابىلادى،—دەپ مەرگەن شەشىنىپ، الاڭسىز ۇيىقتاي بەرەدى. تاڭ اتقان سوڭ باي مەن قوناق ەكەۋى مال مەن اتتى ىزدەپ كەلە جاتسا، قارا توبەت ءبارىن ءيىرىپ، اينالىپ ءجۇر ەكەن. قاسقىر ءبىر مال الا الماي، مالدى توڭىرەكتەپ ءجۇر ەكەن. ادامدى كورىپ قاسقىر قاشا جونەلەدى. ءبىراق توبەت قايىرمالاپ، قاسقىردى دا جىبەرمەيدى. قاسقىر قولعا تۇسەدى. قوناقتىڭ اتى دا، بايدىڭ قويلارى دا امان ەكەن. باي قۋانىپ: «قوناق، سەن قۇتتى قوناق بولدىڭ، قالاعانىڭدى الىپ كەت!»—دەيدى مەرگەنگە.

سوندا ءبىر ۇرعاشى سارى باس توقتى ماڭىراپ مەرگەنگە قاراي بەرەدى.

ماڭىراعانداعىسى—«بەس جىلدا مىڭ بولام» دەگەنى ەكەن. مۇنى مەرگەن ءتۇسىنىپ، توقتىعا ەن سالادى جانە «بەس جىلدان كەيىن كەلىپ الامىن، ول ۋاقىتتا وسى توقتى مىڭ بولادى» دەدى بايعا.

بەس جىل تولعاننان كەيىن، مەرگەن بايدىڭ ۇيىنە كەلىپ، ۋادەلى قويىمدى بەر دەسە، باي: «قوي بەرەمىن دەپ ايتقان جوقپىن»،—دەپ ۋادەسىنەن تانادى. ەكەۋى ءبىر بيگە كەلىپ جۇگىنىپ، ايتىلعان ءسوزدى باستان-اياق باياندايدى. سوندا قازى: «قويىڭدى ەكى ايىر جولمەن ايدا، مەرگەننىڭ ۇيىنە قاراي جۇرگەن قويدى مەرگەن السىن، ءوز ۇيىڭە قاراي جۇرگەن قويدى سەن ال!»—دەپ بيلىك ايتادى. باي بۇل بيلىككە كونىپ، قويدى ەكى ايىر جولمەن ايدايدى. مەرگەن جاققا قاراپ سارى باس توقتى باستاپ مىڭ قوي شىعادى. مەرگەن سول مىڭ قويدى الىپ ۇيىنە قايتادى.

سۇرمەرگەن ءبىر كۇنى قاتىنىمەن ەرىپ، ايەلدىڭ توركىنىنە بارادى. ايەلگە توركىنى ارتىنان تايى ەرگەن بۋاز بيە مىنگىزەدى. ءسويتىپ، مەرگەننىڭ ءوزى، ەكىقابات قاتىنى، بەسىكتەگى بالاسىمەن بۋاز بيەگە ءمىنىپ قايتادى. قايتىپ بارا جاتقاندا تاي ەنەسىن ەمەيىن دەسە، ەنەسى تەپكىلەپ، كىسىنەپ تايىن قاسىنا جۋىتپايدى. كىسىنەگەندە: «ۇستىمدە ۇشەۋ، ىشىمدە بىرەۋ، ءوزىم شارشاپ ولگەلى كەلەم»،—دەيدى بيە. ونى مەرگەن ءتۇسىنىپ كۇلىپ جىبەرەدى. «سەن نەگە كۇلدىڭ؟»—دەيدى قاتىنى. تۇسىنگەنىن ايتسا ولەدى، ايتپاسا قاتىنى وكپەلەيدى، قىسىلعاننان مەرگەن: «ۇيگە بارعاندا ايتايىن»،—دەيدى. ۇيىنە كەلگەن سوڭ: «سەن جولداعى ءسوزدى ايت!»—دەپ قاتىنى بولمايدى. مەرگەن ءبىر مال سويىپ، جۇرتىن جيىپ، ءجونىن ايتپاق بولادى. مالىن سويىپ، جۇرتقا، سىرتقا شىعارىپ قاتىنىنا ايتايىن دەپ وتىرعاندا، ۇيگە ءبىر اتەش، ءبىر ءشىبي، ەكى تاۋىق كىرەدى. ءشىبي اتەشتىڭ الدىنداعى ءبىر بيدايىن الىپ جەي بەرگەندە: «مەن سۇرمەرگەن ەمەسپىن قاتىنىنا سىرىن ايتىپ ولگەلى وتىرعان»،—دەپ اتەش ءشىبيىن شوقىپ، تالاپ تاستايدى. وسىنى ەستىگەن مەرگەن قاتىنىنا حايۋاننىڭ ءتىلىن بىلەتىنىن ايتپاي، ءبىر اجالدان امان قالادى.

تاعى ءبىر كۇنى مەرگەن اڭ قاراپ ءجۇرىپ، ءبىر تاۋەشكىنى اتىپ الادى. اتىپ الىپ ەتىن جەپ وتىرعاندا، قۇلاعىنا ءبىر داۋىس كەلەدى. داۋىس: «جالعىز ەشكىمدى اتىپ الدىڭ، جازاڭدى قاسقىر بەرسىن!»—دەيدى. مەرگەن ونى تىڭداماستان ۇيىنە قايتادى. كەشكە تامان جولدا ءبىر كەرۋەن قونىپ جاتىر ەكەن، مەرگەن سول كەرۋەنمەن بىرگە دالاعا قونادى. قونىپ وتىرعاندا، تۇندە قاسقىر ۇليدى. قاسقىر ۇلىعاندا: «سۇرمەرگەندى بۇگىن نە قىلسام دا جەيمىن»،—دەيدى. مەرگەن كەرۋەنشىلەرگە: «نە بىلدىڭدەر؟»—دەيدى. كەرۋەنشىلەر: «ەشتەڭە بىلگەنىمىز جوق»،—دەيدى. مەرگەن: «بىلمەسەڭدەر، قاسقىر مەنى جەيمىن دەپ تۇر»،—دەيدى. كەرۋەنشىلەر جەر قازىپ، سۇرمەرگەندى جەرگە تىعىپ، ۇستىنە كيىز توسەپ جاسىرىپ تاستايدى. «قاپ بالەم، ەندى قايتەر ەكەنسىڭ؟»—دەپ جاتىپ، ەرتەڭىنە كەرۋەنشىلەر تۇرسا، قاسقىر ءبىر جاعىنان قازىپ كەلىپ، مەرگەندى جەپ كەتىپتى.

13. سيقىرلى تاس

باياعى وتكەن جاقسى زاماندا ءبىر ۇلكەن باي بولعان ەكەن، سول بايدىڭ جالعىز بالاسى بولىپتى. جالعىز بالاسىنىڭ جاسى تولعان سوڭ، باي «بالامنىڭ قىزىعىن كورەمىن»،—دەپ جىل سايىن جانىنداعى جارمەڭكەگە جىبەرەدى ەكەن، ساۋداعا ءبىر مىڭ تەڭگە اقشا بەرىپ، ءھام ساۋدانىڭ ءجونىن بىلمەيتۇعىن بالاسى سول جولى اكەسىنىڭ بەرگەن اقشاسىنا ءبىر مىسىق ساتىپ الىپتى. ءوز ۇيىنە قايتقان سوڭ، باي بالاسىنىڭ كەلگەنىن ەسىتىپ، «بالام نە نارسە ساتىپ الىپ قايتتى»،—دەپ قۋانىش كورىپ، بالاسىنا كەلىپ امانداسىپ بولعان سوڭ سۇرايدى: ء«اي، قاراعىم، سەن نە ساتىپ الىپ قايتتىڭ بەرگەن اقشاما؟»—دەپ. بالاسى جاۋاپ بەرەدى: «اكە، مەن ءبىر ءتۇرلى حايۋان ساتىپ الدىم، ءوزىنىڭ ونەرى سول: بۇل جەر ۇستىندەگى تىشقاننان تىشقان قالدىرمايتىن مىسىق دەگەن»،—دەپ. باي بالاسىنىڭ بۇل سوزىنە ەشبىر جاۋاپ ايتپاي، ۇيىنە قايتتى دەيدى.

كەلەر جىلى سول ۋاقىتتا تاعى دا بالاسىنىڭ قىزىعىن كورمەككە، ساۋداعا ەكى مىڭ تەڭگە اقشا بەرىپ، بازارعا جىبەرەدى. بۇل جولى بالاسى بازاردان ەكى مىڭ تەڭگەگە ءبىر بۇركىت ساتىپ الىپتى. ۇيىنە قايتىپ كەلگەن سوڭ، تاعى دا اكەسىنە ايتادى: ء«اي، اكە، بۇل جولى مەن ءبىر ءتۇرلى قۇس ساتىپ الدىم. سول قۇسىم كوكتەگى قۇستان قۇس قالدىرماسا كەرەك، ءبارىن قىرىپ جويىپ بىتىرەدى»،—دەيدى. اكەسى بۇل سوزىنە دە ەش جاۋاپ قايتارماپتى. كەلەر جىلى تاعى دا سول ۋاقىتتا ءۇش مىڭ تەڭگە بەرىپ، تاعى دا بازارعا جىبەرەدى. بۇل جولى بالاسى ءبىر تازى يت ساتىپ الىپ قايتتى. ۇيىنە كەلىپ، اكەسىنە ماقتانىش قىلىپ، ايتادى: «اتا، مەن بۇل جولى ءبىر تازى يت ساتىپ الىپ قايتتىم، ونىڭ ونەرى سول: جەر ۇستىندەگى قوياننان، تۇلكىدەن، قاسقىردان تۇك تاستامايدى»،—دەپ. اتاسى ەش جاۋاپ ايتپاي قويىپتى. ءتورتىنشى جىلى ءتورت مىڭ تەڭگە اقشا بەرىپ، باي بالاسىن تاعى دا بازارعا جىبەرىپتى. بالاسى بۇل جولى ءبىر ۇلكەن ساندىق ساتىپ الىپتى، ىشىندە نە بار-جوعىن بىلمەي، كىلتىمەنەن. ساتقان كىسى بۇعان ايتىپتى: «بۇل ساندىقتى اشپاي، ءبىر كەرەك بەك قيىن ۋاقىتتا اشىڭىز، ەگەردە جاي ۋاقىتتا اشساڭىز، وزىڭىزگە زيان كەلتىرەدى»،—دەپ.

بايدىڭ بالاسى ساندىقتى ۇيىنە الىپ كەلىپ، قۋانىش قىلىپ، اكەسىنە ايتىپتى: «بۇل جولى مەن بەرگەن ءتورت مىڭ تەڭگە اقشاڭىزعا ءبىر ساندىق ساتىپ الىپ قايتتىم»،—دەپ. اكەسى بالاسىنىڭ اقىماقتىعىن ءبىلىپ، ەش جاۋاپ بەرمەي، ءوز ۇيىنەن ءبىرجولاتا قۋىپ جىبەرەدى، ءوزىنىڭ ساتىپ العان مىسىعىن، بۇركىتىن، ءيتىن ءھام ساندىعىن بەرىپ. بايدىڭ بالاسى جىلاي-جىلاي ءوز ۇيىنەن شىعىپ، جۇرتىنان ۇيالعانىنان ءبىرجولاتا ايدالاعا شىعىپ كەتەدى، ساندىقتى ارقاسىنا سالىپ الىپ. جاسىنان مۇنداي جاماندىقتى كورمەگەن بايدىڭ بالاسى ءبىرازدان كەيىن شارشادى. ءبىر جەرگە دەم الۋعا، ساندىعىن جەرگە قويىپ، ءوزى ويلانىپ وتىرسا، وسى ساندىقتى ساتىپ العانداعى ساتۋشىنىڭ ايتقان ءسوزى ويىنا تۇسەدى. ساندىقتى سول جەردە اشىپ قاراسا، ىشىندە ءبىر ۇلكەن جىلان جاتىر ەكەن. جىلاندى بالا كورىپ تالىپ قالىپتى. كوپتەن سوڭ كوزىن اشىپ قاراسا، جىلان ادامنىڭ تىلىمەن سويلەپتى، ء«اي، جىگىت، سەنى مەن كوردىم، مەنى ساتىپ العانىڭا كوپتەن-كوپ اللا رازى بولسىن! ەندى سەن مەنى ءوز ۇيىمە جەتكىز. ونداعى مەنىڭ اتالارىم سەنىڭ قىلعان جاقسىلىعىڭا قاراي شاماسى كەلگەنىنشە، جاقسىلىق قىلار»،—دەپ. بايدىڭ بالاسى ولاي ويلاپ، بىلاي ويلاپ، نە بولسا دا باعىمدى سىناپ كورەيىن دەپ، جىلان جاتقان ساندىقتى قاقپاعىن جاۋىپ، قايتادان ارقالاپ جىلاننىڭ ايتقان جەرىنە جول ءجۇرىپتى. نەداۋىردەن سوڭ ءبىر سايدىڭ ىشىنە كەلسە، ءىشى تولعان جىلان ەكەن، ادامزاتتى كورىپ، جىلاندار ءبارى باسىن كوتەرىپ الىپ، ىسقىرىپتى. بايدىڭ بالاسى تۋعاننان بەرى مۇنداي ءىستى كورمەگەن سورلى قورقىپ، قورىققانىنان ارقاسىنداعى ساندىقتى جىلدام جەرگە قويىپ، قاقپاعىن اشىپ، ىشىندەگى جىلاندى بوساتىپ قويا بەردى. جىلان ساندىقتان شىعىپ، ءوز تىلىنشە ىسقىرادى. بارشا باستارىن كوتەرگەن جىلاندار قايتادان ءوز ورىندارىندا جاتادى. سوندا جىلان جورعالاپ ءوز ىنىنە جۇرە باستاپتى. بايدىڭ بالاسى سوڭىنان قالماي، جۇگىرىپ وتىرىپتى. نەداۋىردەن سوڭ جىلان ءبىر ۇلكەن ىنگە كەلىپ كىرىپ كەتىپتى. بايدىڭ بالاسى ءىننىڭ اۋزىندا تۇرىپ قالىپتى، ءبىرازدان سوڭ جىلان ىننەن شىعىپ، ادام تىلىمەن كوپ-كوپ راحمەت ايتىپ، ءبىر جاسىل تاس الىپ بەرىپ قويا بەرەدى: «بۇل تاس قىل دەگەنىڭدى قىلادى، ءبىراق بوس جەرگە تاستاۋشى بولما»،—دەپتى. بايدىڭ بالاسى قۋانىپ سول جەردە تاسقا: «مەنى جىلدام يتىمە، قۇسىما جەتكىز!»—دەپتى. سوندا كوز اشىپ جۇمعاننىڭ اراسىندا بايدىڭ بالاسىن ايتقان جەرىنە جەتكىزىپتى. بايدىڭ بالاسى بۇل تاستىڭ قاسيەتىن بىلگەن سوڭ، بەك قۋانىش كورىپ، مىسىعىن، بۇركىتىن، ءيتىن الىپ، تاسقا ايتىپتى: «ەندى ءبىزدى ەشكىم بىلمەيتىن پاتشانىڭ جەرىنە جەتكىز»،—دەپ. تاس ونىڭ ايتقانىن ماقۇل كورىپ، كوزدى اشىپ-جۇمعانشا باي بالاسىن بارشا حايۋاندارىمەن قالاعان جەرىنە جەتكىزدى. جەرگە تۇسكەن سوڭ جان-جاعىنا قاراسا، الىستان ءبىر ۇلكەن شاھار كورىنەدى. باي بالاسى ءيتىن، قۇسىن، مىسىعىن الىپ شاھارعا كەلىپ، ەڭ شەتىندەگى ءبىر ۇيگە سويلەس قىلسا، ول ۇيدە ءبىر شال مەن ءبىر كەمپىردەن باسقا ەشكىم جوق ەكەن، ول شال مەن كەمپىر باي بالاسىن ءبىرجولاتا بالا قىلىپ الىپتى. بالاسى كۇندە تاڭەرتەڭ اڭعا شىعىپ، قۇس اكەلىپ، شال-كەمپىردى اسىراپ ءجۇرىپتى. ءبىر كۇنى باي بالاسى كۇن شىقپاي دالاعا اڭعا شىعىپ بارا جاتىپ، كۇننىڭ ەكى بولىك بولىپ شىعىپ كەلە جاتقانىن كورىپ، اڭ-تاڭ قالىپ، قايتادان شال مەن كەمپىرگە كەلىپ: «مۇنىڭ سەبەبى نە؟»—دەپ سۇرادى. «قاراعىم، بۇل جەردە كۇن بىرەۋ-اق، ەكىنشى كۇنمەن قاتار تالاسىپ شىققان حان قىزىنىڭ نۇرى»،—دەيدى. باي بالاسى سول جەردە حان قىزىنىڭ نۇرىنا عاشىق بولىپ، «نە بولسا دا مۇنى مەن الايىن»،—دەپ، الماقشى بولىپتى. سول كوڭىلىمەن كەلەر كۇنى بايدىڭ بالاسى «حاننىڭ قىزىن ايتتىرىپ كەل»،—دەپ كەمپىرىن جىبەرەدى. تۋعالى مۇندايدى ەسىتپەگەن كەمپىر اۋەلى شوشىپ، باي بالاسى تىلەپ سۇراعان سوڭ، كەمپىر بارماقشى بولىپ­تى. باي بالاسى وعان ۇيرەتىپتى: «ەرتەڭ ەرتە تاڭ اتپاي سەن حاننىڭ ورداسىنا بارىپ ەسىگىنىڭ الدىن سىپىرىپ تۇرعايسىڭ. حان تۇرعان سوڭ بۇل نە قىلىپ جۇرگەن كەمپىر دەپ سۇراسا، سەن ءوز جايىڭدى ايتقايسىڭ. «حاننىڭ قىزىن بالاما ايتتىرعالى ءجۇرمىن دەپ»، – دەيدى. حان سوندا اشۋلانىپ سەنى زىندانعا سال دەپ قۇلدارىنا بۇيىرار، قۇلدار سەنى زىندانعا تاستاپ جىبەرگەندە، سەن امان-ەسەن ءوز ۇيىڭە كەلەسىڭ»،—دەيدى. سونىمەن بەيشارا كەمپىر ەرتەڭىنە ەرتە ورنىنان تۇرىپ، حاننىڭ قىزىن ايتتىرماققا حاننىڭ ورداسىنا بارادى. حان ويانعان سوڭ، كەمپىردى كورىپ: «نە جايمەن جۇرگەن كەمپىرسىڭ»،—دەپ سۇرادى. «مەن ءسىزدىڭ قىزىڭىزدى ايتتىرعالى كەلىپ ەدىم»،—دەيدى كەمپىر. سوندا حان اشۋلانىپ، قۇلدارىنا بۇيىرادى: «دەرەۋ كەمپىردى زىندانعا سال»،—دەپ. قۇلدارى كەمپىردى قولىنان ۇستاپ اپارىپ، زىندانعا تاستاپ جىبەردى، كەمپىر زىندانعا تۇسپەي، امان-ەسەن ءوز ۇيىنە قايتىپ باردى.

كەمپىر ءوڭى-تۇسى ەكەنىن بىلمەي، كوپتەن سوڭ ەسى كىرىپ، بالاسىنا جايىن ايتىپتى. بالاسى ەرتەڭىنە تاعى دا كەمپىردى حاننىڭ قىزىن ايتتىرۋعا جىبەرەدى. كەمپىر حاننىڭ ۇيىنە كەلىپ، تاعى دا ەسىگىنىڭ الدىن تازالاپ جۇرگەنىن حان كورەدى. كەشەگى كەمپىر ەكەنىن بىلگەن سوڭ، قۇلدارىنا سەنبەي حانشالارىن قوسىپ جىبەرىپتى زىندانعا تاستاۋعا. قۇلدارى حانشالاردىڭ كوزىنشە كەمپىردى زىندانعا تاستاپ جىبەرىپتى. ونىڭ ورنىنا كەمپىر تاعى دا ءوز ۇيىنە كەلىپتى. كەلگەن سوڭ بالاسىنا جايى-كۇيىن ايتىپتى. بايدىڭ بالاسى كەمپىردى ءۇشىنشى مارتەبە حاننىڭ قىزىن ايتتىرۋعا جىبەرىپتى. ءۇشىنشى قابات بارعاندا ادەيى حاننىڭ ءوزى شىعىپ، كەمپىردى ءوز قولىنان كەسكىلەپ، وتقا جاندىرىپ جىبەرىپتى.

ونان كەيىن باياعى جاسىل تاس كۇلىن جيىپ الىپ، كەمپىردى تاعى دا ءتىرىلتىپ، ءوز ۇيىنە اكەلىپتى. كەمپىر ولمەستىگىن بىلگەن سوڭ، ەرتەڭىنە تاعى دا بارىپ، حاننىڭ قىزىن سۇراپتى. حان كەمپىردى كورىپ مۇنىڭ ولمەستىگىنە كوزى جەتكەن سوڭ «مۇنان، مۇنىمەنەن قۇتىلا الماسپىن قالىڭ مالدى كوپ سۇراپ، شوشىتىپ قۇتىلايىن» دەپ كەمپىرگە ايتىپتى: ء«اي، كەمپىر، مەن ساعان قىزىمدى بەرەيىن، ءبىراق قالىڭ مالىنا قىرىق قارا الا اياق جورعا، قىرىق قارا جۇيرىك ات بەر، ەنى-تۇسى بىردەي بولسىن، قىرىق نار تۇيە بەر، ءتۇسى بىردەي بولسىن، ءبىر ءتۇستى قىرىق سيىر، قىرىق قوي بەر، ەنى-تۇسى بىردەي بولسىن، قىرىق ەشكى بەر، ەنى-تۇسى بىردەي بولسىن، ونان سوڭ ءبىر تۇننەن قالدىرماي جەردە تىرەۋى جوق، جەردە دە ەمەس، كوكتە دە ەمەس، التىن ساراي جاسا; ەكى بايتەرەك ورنات، ءبىرى التىن، ءبىرى كۇمىستەن بولسىن جانە ەكى بايتەرەكتىڭ تۇبىنەن بۇلاق اعىزىپ قوي، سوندا مەن قىزىمدى بەرەمىن»،—دەپ. كەمپىردى حان سول سوزىممەن جۇباتتىم، قۇتىلدىم،—دەپ جىبەرىپتى. كەمپىر ۇيىنە كەلىپ، بالاسىنا باستان-اياق حاننىڭ تىلەگەنىن، قالىڭ مالىن ايتىپتى. بايدىڭ بالاسى كەمپىردى تاماققا تويعىزىپ، ءوزىن جاتقىزىپ، ءوزى دالاعا شىعىپ، جاسىل تاستى الىپ، باستان-اياق حاننىڭ سۇراعان قالىڭ مالىن ايتىپ، بەك قاتتى بۇيىرىپ، تاستى قويا بەرىپ ءوزى ۇيگە كەلىپ جاتىپتى. ەرتەڭىندە ورنىنان تۇرسا، ءبارى دە ايتقانىنداي ەكەن.

حان تۇرىپ قاراسا، ءوڭى-تۇسى ەكەنىن بىلمەپتى، ءبىرازدان سوڭ ەسى كىرگەن سوڭ قاراسا، كەشەگى سۇراعان قالىڭ مالىنىڭ ءبارى، ۋ-شۋ، ازان-قازان بولىپ، ورداسىنىڭ جانىندا ءجۇر ەكەن، نە كوكتە ەمەس، نە جەردە ەمەس، التىننان جاسالعان ساراي كۇنمەن شاعىلىسىپ تۇر، گاۋھار تاستان جاسالعان كۇمىستەن ورناتىلعان ەكى بايتەرەك تۇر. ونىڭ تۇبىنەن بۇلاق اعىپ جاتىر. حان اڭ-تاڭ قالىپ تاماشا قىلىپ، كەمپىردىڭ بالاسىنا قىزىن بەرمەكشى بولىپ، كۇيەۋدى شاقىرتىپ الىپ، باستان-اياق حال-جايىن سۇراپ، بايدىڭ بالاسىنا قىزىن قىرىق كۇن ويىن قىلىپ، قىرىق كۇن تويىن قىلىپ بەردى. بايدىڭ بالاسىن ءوزىنىڭ ورنىنا حان قىلىپ، ءبىرازدان سوڭ حان دۇنيەدەن قايتتى. حان ولگەن سوڭ، بارشا جۇرتى بايدىڭ بالاسىنا قاراپ قالدى. بايدىڭ بالاسى حان بولسا دا جاسىنان ۇيرەنگەن ادەتى، كۇندە ەرتە تۇرىپ، ءيتىن ەرتىپ، قۇسىن الىپ، اڭ اۋلاپ جۇرەدى ەكەن. ءبىر كۇنى ايدالادا اڭ اۋلاپ جۇرگەندە ءبىر قۋ اياق كەمپىر كەز بولادى. كەمپىردى كورىپ، حان اياپ، ءوز ۇيىنە قىزمەت قىلۋعا اكەپ قويادى. كەمپىر حاننىڭ ۇيىندە حانشاسىنان باسقا ادامدى كورمەيدى. نە جۇمىسى بولسا دا ءوزى ىستەلىپ، ءوزى قىلىنىپ تۇرعانىن كورەدى. كەمپىر مۇنى كورىپ، حانعا ايتۋعا باتپاي، حانشادان سۇراپتى. حانشا ايتادى: «حاننىڭ ءبىر جاسىل تاسى بار، وسى جۇمىستى سول ىستەيدى»،—دەيدى. سوندا كەمپىر ايتادى، ماعان جۇمىس قىلعىزعانشا، ءبارىن سول تاسقا ىستەتەيىك، حان اڭ اۋلاپ كەتكەندە، تاسىن ۇيگە تاستاپ ءجۇرسىن دەپتى. سونى سۇراپ الىپ قال،—دەيدى. حانىم مۇنى ماقۇل كورىپ، تاستى حاننان سۇراپ الىپ قالعان ەكەن. ءبىر كۇنى تاس كەمپىردىڭ قولىنا تيگەن سوڭ، تاستى الىپ، ايتادى: «وسى حانشانى التىن سارايىمەن، مەنىمەن قاراقۇل دەگەن حاننىڭ جۇرتىنا كوز اشىپ-جۇمعانشا اپار»،—دەدى. تاس ايتقانىن ورنىنا كەلتىرەدى. كەمپىر قاراقۇل دەگەن حاننىڭ كەمپىرى ەكەن. حاننىڭ حانشاسىنا قىز كۇنىنەن عاشىق بولىپ جۇرەدى ەكەن. «وسى حاننىڭ حانشاسىن الىپ كەل»،—دەپ جىبەرگەن كىسىسى ەكەن. قاراقۇل حاننىڭ جۇرتىنا كەلگەن سوڭ، قاراقۇل حان قىرىق كۇن ويىن، قىرىق كۇن تويىن قىلىپ، باياعى حاننىڭ قىزىن الىپ قاتىن قىلادى، ءومىر داۋرەن ءسۇرىپ تۇرادى.

بايدىڭ بالاسى اڭنان قايتسا، ءۇيىنىڭ ورنىندا جۇرتتان باسقا تۇك تابا الماي، زار-زار جىلاپ، ەل-جۇرتىنان ايرىلىپ، بۇركىتىن، ءيتىن، مىسىعىن الىپ، ايدالاعا شىعىپ، ادام جۇرمەيتىن، قۇلاق ەستىمەيتىن جەردەگى ءبىر ۇلكەن وزەننىڭ بويىنا بارىپ، بالىق اۋلاپ، تاماعىن اسىراپ تۇرادى. ءسويتىپ، ءجۇرىپ كوپ جىلدار ءوتتى. ءبىر كۇنى مىسىعى مەنەن ءيتى ەكەۋى وتىرىپ، ءوزى-وزى اقىلداستى: «بۇل ءبىزدىڭ بايىمىز بىزگە قانشا اقشا شىعارىپ، ساتىپ الدى، ءبىزدى وسى كۇنگە شەيىن اسىراپ ساقتاپ تۇردى. ءبىز بۇعان ءبىر جاقسىلىق كورسەتكەن جوقپىز»،—دەستى. «ەندى ءبىز بايىمىزدىڭ جوعالتقان تاسىن ىزدەپ تاۋىپ بەرەلىك، – دەپتى. سونىمەنەن يەسى ۇيىقتاپ جاتقاندا يت پەن مىسىق ەكەۋى تاستى ىزدەۋگە ساپار شەكتى. كوپ كۇندەر، كوپ ايلار، كوپ جىلدار وتكەن ۋاقىتتا يت پەن مىسىق ءبىر ۇلكەن شاھارعا كەلىپتى. شاھاردىڭ ءىشىن ارالاپ جۇرسە، نە كوكتە ەمەس، نە جەردە ەمەس، ءبىر التىن سارايدى كورەدى. كورىپ، باياعى ءوز بايىنىڭ سارايى ەكەنىن تانىپ، سول سارايدىڭ جانىنان شىقپاي ءجۇرىپتى. ءبىر كۇنى قاراقۇل حان كورىپ، مىسىق پەن يتكە تاماق بەرگىزىپتى. يت، مىسىق سول ءۇيدى ءبىرى ىشىنەن، ءبىرى تىسىنان كۇزەتىپ ءجۇرىپتى، ءسويتىپ، ءجۇرىپ مىسىقتى قاراقۇل حان جاقسى كورىپ، تاماق ىشكەندە جانىنا وتىرعىزاتىن بولىپتى. مىسىق تاستىڭ حاننىڭ وزىندە ەكەنىن ءبىلىپ، يتكە ايتىپتى، يت بۇعان اقىل ۇيرەتىپتى: «سەن ءبىر كۇنى حان تاماق ءىشىپ وتىرعاندا ءبىر تىشقان ۇستاپ الىپ، تىرىدەي جۇتىپ قوي، حان مۇنى كورىپ، مىرس ەتىپ كۇلىپ، سەنى قابىرعاعا ءتۇرتىپ جىبەرەر، سوندا سەن تىشقاندى قايتادان قۇسىپ جىبەر، سوندا حان جۇرەگى اينىپ، قاق دەگەندە اۋزىنداعى جاسىل تاس ۇشىپ جەرگە تۇسەر، سوندا سەن تاستى تەز تىستەپ ماعان بەر، مەن ۇيدەن الا قاشىپ كەتەرمىن، سەنى ارقاما مىنگىزىپ، سونان سوڭ بايىمىزعا اپارىپ بەرەمىز»،—دەپتى. ءيتتىڭ ۇيرەتكەنىن ماقۇل كورىپ، مىسىق ءيتتىڭ ايتقانىنداي، ءبىر كۇنى تاماق ءىشىپ وتىرعاندا قىلىپتى، حان «قاق» دەگەندە اۋزىنداعى جاسىل تاس ۇشىپ جەرگە ءتۇسىپتى، سوندا مىسىق تاستى الا قاشىپ، يتكە بەرىپتى. يت مىسىقتى ارقاسىنا مىنگىزىپ، الىپ قاشىپ، كوپ كۇننەن سوڭ بالانىڭ بالىق اۋلاپ جاتقان جەرىنە كەلىپتى. وزەننىڭ بويىنا كەلگەن سوڭ يت، مىسىق داۋلاسىپتى. سۋدان وتكەن سوڭ مىسىق ايتىپتى: «تاستى سەن ماعان بەر، سەنىڭ اۋزىڭ ۇلكەن، شارشاعاندا قىرىلداپ تاس سۋعا كەتەر»،—دەپتى. يت بۇل اقىلعا كونبەي، سۋدىڭ ورتاسىنا كەلگەن ۋاقىتتا مىسىقتىڭ ايتقانى كەلىپ، ءيتتىڭ اۋزىنان تاس ءتۇسىپ كەتىپتى. سول ۋاقىتتا ۇشىپ كەلە جاتقان ۇيرەك تاستى قاعىپ الىپ، جۇتىپ قويىپ، كەتە بارىپتى. ارعى جاقتاعى بايدىڭ بالاسىنىڭ بۇركىتى مۇنى كورىپ، ۇشىپ بارىپ ۇيرەكتى ۇستاپ الىپ، يەسىنە بەرىپتى، يت پەن مىسىق سۋدان شىققان سوڭ ءوزدى-وزى ۇرىسىپتى، بايدىڭ بالاسى ءيتى مەن مىسىعىنا ريزا بولىپ، ۇيرەكتى سويىپ جىبەرسە، ۇيرەكتىڭ ىشىندە تاس جاتىر ەكەن، بەك قاتتى شاتتانىپ، قۋانىپ، سول جەردە تاسقا بۇيىرادى: «كوز اشىپ-جۇمعانشا قاراقۇل حاننىڭ قاتىنىن، كەمپىرىن، ءوزىن بارشا التىن سارايىمەن باياعى ورنىنا الىپ كەل!»—دەپ. تاس ءبارىن الىپ كەلدى. بايدىڭ بالاسى جۇرتىنا كەلىپ، جۇرتىنىڭ كوزىنشە قاراقۇل حاندى، ءوزىنىڭ قاتىنىن، كەمپىردى—بارىن قىلىشتاپ ءولتىرىپتى. ونان كەيىن جۇرتىنا رازى بولىپ، ءوزىنىڭ ورنىنا ءبىر جاقسى ادامدى حان قىلىپ وتىرعى­زىپ، ءوزى يتىمەن، مىسىعىمەن، بۇركىتىمەن، تاسىمەن، «بۇل دۇنيەنىڭ بايانى جوق»،—دەپ جاھان كەزىپ كەتىپتى.

14. پىراق

بۇرىنعى وتكەن زاماندا، ءدىن مۇسىلمان اماندا قاسىم اتتى حان بولىپتى. حاننىڭ ءوزى حاندىعىن ەلدەن اسىرسا دا، باسىندا ءبىر قايعى بولىپتى. ءبىر بالانىڭ جوقتىعىنان حان التى ايەل الىپتى. التى ايەل السا دا بالا كورمەپتى. ءبىر كۇنى حان وتىرىپ ەلىن جيناپ باتا الىپ، قاجىعا بارماق بولىپتى. سول ويمەن حالقىن جيناتىپ، اق باتا الىپ قاجىعا جۇرەدى.

حان بىرنەشە كۇندەي جول ءجۇرىپ، الاتاۋ دەگەن تاۋعا كەلىپ تۇنەيدى. تۇندە كوزى ۇيقىعا ءىلىنىپ كەتسە، تۇسىندە ءۇش پەرى ادام بولىپ كەلىپ: «حان باسىڭدى كوتەر، قولىڭدى جاي، قۇداي سەنىڭ تىلەۋىڭدى بەرەدى، ەلىڭە قايت، بارعاننان كەيىن ءبىر ايەلىڭ ەكىقابات بولادى!»—دەيدى دە عايىپ بولادى.

حان ۇيقىدان باسىن كوتەرىپ السا، ەشكىم جوق. سونىمەن حان، ەلىنە قايتادى. ەلىنە كەلىپ، ارادا بىرنەشە اي وتكەننەن كەيىن ەڭ كەنجە ايەلى جۇكتى بولىپ، ءبىر ۇل تابادى. حان ۇلدىڭ اتىن پىراق قويادى.

پىراق ون-ون ءۇش جاسار بالا بولىپ جاقسى-جاماندى اجىراتاتىن بولادى. حان پىراقتى اتقا مىندىرەيىن دەپ، قول استىنداعى حالقىن جيناتىپ، ۇلكەن توي ىستەمەك بولادى. بارلىق تويعا كەرەكتى نارسەلەردى دايارلاپ، حالقىنا حابار بەرەدى جانە الىس جەردە ەكى دوسى بار ەكەن، وعان دا حابار بەرەدى. دوسى اتپەن كەلۋگە الىس بولعان سوڭ، ءبىر اعاش ات ىستەتەدى. ول اعاش اتتىڭ وڭ قۇلاعىن بۇراسا—ۇشاتىن، سول قۇلاعىن بۇراسا—قوناتىن بولادى. سوعان الگى دوسى ءمىنىپ، ۇشىپ كەلىپ، جوعارىدان تۇسە قالادى. الىستان كەلگەن مەيمان دەپ، ۇيگە كىرگىزىپ الادى.

بىر ۋاقىتتا ويناپ جۇرگەن پىراق: «جانى جوق اعاش اتقا قالاي ءمىنىپ كەلدى؟»—دەپ تاماشا كورىپ، اياعىن ۇستىنە سالىپ، وڭ قۇلاعىن بۇراپ جىبەرسە، اعاش ات اسپانعا ۇشا جونەلەدى. حالىق دەرەۋ قاسىم حانعا حابار بەرەدى. حان شىعىپ قاراسا، بالا اسپانداعى الا بۇلتقا ارالاسىپ كورىنبەي كەتەدى.

حان بالادان ايرىلىپ، جينالعان حالقىن تارقاتادى. پىراق ويعا قالادى: «اكە-شەشەم جانە ەلىمنەن ايىرىلدىم. اتتىڭ سول قۇلاعىن بۇرايىن، ءبىر ءولىم عوي» دەپ اعاش اتتىڭ سول قۇلاعىن بۇراسا، ءبىر قالانىڭ شەتىنە تۇسەدى.

اعاش اتتى سول اراداعى بەلگىلى ءبىر ۇلكەن تاستىڭ استىنا تىعىپ، جاياۋ قالاعا كەلەدى. ءبىر ۇلكەن قوراعا كەلسە، قورانىڭ ورتاسىندا شام جانىپ تۇر ەكەن. شامنىڭ جانىنا بارسا، ءبىر كەمپىر كەلىپ: ء«اي، بالام، ءتۇن ىشىندە نە قىلىپ جۇرگەن بالاسىڭ؟»—دەپ ءاتى-جونىن سۇراپ، ۇيىنە اپارىپ تاماق بەرەدى. تاماق بەرەدى دە: «بالام، سەن بۇل جاققا ءبىر جامانشىلىق بولىپ كەلىپ قالىپسىڭ. ەندى سەن ماعان بالا بولعىن!»—دەيدى.

پىراق: «بولايىن»،—دەيدى. سونىمەن توسەك سالىپ بەرىپ، جاتقىزادى.

تاڭ اتادى. كەمپىر بالانىڭ تاماعىن بەرىپ، قولىنا اقشا بەرىپ، «بازارعا بارىپ، تاماشا قىلىپ كەل» دەپ جىبەرەدى. پىراق بازارعا بارىپ، ارالاپ كەلە جاتسا، ءبىر سۇلۋ بالا ساماۋىر قايناتىپ، شاي ساتىپ وتىر ەكەن. پىراق الگى بالانىڭ ءاتى-جونىن سۇرايدى. بالا باستان-اياق جايىن ايتادى. «مەن دە سەندەي ءبىر حاننىڭ بالاسى ەدىم، ءبىر حاننىڭ قىزىنا عاشىق بولىپ، سودان وسى جەرگە كەلىپ شاي ساتىپ وتىرمىن»،—دەيدى بالا. پىراق: «سەن عاشىق بولساڭ، سول قىزدى ىزدەپ بارماي، مۇندا شاي ساتىپ وتىرۋىڭ قالاي؟»—دەيدى. سوندا ساماۋىرشى بالا: «مەنىڭ عاشىق بولعان قىزىم جانىندا قىرىق نوكەرى بار، وسى دۇكەننىڭ باسىندا وتىر»،—دەپ قىزدى سىرتىنان پىراققا كورسەتەدى.

پىراق قىزدىڭ تۇرعان جەرىن انىق ءبىلىپ، ۇيىنە كەتىپ قالادى. كەشكە پىراق كەمپىردى ۇيىقتاتىپ تاستاپ، باياعى تىعىپ كەتكەن اعاش اتىن الىپ ءمىنىپ، حان قىزىنىڭ ۇيىنە بارىپ، اعاش اتىن قويا سالىپ، ەسىكتەن قاراسا، قىرىق نوكەرىمەن حان قىزى دا ۇيىقتاپ قالعان ەكەن. ۇيگە كىرىپ، ۇيىقتاپ جاتقان حان قىزىنىڭ بەتىنە اق ءشايى ورامالدى ون ەكى قاباتتاپ جاۋىپ، ءسۇيىپ الىپ ۇيىنە قايتىپ بارىپ جاتىپ قالادى. ەرتەڭىنە حاننىڭ قىزىنىڭ كۇتۋشىلەرى قىزدى كۇندەگىدەي ولشەسە، سالماعى ءبىر مىسقال كۇندەگىدەن ارتىپ قالىپتى. ونى حانعا ءبىلدىرىپ، حان بۇيرىق قىلىپتى: «ەسىگىنە، بوياۋ جاعىپ قوي، كىمدە-كىم كەلىپ جۇرسە، ەرتەڭ ءمالىم بولادى. كيىمى بوياۋ بولعان ادامدى دارعا اسىپ جىبەرگىن!»—دەيدى. حاننىڭ جارلىعى بويىنشا ۋازىرلەرى ەسىگىنە بوياۋ جاعىپ قويادى. پىراق تۇندە تاعى كەلىپ قاراسا، قىزدار تاعى ۇيىقتاپ قالعان ەكەن، بەتىنە ورامال قويىپ ءسۇيىپ الادى دا ۇيىنە قايتىپ كەتەدى. سول كۇنى بەيسەنبى ەكەن. ەرتەڭگى نامازعا بارماق بولىپ، ەرتەرەك تۇرىپ، ءبىر سۋعا بارىپ، دارەت الىپ وتىرىپ، ءۇستى-باسىنىڭ بوياۋ بولىپ قالعانىن كورەدى. ءسۇيتىپ وتىرعاندا، ءبىر ديۋانا كەلەدى. پىراق بارلىق كيىمىن سول ديۋاناعا بەرىپ، ۇيىنە بارىپ جاتادى.

كۇتۋشىسى كەلىپ، قىزدى ولشەسە، تاعى دا ەكى-ۇش مىسقال اۋىرلاپ قالىپتى. حان ەستىپ، قاھارلانىپ، دەرەۋ جان-جاققا جاساۋىل شاپتىرىپ قاراتادى. ءبىر جاساۋىل نامازعا جينالعان ادامدارعا بارسا، باياعى بوياۋ جاعىلعان كيىمدى كيىپ تۇرعان ءبىر ديۋانانى كورەدى. كورە سالىپ: «سەن ەكەنسىڭ عوي!»—دەپ، ونداي-مۇنداي ءسوزىن تىڭداماي، دارعا استىرادى.

سول كۇنى كەلىپ جۇرگەن كىم ەكەنىن بىلەيىن دەپ، بارلىق قىرىق قىزدى ۇيىقتاتىپ تاستاپ، حاننىڭ قىزى ءوزى وياۋ جاتادى.

پىراق كۇندەگىسىندەي بارىپ بەتىنەن سۇيە بەرگەندە، قولىنان ۇستاي الادى. ءسۇيتىپ، پىراقتىڭ ءاتى-جونىن سۇرايدى، پىراق باستان وتكەن ىستەردىڭ ءبارىن ايتادى. قىز بالاعا عاشىق بولادى.

—سەن ەرتەڭ دە كەل. مەن اكەمنىڭ كازىناسىنان ات باسىنداي التىن، قوي باسىنداي كۇمىس ءدىلدا الايىن، ەكەۋمىز قاشايىق!—دەپ ءسوز بەرەدى. تاڭ اتقانشا سول ارادا بولىپ، ۇيىنە قايتىپ كەلەدى.

پىراق كۇندىز ۇيىندە بولىپ، تۇندە ۋادە بويىنشا كەلسە، بارلىعى دايار بولعان ەكەن. قىزدى دۇنيەسىمەن اعاش اتقا مىنگىزىپ الىپ، ەكەۋى ۇشىپ كەتەدى. ۇشىپ وتىرىپ ءبىر جەرگە كەلىپ قونسا، ءبىر ۇلكەن قالا ەكەن. سول قالادا تۇرامىز دەپ، قالادان ءبىر ءۇي تابادى. ول ۇيگە كۇنىنە ءۇش ءدىلدا بەرىپ، تۇراتىن بولادى. ارادا ءۇش-تورت كۇن وتەدى. پىراق سول قالانىڭ حانىمەن تانىسۋعا كوڭىل بەرىپ، باياعى ايەلىنە اقىل سالادى. ايەلى پىراقتىڭ كوڭىلىن قيماي: «مەيلىڭ، بۇگىن شاقىر!»—دەيدى.

پىراق شاقىرىپ كەلەدى. ايەلى نەشە ءتۇرلى تاعام ىستەپ حاندى ابدەن كۇتەدى. پىراق حاندى دوس قىلىپ، جانىپ تۇرعان شامدى ءوشىرىپ، تارتۋعا ءبىر تاباق ءدىلدانى حاننىڭ الدىنا قويىپ ەدى، قاراڭعى ءۇي جارىق بولىپ كەتەدى.

ۇيىنەن حان ءدىلدا الىپ شىققانىن كورىپ قالىپ، قالانىڭ قاراقشىلارى ەل تەگىس ۇيىقتاعان كەزدە، پىراقتىڭ ۇيىنە كىرىپ، بارلىق ءدىلدا، اقشالارىن ۇرلاپ كەتەدى. بارلىق اقشاسىنان ايىرىلعان پىراق: «قالاي كۇن كورەمىز!»—دەپ جىلاپ وتىرادى. پىراقتىڭ ايەلى ديۋاناعا بەرەم دەپ، تەرەزە تۇبىنە جەتى تيىن التىن قويعان ەكەن، سول اقشا ەسىنە ءتۇسىپ قاراسا، اقشا ورنىندا تۇر ەكەن. ايەلى اقشانى الىپ پىراققا: «جانىم، جىلاما، مىنا جەتى تيىنعا بازارعا بارىپ كەلگەنىنشە جىبەك الىپ كەل!»—دەيدى.

پىراق بازارعا بارىپ، جىبەك الىپ كەلەدى. حاننىڭ قىزى جىبەكتەن دەرەۋ كىلەم توقىپ، كىلەمنىڭ ورتاسىنا ءوزىنىڭ سۋرەتىن باسىپ پىراققا بەرەدى. «اپارىپ سايداعى لايعا مالىپ، سىلكىپ-سىلكىپ جىبەرسەڭ، جارقىراپ كەتەدى. بازارعا الىپ بار، ون بەس سومنان كەم ساتپا، اقشاسىنا تاعى دا جىبەك الىپ كەل!»—دەيدى. پىراق كىلەمدى اپارىپ، لايعا مالىپ، سىلكىپ-سىلكىپ جىبەرىپ ەدى، كىلەم جارقىراپ شىعا كەلدى. ءبىر قاشقارلىق ون بەس ءدىلداعا الىپ، تاعى ءۇش كىلەمدىك اقشا بەردى. پىراق ون بەس ءدىلداعا جىبەك الىپ، قالعان پۇلىن ايەلىنە بەرەدى. ايەلى جىبەكتەن تاعى كىلەم توقىپ، اقشا العان قاشقارلىققا اپارىپ بەرەدى. الگى قاشقارلىق كىلەمدەگى سۋرەتكە عاشىق بولىپ، پىراققا: «مەن سىزدەن وقىسام بولا ما!»—دەيدى.

پىراق: «بولادى، وقىساڭ، ەرتەڭ مەنىڭ ۇيىمە كەلە عوي!»—دەپ كەتىپ قالادى.

ەرتەڭىنە قاشقارلىق ۇيىنە بارىپ، كىرە بەرگەندە پىراقتىڭ ايەلىن كورىپ تالىپ قالادى. ونى پىراقتىڭ ايەلى سەزەدى، ءبىراق كۇيەۋىنە سەزدىرمەيدى. پىراق كاشقارلىقتان:

—نەگە تالىپ قالدىڭىز؟—دەپ سۇرايدى. قاشقارلىق: «قويانشىعىم بار ەدى»،—دەپ جاۋاپ بەرەدى.

قاشقارلىق پىراقتان ءبىراز ساباق الىپ، كەتەرىندە پىراققا: «ايەلىڭىزبەن مەنىڭ ۇيىمە مەيماندىققا كەلىڭىز»،—دەپ شاقىرادى. ەرتەڭىنە پىراق ايەلىنە: «جۇرگىن»،—دەسە ايەلى: «بارمايمىز»،—دەيدى. پىراق شاقىرعان جەرگە بارامىز دەپ بولمايدى. اقىرى ايەلى بارماعان سوڭ، پىراق ءوزى كەتەدى. قاشقارلىق پىراققا ىشكىلىك ىشكىزىپ، ماس قىلىپ، ءبىر تامعا اپارىپ تاستايدى دا، قولىنداعى التىن ساقيناسىن الىپ، پىراقتىڭ ايەلىنە ءبىر جىگىتتى جىبەرەدى. «مىنا التىن ساقينانى كورسەتىپ، پىراق شاقىرىپ جاتىر دەسەڭ، ايەلى كەلەدى»،—دەپ تاپسىرادى جىگىتكە.

ايەل التىن ساقينانى كورگەننەن-اق، ءبىر پالەنىڭ بولعانىن سەزەدى، جىگىتكە بىلدىرمەي ءبىر قانجار الىپ، قاشقارلىقتىڭ ۇيىنە كەلەدى. ۇيگە كىرە، بەرگەندە، جىگىتتەر جابىلىپ، ايەلدى پىراق جاتقان تامعا كىرگىزىپ جىبەرەدى. ايەل تامعا كىرىپ بارسا، قاراڭعى تامدا پىراق جاتىر. دەرەۋ قانجارىمەن تامنىڭ ءبىر جەرىن تەسىپ، پىراقتى شىعارىپ، ەندى ءوزى شىعايىن دەپ جاتقاندا قاراۋىلدار كورىپ قويىپ، ايەلدى ۇستاپ الادى. ايرىلاردا ايەلى پىراققا: «سەن ەندى ءتۇسىڭدى وزگەرت تە، نان ساتقىن»،—دەپ، اقىل ايتادى. قىز جالعىز ءوزى ءبىر تامدا قاماۋدا جاتا بەرەدى. اۋقات بەرسە، ىشپەيدى.

سۇيتىپ، ارادا ءۇش كۇن وتكەننەن كەيىن، قىز تامنىڭ تەرەزەسىنەن قاراپ وتىرسا، نان ساتىپ جۇرگەن پىراقتى كورەدى. قىز ءبىر جىگىتتى شاقىرىپ الىپ، قولىنا حات جازىپ بەرىپ: «مىناۋ حاتتى اپارىپ بەرسەڭ، اناۋ ساتۋشى نان بەرەدى»،—دەپ پىراققا جىبەرەدى. پىراق حاتتى الىپ، ناندى بەرىپ جىبەرىپ، ەندى حاتقا قاراسا: «بۇگىن تۇندە تامىر بولعان حاننىڭ ەكى اتىن، ەكى قىلىشىن سۇراپ الىپ، تەرەزەنىڭ تۇسىنا كەلىپ تۇرعىن!»—دەپتى.

پىراق حانعا بارش ەكى ات، ەكى قىلىش سۇراپ الىپ، تۇندە تامنىڭ تۇبىنە كەلىپ تۇرعاندا ۇيىقتاپ قالادى. پىراق ۇيىقتاپ جاتقاندا ادام جۇتاتىن ءبىر جالماۋىز كەلىپ، اتقا ءمىنىپ، تۇرا بەرەدى.

بىر ۋاقىتتا قىز تەرەزەدەن سەكىرىپ ءتۇسىپ، اتقا ءمىنىپ، جالماۋىزدى پىراق ەكەن دەپ جۇرە بەرەدى. تاڭ اتقان سوڭ قاراسا، جۋان كەلگەن ءبىر قارا جىگىت قاسىندا كەلەدى. الگى جىگىتكە سىر بەرمەي: «قايدا بارامىز؟»—دەيدى.

جىگىت: «جۇرە بەرگىن»،—دەپ ەرتىپ ءبىر ۇلكەن قوراعا الىپ بارادى. مال قاماعان ءبىر قورانى كورسەتىپ بولىپ، ەكىنشى قوراعا بارسا، تولعان كوگەندەپ تاستاعان ادامدى كورەدى.

ودان شىعىپ دالادا تۇرعانداردى كورسەتەدى. قىز بىلمەگەنسىپ: «بۇل نەمەنە؟»،—دەيدى. «بۇل ادامدى تارتىپ ولتىرەتىن دار» دەيدى. «وعان قالاي تارتىپ ولتىرەدى؟»،—دەپ تاڭدانادى. «بىلمەسەڭىز مەنى تارتىپ كورىڭىز»،—دەيدى.

سول ارادا جالماۋىز كيىمىن شەشىپ، موينىنا ارقان سالىپ تۇرىپ: «قويا بەر دەگەندە قويا بەرگىن»،—دەيدى. قىز: «بولادى»،—دەپ جالماۋىزدى دارعا تارتادى. جالماۋىز قويا بەر دەگەندە دە قويا بەرمەي، اسىپ بايلاپ تاستاپ، جالماۋىزدىڭ كيىمىن ەركەكشە كيىپ الىپ، بارىپ قوراداعى كوگەندەۋلى ادامداردى بوساتىپ، ءوزى ءجۇرىپ وتىرىپ كوكەك دەگەن قالاعا بارىپ، ەركەك بولىپ تۇرا بەرەدى. ءبىر كۇنى ەل جيىلىپ، باسقا جاقتان كەلگەن سۇيكىمدى، مىنەزى جاقسى، اقىلدى جىگىتتى ولگەن حاننىڭ ورنىنا حان سايلايدى. «حان بولدىڭ، ەندى حاننىڭ ايەلىن ال»،—دەپ ايەلىن نەكە قىلىپ قوسادى. حان بولىپ قىزمەت ەتىپ ءجۇرىپ، ايەلىنە «قىرىق كۇندەي ماعان جاقىنداما»،—دەيدى. ءسۇيتىپ، ءوزىنىڭ سۋرەتىن باستىرىپ، وتىرعان تامنىڭ ەسىگىنە جاپسىرىپ قويادى. «كىمدە-كىم كەلىپ وسى سۋرەتتى سۇراسا، ماعان ايداپ كەل؟»—دەيدى. ءبىر كۇنى قاراپ تۇرسا، ءبىر قارا جىگىت كەلىپ، سۋرەتتى سۇيە بەرەدى. جىگىتتى دەرەۋ حانعا ايداپ كەلەدى. ونى دارعا استىرىپ جىبەرەدى، ول باياعى جالماۋىز ەكەن. ارادا نەشە كۇن وتكەننەن كەيىن تاعى بىرەۋ كەلىپ، سۋرەتتى قۇشاقتاپ جاتقان جەرىنەن جاساۋىل ايداپ، حانعا اكەلەدى. حان ور قازدىرىپ، ونىڭ ىشىنە جىلان، تاعى باسقا ءتۇرلى باقا-شاياندى تولتىرىپ، جاڭاعى ادامدى ىشىنە تاستايدى. ول قاشقارلىق ەكەن. حاننىڭ العان ايەلىنە قىلعان ۋادەسىنە ەكى كۇن قالىپ، پىراقتىڭ كەلەتىن جولىنا قاراپ وتىرادى. ادام كەلمەي كەش بولىپ قالىپ، جاتايىن دەسە ءبىر جاساۋىل ءبىر جامان كيىمدى ءمۇساپىردى ايداپ كەلىپ حانعا بىلدىرەدى. حان قاراسا، باياعى پىراق. سول ارادا حان قۇشاقتاسىپ كورىسىپ، كيىم كيىندىرىپ، ەرتەڭىندە ەلىن جيناپ، باستارىنان وتكەن ىستەرىن ايتادى. سول ارادا انا ايەلدى دە پىراققا قوسىپ، پىراق ەكى ايەلدى الىپ، ەلىنە قايتىپ، اكەسىن، ەلىن امان كورىپ، مۇراتىنا جەتەدى.

15. كۇلسە، اۋزىنان بۋداق-بۋداق گۇل تۇسەتىن، جىلاسا، كوزىنەن مونشاق-مونشاق مارجان تۇسەتىن قۇس

ەرتە زاماندا ءبىر پاتشا بولىپتى. پاتشانىڭ ءۇش بالاسى بار ەكەن. ەڭ ۇلكەنىنىڭ اتى—اسان، ورتانشىسىنىڭ اتى—ۇسەن، ال ەڭ كەنجە بالاسىنىڭ اتى—حاسان ەكەن. حاسان وتە سۇلۋ، اقىلدى، ءارى باتىر، اق كوڭىلدى بالا بولىپ وسەدى. پاتشا ۇيىقتاپ جاتىپ ءتۇس كورەدى، تۇسىندە ءبىر عاجايىپ قۇس كورەدى. قۇستىڭ كۇلسە، اۋزىنان بۋداق-بۋداق گۇل تۇسەدى، جىلاسا، كوزىنەن مونشاق-مونشاق مارجان تۇسەدى. مىنە، پاتشا وسى قۇسقا ىنتىق بولادى. دەرەۋ ورنىنان تۇرىسىمەن اسان مەن ۇسەندى شاقىرىپ الىپ ايتادى: «مەن تۇسىمدە ءبىر تاماشا، ومىرىمدە كورمەگەن قۇستى كوردىم، ءوزى وتە سۇلۋ، كۇلسە، اۋزىنان بۋداق-بۋداق گۇل تۇسەتىن، جىلاسا، كوزىنەن مونشاق-مونشاق مارجان تۇسەدى. وسى قۇستى قايدان دا بولسا ماعان تاۋىپ اكەپ بەرەسىڭدەر،—دەپ بۇيرىق بەرەدى،—ەگەردە تاۋىپ اكەپ بەرمەسەڭدەر، باستارىڭدى الامىن»،—دەپ قاتۋلانادى.

اسان مەن ۇسەن اكەسىنەن قورىققانىنان: «قايدان دا بولسا تاۋىپ اكەپ بەرەمىز»،—دەپ ۋادە بەرەدى دە، جول ءجۇرىپ كەتەدى. بۇل ۋاقيعانى حاسان بىلمەيدى. حاسان اكەسىنىڭ اسان مەن ۇسەندى كۇلسە اۋزىنان بۋداق-بۋداق گۇل تۇسەتىن، جىلاسا، كوزىنەن مونشاق-مونشاق مارجان تۇسەتىن قۇسقا جۇمساعانىن قىرىق كۇننەن كەيىن بارىپ بىلەدى. اسان مەن ۇسەندى وسىنداي الىس جولعا جۇمساپ، ءوزىنىڭ ۇيدە قالعانىنا قاپا بولىپ، اكەسىنە جىلاپ كەلەدى.

—اكە،—دەيدى حاسان،—اسان مەن ۇسەندى جۇمساعان جاققا مەنى نەگە جۇمسامادىڭىز، الدە مەنى ول ەكەۋىنەن جەك كورەسىز بە، يا بولماسا ماعان سەنبەدىڭىز بە؟ پاتشا ايتادى: «جوق، بالام، ولاي ەمەس، مەن اسان مەن ۇسەندى وتە قاتەرلى قيىن جولعا جۇمسادىم. ال سەنى ول قيىن ساپارعا جۇمساۋعا كوزىم قيمادى!».

حاسان اكەسىنە جالىنىپ، سول قۇستى ىزدەۋگە رازىلىعىن الىپ، ەل-جۇرتىمەن قوش ايتىسىپ، ەكى اعاسىنىڭ ارتىنان كەتەدى. قىرىق كۇن بۇرىن كەتكەن اعالارىن حاسان قۋىپ جەتەدى. اعايىندى ۇشەۋى ءبىر ۇلكەن جولعا ءتۇسىپ جۇرە بەرەدى. ءبىر كۇندەرى بۇلاردىڭ ءجۇرىپ كەلە جاتقان جولى ءۇش ايرىلادى: ءبىر جول وڭعا، ءبىر جول سولعا، ءبىر جول تۋرا بەتىمەن. ءار جولدىڭ باسىندا ۇلكەن تاس تۇر، تاستىڭ بەتىنە ويىپ جازعان جازۋى بار. ءبىرىنشى جولدا—«بارسا، كەلەر»، ەكىنشى جولدا—«بارسا، مۇمكىن كەلەر، مۇمكىن كەلمەس»، ءۇشىنشى جولدا—«بارسا، كەلمەس» دەپ جازىلعان. اسان «بارسا، كەلەر» جولىنا تۇسەدى. ۇسەن «بارسا، مۇمكىن كەلەر» جولىنا تۇسەدى، ال حاسان «بارسا كەلمەس» جولىنا ءتۇسىپ جۇرە بەرەدى. بىرنەشە اي، بىرنەشە كۇن جۇرگەننەن كەيىن حاساننىڭ الدىنان ۇلكەن قالا كورىنەدى، قالانىڭ اينالاسىندا كوپ كيىك جايىلىپ ءجۇر. حاساننىڭ وسى كەزدە ازىعى تاۋسىلىپ بىرنەشە كۇننەن بەرى اس ىشپەي، اشىعىپ كەلە جاتقان كەزى ەكەن. كيىكتىڭ بىرەۋىن اتىپ الايىن دەپ، بەلىنە اسىنعان ساداعىن الىپ كەزەنە بەرگەندە، كيىكتەردىڭ ءبارى ماڭىراپ حاساندى قورشاپ الىپ، مۇڭلى داۋىسپەن شۋلاي كەتەدى. حاسان كيىكتەردى اتپايدى، «بۇل جانۋارلارعا نە بولعان» دەپ ويلاپ، ەش نارسەگە تۇسىنبەستەن قالانىڭ ىشىنە كىرەدى. ءبىر ۇلكەن سارايدىڭ ىشىنە كىرىپ: «كىم بار؟»—دەپ داۋىستاپ ەدى، ەشكىم جاۋاپ بەرمەدى، جان-جاعىنا قاراپ ەدى، ءبىر التىن تاباق تولا قۋىرىلعان ەتتى كورەدى، ابدەن اشىققان حاسان ەتتى جەمەكشى بولىپ، تاباققا قولىن سالا بەرگەندە: ء«اي، ادامزات، تارت قولىڭدى!»—دەپ ءۇستى-باسى البا-جۇلبا، ءتىسى اقسيعان، تۇسىنەن ادام قورقاتىن ءبىر كەمپىر كەلىپ، ءبىر نارسەلەردى ايتىپ اۋزىن كۇبىرلەتتى دە، جەردى تەۋىپ قالدى. وسى كەزدە حاسان كيىككە اينالدى. الگى كەمپىر حاساننىڭ موينىنان جەتەكتەپ جاڭاعى ماڭىراپ حاساننىڭ الدىنان شىققان كيىكتەرگە اپارىپ قوستى. حاسان ادامگەرشىلىك تۇرىنەن ايرىلعانمەن، اقىلىنان اداسپادى. كوپ كيىكتەردەن ءبولىنىپ جاڭاعى ءوزى كەلگەن جولىنا ءتۇسىپ، كەلگەن جاعىنا قاراي جۇرە بەرەدى. بىرنەشە كۇن وتكەننەن كەيىن، الدىنان جاڭادان سوعىلعان ۇلكەن ساۋلەتتى ءبىر ساراي كورىنەدى. كيىك بولعان حاسان سول ساۋلەتتى سارايدىڭ ىشىنە كىردى، الدىنان ءبىر سۇلۋ قىز شىعىپ، كيىككە قاراپ: «سەن كيىك ەمەسسىڭ عوي، ادامزاتسىڭ عوي، ەگەردە مەن سەنى ادامگەرشىلىك قالپىنا كەلتىرسەم، سەن مەنى الاسىڭ با؟»—دەپ سۇراپ ەدى، كيىك—حاسان ءتىل قاتپادى. قىز ايتتى: «سەنى كيىككە اينالدىرىپ جىبەرگەن مەنىڭ زالىم انام عوي، سەنىڭ ءتىلىڭدى دە سويلەتپەي قويىپتى عوي»،—دەدى دە كيىك حاساننىڭ بەتىنە ءبىر ۋىس توپىراق شاشىپ جىبەرىپ ەدى، حاسان بۇرىنعىسىنان دا سۇلۋ جىگىت بولىپ شىقتى. حاسان ادامگەرشىلىك كالپىنا كەلگەن سوڭ قىزبەن سىپايى امانداسىپ، قىزعا ۇلكەن العىس ايتتى جانە دە باسىنان وتكىزگەن تاريحىن بايان ەتتى. قىز دا باسىنان وتكەن-كەتكەنىن حاسانعا ايتىپ بەردى. قىز ايتتى: «مەن سول سەنى كيىككە اينالدىرعان جالماۋىز كەمپىردىڭ جالعىز قىزى ەدىم، شەشەمنىڭ ادامعا جاساعان دۇشپاندىعىنا توزە الماي، ەنشىمدى الىپ بولەك شىعىپ ەدىم. مەن ومىرىمدە ادام بالاسىن كورمەي جالعىز وتەرمىن دەپ قاپالىقتا وتىر ەدىم، قۇداي سەنى ماعان كەزدەستىردى، مەن سەنىڭ سوڭىڭنان قالمايمىن»،—دەدى. حاسان ايتتى: «مەن اكەمە بەرگەن ۋادەمدى ورىنداماي، ساعان ۇيلەنە المايمىن»،—دەدى. قىز سۇرادى: «اكەڭە قانداي ۋادە بەرگەن ەدىڭ؟» حاسان اكەسىنىڭ تۇسىندە ءبىر تاماشا قۇستى كورگەنىن، كۇلسە، اۋزىنان بۋداق-بۋداق گۇل تۇسەتىنىن، جىلاسا، كوزىنەن مونشاق-مونشاق مارجان تۇسەتىنىن ايتتى. سول قۇسقا اكەسىنىڭ كورۋگە قۇمار بولىپ، ەكى اعاسىن تاۋىپ اكەلىڭدەر دەپ جۇمساعانىن، اعالارىنىڭ ارتىنان ءوزىنىڭ ءوتىنىپ، قانداي قيىندىق بولسا دا ءتوزىپ، قايدان دا بولسا تاۋىپ اكەلىپ بەرەمىن دەگەن ۋادەسىن ايتتى. قىز حاساننىڭ بۇل ءسوزىن ەستىپ جىلاي بەردى. «سەن بۇل قۇستى ىزدەيتىن بولساڭ، ماعان جوقسىڭ. بۇل قۇس مەنىڭ قۇسىم ەدى، ادامشا سويلەي الاتىن ەدى. مەنەن بۇل قۇستى پەرى پاتشاسىنىڭ كۇلجامال دەگەن قىزى اسكەرىمەن كەلىپ تۇرىپ الىپ كەتكەن ەدى. ول پەرىنىڭ ەلىن ىزدەپ تابارسىڭ-اۋ، ءبىراق تا قۇستى ساعان وڭايلىقپەن الدىرا قويماس»،—دەدى. حاسان ايتتى: «مەن قانداي قيىندىققا بولسا دا توزۋگە ءتيىسپىن، قانداي دا بولسا قۇستى اكەمە تاۋىپ اپارىپ بەرۋ مىندەتىم جانە بورىشىم، ال قۇستى امان-ەسەن تاۋىپ الىپ قايتسام، الدىمەن ساعان كەلەمىن، سەنەن باسقا ەشكىمگە ۇيلەنبەيمىن»،—دەدى.

قىز حاساننىڭ بەتتەگەن جاعىنان قايتپايتۇعىنىن بىلگەن سوڭ، حاسانعا رۇقسات بەرىپ، ءجون سىلتەدى.

—باتىسقا قاراي توقسان كۇن جۇرەسىڭ، ودان كەيىن الدىڭنان اسپانمەن تالاسقان بيىك تاۋ كەزدەسەدى، سەن ول تاۋدىڭ ار جاعىنا توقسان كۇن دەگەندە وتەرسىڭ. سول تاۋدىڭ ارعى تۇبىندە ۇلكەن جالعىز ءتۇپ بايتەرەك بار، سول بايتەرەكتىڭ باسىندا زىمىرىق قۇستىڭ ۇياسى بار. سەنى، مۇمكىن، سول زىمىرىق پەرىنىڭ ەلىنە جەتكىزەر»،—دەدى. سودان كەيىن قىز ايتتى. «مەنىڭ زالىم شەشەم ءتىرى تۇرعاندا ەكەۋمىزدى بىرگە ءومىر سۇرگىزىپ قويمايدى، ءبىر زيانىن تيگىزەدى، مەنىڭ شەشەمنىڭ اجالى مىنادان بولادى»،—دەپ ءبىر ساداقتىڭ وعىن بەردى.—قالاي قاراپ اتساڭ دا، مەنىڭ شەشەمنىڭ ماڭلايىنا تيەدى،—دەدى. حاسان ساداقتىڭ وعىن الىپ، كوپ كىدىرمەستەن اتىپ جىبەرەدى، اتىلعان وق جالماۋىز كەمپىردىڭ ماندايىنان ءتيىپ سول زاماتتا ءولدى. بۇدان كەيىن حاسان قىزبەن قوش ايتىسىپ باتىسقا قاراي ءجۇرىپ كەتتى. قىز ايتقانداي، حاسان توقسان كۇن ءجۇرىپ اسپانمەن تالاسقان ۇلكەن تاۋعا كەزدەستى، تاۋدىڭ ار جاعىنا توقسان كۇن دەگەندە زورعا دەپ اسىپ ءتۇستى. ۇلكەن جالعىز ءتۇپ بايتەرەككە كەلىپ ساياسىندا دەمالىپ وتىر ەدى: ء«اي، ادامزات، ءبىزدى ولىمنەن قۇتقار، قۇتقار!»—دەپ شىرىلداعان زىمىرىق قۇستىڭ بالاپاندارىنىڭ داۋسىن ەستىدى. حاسان: «بۇل مۇساپىرلەرگە نە بولدى؟»—دەپ قاراپ ەدى، ءبىر ۇلكەن ايداھار جىلان بالاپانداردى جۇتۋعا ازىرلەنىپ، بايتەرەكتىڭ باسىنا قاراي جىلجىپ ورمەلەپ بارا جاتىر ەكەن. حاسان كوپ ويلانباي، دەرەۋ قىناپتاعى قىلىشىن سۋىرىپ الىپ ايداھاردى بىرنەشە جەردەن شاۋىپ ءولتىردى. زىمىرىق قۇستىڭ بالاپاندارى ولىمنەن امان-ەسەن قۇتىلعانىن ءبىلىپ، حاسانعا كوپ راحمەت ايتتى، اشىعىپ وتىرعان بالاپاندار ايداھاردىڭ ەتىن جەپ تويىپ الدى. ءدال وسى كەزدە قاتتى جەل تۇرىپ، نوسەر جاڭبىر جاۋدى. حاسان بالاپانداردان سۇرادى: «بۇل نە قىلعان جەل، نە دەگەن نوسەر جاڭبىر؟»—دەپ. بالاپاندار ايتتى: «بۇل جەل ەمەس، ءبىزدىڭ انامىزدىڭ قاناتىنىڭ لەبى، ال جاڭبىر دەگەنىمىز—بىزدىڭ انامىزدىڭ كوز جاسى. ءبىزدىڭ انامىز جىلدا وسى بايتەرەكتىڭ باسىنا جۇمىرتقالىپ، بالاپان باسىپ شىعارادى ەكەن. انامىز بالاپاندارىنا تاماق ىزدەپ كەتكەندە، جاڭاعى ءسىز ولتىرگەن ايداھار ىنىنەن شىعىپ، ءبىزدىڭ انامىزدىڭ باسىپ شىعارعان بالاپاندارىن جەپ قويادى ەكەن، ءبىزدىڭ انامىز كەلگەنشە قايتىپ ىنىنە تىعىلىپ قالادى ەكەن. ءقازىر ءبىزدىڭ انامىز اڭ اۋلاپ قايتىپ كەلە جاتىر، بىزدەردى ءتىرى كورەمىن بە، الدە ايداھار جەپ قويدى ما دەپ جىلاپ كەلە جاتىر. مىنە، جاڭبىر ەمەس، ءبىزدىڭ انامىزدىڭ كوز جاسى»،—دەدى.—بىزدىڭ انامىز،—دەدى بالاپاندار،—ادامزاتتىڭ ەتىنە سونداي قۇمار. ءسىزدى كورسە دەرەۋ جۇتىپ جىبەرۋى مۇمكىن، سوندىقتان ءسىز ءبىزدىڭ قاناتىمىزدىڭ استىنا جاسىرىنا تۇرىڭىز،—دەدى. حاسان بالاپانداردىڭ قاناتىنىڭ استىنا جاسىرىندى. ءبىر مەزگىلدەن كەيىن زىمىرىق قۇس كەلىپ بايتەرەكتىڭ باسىنا قوندى. زىمىرىق قۇستىڭ سالماعىنان بايتەرەك ءيىلىپ جەرگە ءتيدى. بالاپاندارىنىڭ تاماعىنا كوپ بۇعى، كيىك، تاعى باسقا اڭداردى الىپ كەلىپ ءۇيىپ تاستادى. بالاپاندارىنىڭ ءتىرىسىن كورىپ كوز جاسى تىيىلىپ، قۋانىپ كەتتى. ءدال وسى كەزدە جادىراپ كۇن دە شىعىپ، قاتتى جەل دە تىيىلدى. ءبىر كەزدە زىمىرىق قۇس تامسانىپ جان-جاعىنا قاراي بەردى: «ادامزاتتىڭ ءيىسى شىعادى، سەندەر كورگەن جوقسىڭدار ما؟»—دەدى. بالاپاندار ايتتى: «ەگەر ءسىز ءبىر قاسىق قانىن كەشسەڭىز، ءبىز ادامزاتتى كورسەتەلىك»،—دەدى. زىمىرىق «ماقۇل» دەگەندەي باس يزەدى، بالاپاندار قاناتىنىڭ استىنداعى حاساندى كورسەتىپ ەدى، زىمىرىق حاساندى جۇتىپ جىبەردى. بالاپاندار شىر-شىر ەتىپ، اناسىنىڭ تاماعىنان ۇستاي الدى. زىمىرىق حاساندى قايتىپ، جۇتپاي تاستادى. سودان كەيىن زىمىرىق بالاپاندارىنان: «بۇل ادامزات سەندەرگە قانداي جاقسىلىق ىستەدى؟»—دەپ سۇرادى. بالاپاندار ايتتى: «بۇل ادامزات ايداھاردى ءولتىرىپ، ءبىزدى اجالدان قۇتقاردى»،—دەدى. زىمىرىق حاسانعا ۇلكەن العىس ايتىپ، نە جۇمىسپەن كەلگەنىن سۇرادى جانە دە قانداي جاردەم كەرەك دەدى. حاسان باسىنان كەشكەن ۋاقيعانى تەگىس جاسىرماي ايتىپ بەردى جانە پەرىلەردىڭ جەرىنە جەتكىزىپ تاستاۋدى ءوتىندى. زىمىرىق «ماقۇل» دەپ جول قامىنا كىرىستى. بالاپاندارىنا ءوزى قايتىپ كەلگەنشە جەتەرلىك اۋقات جيناپ بەرىپ، جولدا جەيتىن اۋقاتىن الىپ، ۇستىنە حاساندى مىنگىزىپ پەرىنىڭ جەرىنە قاراي ۇشادى. زىمىرىق ءبىر جەتى ۇشادى، مۇحيتتان وتەدى، شولدەن وتەدى، وت دارياسىنان وتۋگە جاقىنداعاندا جەيتىن تاماعى تاۋسىلىپ، باسى اينالىپ، كوزى قاراۋىتقان زىمىرىق ساسادى.

—ەي، ادامزات، باراتىن جەرىمىزگە جەتە المايمىز-اۋ، مەنىڭ ءالىم كۇرىدى، قۇلاۋعا اينالدىم!—دەيدى. حاسان دەرەۋ ەكى سانىنىڭ ەتىنەن ەكى جاپىراق ەت كەسىپ، زىمىرىقتىڭ اۋزىنا توستى. زىمىرىق حاساننىڭ بەرگەن ەتىن جەپ، كۇشىنە كەلەدى. سودان كەيىن زىمىرىق حاساننان سۇرايدى: «بۇل قايدان شىققان ەت؟ سونداي ءدامدى، ءارى كۇش بەرەتىن ەت ەكەن»،—دەيدى. حاسان ايتتى: «مەن سىزگە سانىمنىڭ ەتىن كەسىپ بەردىم». زىمىرىق حاساننىڭ ەكى سانىنداعى جاراسىن دەرەۋ قاناتىمەن سيپاپ ەدى، جارا جازىلىپ كەتتى. وسىدان كەيىن كوپ ۇزاماي-اق زىمىرىق پەن حاسان پەرىنىڭ جەرىنە كەلىپ جەتتى. زىمىرىق ايتتى: «پەرىلەر ءبىر ۇيىقتاسا قىرىق كۇن ۇيىقتايدى. پەرىلەردىڭ ۇيىقتاعانىنا ءقازىر ءۇش كۇن بوپتى. مەن سەنى وسى جەردە ءۇش كۇن كۇتەمىن، ءۇش كۇندە قايتىپ كەلمەسەڭ، مەن ساعان قاراماي-اق ۇشىپ كەتە بەرەم»،—دەيدى.

حاسان ءۇش كۇندە قايتىپ كەلۋگە ۋادە بەرىپ، قالاعا قاراي كەتەدى. قالا وتە سۇلۋ ەكەن، ىلعي التىننان سوعىلعان، بۇرىن مۇنداي سۇلۋ قالا كورمەگەن حاسان قالانى تاماشالاپ، قۇستى دا، زىمىرىقتى دا ۇمىتىپ كەتەدى. حاسان ءبىر كەزدە قالانى ارالاپ ءجۇرىپ، ءبىر ۇلكەن تاماشا سوعىلعان سارايعا كىرەدى. سارايدىڭ ىشىندە قىرىق قىز ۇيىقتاپ جاتىر، ار جاعىندا وڭاشا ءبىر بولمەدە التىن كەرەۋەتتىڭ ۇستىندە تاعى ءبىر قىز ۇيىقتاپ جاتىر. ودان ءارى تاعى ءبىر بولمەگە كىرىپ ەدى—جايۋلى داستارقان، نەشە ءتۇرلى تاماق. تاماقتان الىپ جەيىن دەپ ەدى، ءبىر نارسە شاڭق ەتە قالدى: ء«اي، ادامزات، بىرەۋدىڭ تاماعىن نەگە رۇقساتسىز جەيسىڭ؟»—دەپ كۇلىپ جىبەرگەندە اۋزىنان بۋداق-بۋداق گۇل تۇسەدى. حاسان قاراسا، ءوزىنىڭ ىزدەپ جۇرگەن قۇسى ەكەن، التىن قاپاستا وتىر. حاسان قۋانىپ كەتتى. قۇستى الىپ زىمىرىققا تەز قايتپاقشى بولىپ، قۇسقا ۇمتىلعاندا قۇس شار ەتە ءتۇستى. «سەن مەنى الىپ كەتە المايسىڭ. ەگەردە مەن اششى داۋسىممەن سايراسام، وسى قالاداعى ۇيىقتاپ جاتقان پەرىلەردىڭ ءبارى ويانادى. ال، سەنىڭ ءبىر مىسقال ەتىڭ بۇل جەردە مىڭ ءدىلدا تۇرادى، مەنى ەسكەرتپەدى دەپ وكپەلەمە، ەندىگىسىن ءوزىڭ بىل»،—دەدى. حاسان قۇسقا جالىنىپ جىلاي بەردى. جولدا كورگەن ۋاقيعالارىن جانە دە قۇستىڭ بۇرىنعى ەگەسىمەن قوسىلماقشى بولىپ ۋادەلەسكەنىن ايتتى. قۇس حاساننىڭ كوڭىلىن قيماي: «ماقۇل، مەنى الىپ كەتە عوي، ءبىراق جولدا كورگەن وقيعالارىڭدى ايتىپ حات جازىپ، انا بولەك بولمەدە ۇيىقتاپ جاتقان قىزدىڭ قالتاسىنا سال»،—دەدى. حاسان قۇستىڭ ايتقانىن ورىندادى. سودان كەيىن قۇستى الىپ زىمىرىققا كەلدى. زىمىرىق، ەندى بولماسا ۇشىپ كەتەيىن دەپ وتىر ەكەن. حاسان قۇسىمەن زىمىرىقتىڭ ارقاسىنا ءمىنىپ كوپ قيىندىق كورمەي، زىمىرىقتىڭ بالاپاندارىنا امان-ەسەن جەتتى. ار جاعىنا جەتۋ ءۇشىن زىمىرىق قاناتىنىڭ ءبىر قاۋىرسىنىن ءۇزىپ بەردى. حاسان قۇسپەن زىمىرىقتىڭ قاناتىنىڭ قاۋىرسىنىنا ءمىنىپ ۋادەلەسكەن قىزىنا كەلدى. قىز قۋانىپ حاساندى، قۇستى بار ىنتاسىمەن قارسى الدى. بىرنەشە كۇن دەمالعان سوڭ، حاسان قىزدى، قۇستى الىپ، زىمىرىق بەرگەن قاۋىرسىنعا ءمىنىپ ەلىنە قاراي ءجۇرىپ كەتتى. بىرنەشە كۇن جۇرگەن سوڭ، الدىنان جاياۋ كەلە جاتقان ءبىر ادامعا جولىقتى. قاراسا، ءوزىنىڭ ورتانشى اعاسى ۇسەن ەكەن، جولدا قاراجاتى تاۋسىلىپ، ءبىر بايدىڭ مالىن باعىپ كۇنىن كورگەن، سودان كەيىن ەلىنە جاياۋ قايتىپ كەلە جاتىر ەكەن. ءوزى ابدەن اشتىقتان ازعان، كيىمدەرى توزعان. حاسان ۇسەندى سۋعا ءتۇسىرىپ، ۇستىنە جاڭا كيىمدەر كيگىزدى، تاماققا ابدەن تويعىزدى. ءسويتىپ، وزدەرىمەن بىرگە قاۋىرسىنعا مىنگىزىپ كەلە جاتسا، ۇسەننىڭ حالىنەن دە جامان ازىپ-توزعان، ءبيتى تورعايداي، موينى ىرعايداي بولعان اسانعا كەزدەسەدى. حاسان اساندى دا ۇسەن سياقتى تاماققا تويعىزىپ، كيىندىرىپ الىپ، قاۋىرسىنعا مىنگىزىپ الىپ جۇرەدى. ءبىر كۇنى بۇلار ءبىر جەرگە كەلىپ قونادى. وسى كەزدە اسان مەن ۇسەن ەكەۋى اقىلداسادى. ء«بىزدىڭ اكەمىز بۇرىن دا ءبىز ەكەۋمىزدەن حاساندى جاقسى كورۋشى ەدى، ەندى حاسان ەلگە بارعان سوڭ قۇستى مەن تاپتىم، قىزدى دا ءوزىم تاپتىم دەر، ال ءبىزدى اشتان ولەيىن دەپ كەلە جاتقان جەرىنەن ءوزىم تاماققا تويىندىرىپ الدىم دەر. اكەمىز ەكەۋمىزدىڭ بايعا جالدانىپ مال باققانىمىزدى ەستىسە، مەنىڭ اتىما داق كەلتىردىڭدەر دەپ دارعا اسۋى دا مۇمكىن. قايتكەن كۇندە دە حاساننىڭ كوزىن جويۋ كەرەك، سودان كەيىن قۇستى ءوزىمىز تاۋىپ الىپ كەلدىك دەيمىز»،—دەيدى. ەكەۋى وسىلاي ەتىپ كەلىسىپ، حاسانعا كەلەدى. «بىزگە قۇدىقتان سۋ الىپ بەر»،—دەيدى. حاسان «ماقۇل» دەپ بەلىنە ءجىپ بايلاپ تەرەڭ شىڭىراۋ قۇدىققا تۇسەدى. اسان مەن ۇسەن حاسان قۇدىقتىڭ ءدال ورتاسىنا جەتىسىمەن ءجىپتى پىشاقپەن كەسىپ جىبەرەدى. حاساندى قۇدىققا تاستاعاننان كەيىن اسان مەن ۇسەن قىزدى «مەن الامىن»، «مەن الامىن» دەپ تالاسىپ قالادى. قىز ەكەۋىنە دە تيمەي، ايدالاعا قاڭعىرىپ كەتەدى. اسان مەن ۇسەن قۇستى الىپ ەلىنە كەلەدى. اكەسىنە قۇستى الىپ كەلگەنىن باياندايدى. پاتشا اسان مەن ۇسەننەن: «حاسان قايدا؟»—دەپ سۇرايدى. اسان مەن ۇسەن: «حاسان ءبىزدىڭ ايتقانىمىزعا كونبەي، تەڭىزدىڭ سۋىنا شومىلىپ جاتقاندا، جايىن جۇتىپ كەتتى. ءبىراق ءبىز جايىندى ولتىردىك، حاساننىڭ كەگىن الدىق»،—دەيدى. پاتشا حاساننىڭ ولگەنىن ەستىپ، قاتتى قايعىرىپ باسىن كوتەرمەي كۇن-تۇن جاتىپ الادى.

دال سول كۇنى پەرىلەر ۇيقىسىنان ويانادى، پەرى پاتشاسىنىڭ قىزى قاپاستاعى قۇستىڭ جوق ەكەنىن ءبىلىپ قالاعا جار سالادى. قالتاسىنداعى حاتتى كورىپ، قۇستى ادامزاتتىڭ الىپ كەتكەنىن ءبىلىپ، پەرى پاتشاسىنىڭ قىزى اسكەرىمەن قۇستى ىزدەۋگە اسپانعا ۇشادى. حاساننىڭ اكەسى ءبىر كۇنى ءوزى ورنىنان تۇرماستان: «قۇستى سايراتىڭدار!»—دەپ بۇيرىق بەرەدى. قۇستى التىن قاپاسقا وتىرعىزىپ سايراتادى. قۇس قايعىلى، مۇڭلى ءۇن، اششى داۋىسپەن سايرايدى. ءدال وسى كەزدە اسپاندا ۇشىپ، قۇستى ىزدەپ كەڭ اسپاندى كەزىپ جۇرگەن پەرىنىڭ قىزىنىڭ اسكەرلەرى حاساننىڭ ەلىنىڭ ۇستىنەن ادام بولىپ تۇسە بەرەدى. اسپاننان ادام جاۋعان سوڭ، حاساننىڭ ەلىنىڭ ادامدارى ۇرەيلەنىپ، قورقىپ پاتشاعا كەلىپ تىعىلادى. پەرى پاتشاسىنىڭ قىزى اسكەرىمەن قۇستىڭ تۇرعان جەرىنە كەلىپ، پاتشانى الدىنا شاقىرادى. پاتشا جاتقان ورنىنان تۇرىپ كيىمىن كيىپ، بەلىن بۋىنىپ، اللاعا سيىنىپ، پەرى پاتشاسىنىڭ الدىنا كەلەدى. پەرى قىزى پاتشادان سۇرايدى: «ەي، ادامزاتتىڭ پاتشاسى! مىنا قۇستى قاي بالاڭىز الىپ كەلدى، سونى ماعان كورسەتىڭىز، مەن ءسىزدىڭ سول بالاڭىزبەن سويلەسەر ەدىم»،—دەيدى. ء«اي، پەرى قىزى! وسى قۇسىڭدى مەن تۇسىمدە كورىپ، ءبىر كورۋگە قۇمار بولعانىم راس. الىپ كەلىڭدەر دەپ ءۇش بالامدى جۇمساعانىم راس. ال سول ءۇش بالامنىڭ ەكەۋى امان قايتىپ كەلدى، ال ەڭ كىشىسى جاقسى كورەتىن بالام قايتپادى، جولدا بالىق جۇتىپ كەتتى دەپ كەلدى، وتىرىك-راسىن ءالى انىقتاعانىم جوق. ال، سول بالامنىڭ قايعىسىنان مىنا قۇستى وسى ءبىرىنشى رەت كورىپ تۇرمىن، ەندىگىسىن انا ءتىرى كەلگەن ەكى بالادان سۇراڭىز!»—دەدى دە پاتشا ۇيىنە كەتتى. پەرى قىزى اسان مەن ۇسەندى شاقىرىپ: «قالاي الىپ قايتتىڭدار، سونى ايتىپ بەرىڭدەر»،—دەدى. اسان مەن ۇسەن: «ە، قالاي الىپ قايتتىڭدار دەيتىن نەسى بار، جۇيرىك اتپەن باردىق تا، الىپ قايتتىق»،—دەدى. پەرى قىزى ايتتى: «سەندەر شىندىقتارىڭدى ايتپاي وتىرسىڭدار، ءبارىبىر مەن ءقازىر قۇستى سويلەتەمىن، قۇس بارلىق شىندىقتى ايتىپ، سەندەردىڭ سوزدەرىڭ وتىرىك بولسا، باستارىڭدى الامىن!»—دەدى دە قۇسقا «سويلە» دەپ بەلگى بەردى. قۇس جولدا بولعان وقيعانىڭ ءبارىن ايتتى: «حاسان اق كوڭىل، قايىرىمدى جىگىت ەكەن، جىلاپ قويماعان سوڭ، ەرگەنىم راس، حاسان مەنى الىپ مەنىڭ بۇرىنعى يەمنىڭ ۇيىنە اكەلدى. سودان كەيىن ءبارىمىز وسى جاققا قاراي كەلە جاتقانىمىزدا جولدا ازىپ-توزىپ، اشىعىپ كەلە جاتقان اسان مەن ۇسەندى كەزدەستىردىك. حاسان بۇل ەكەۋىن تاماققا تويىندىرىپ، كيىم كيىندىرىپ ەدى، بۇلار حاسانعا قاستىق ويلاپ قۇدىققا الداپ ءتۇسىرىپ تاستاپ كەتتى. سودان كەيىن مەنىڭ بۇرىنعى يەمدى ەكەۋى «مەن الامىن»، «مەن الامىن» دەپ تالاسىپ ەدى، ول قىز ەكەۋىنە دە تيمەي، ايدالاعا قاڭعىرىپ كەتتى. ولاردىڭ اشتان ولەتىن ۋاعى بولعان جوق، ءالى ءتىرى بولۋى مۇمكىن»،—دەدى.

پەرى قىزىنىڭ ءبىر اسكەرى جەر ءجۇزىن ءبىر ساعاتتا اينالىپ شىعاتىن جۇيرىك ەكەن، پەرى قىزى سول جۇيرىكتى جۇمسادى، ال اسان مەن ۇسەننىڭ باسىن كەسىپ الدى. پەرى قىزىنىڭ مۇنىسىنا پاتشا قارسى بولعان جوق. اسان مەن ۇسەننىڭ باسى الىنىپ بولعان كەزدە جۇيرىك پەرى حاسان مەن قىزدى الىپ كەلدى. پەرى قىزى حاساننىڭ باتىرلىعىنا، ادامگەرشىلىگىنە ريزا بولىپ، قۇستى ءوز قولىنان حاساننىڭ اكەسىنە سىيلايدى. پاتشا پەرى قىزىنا العىس ايتىپ قىرىق كۇن توي، وتىز كۇن ويىن جاسادى. پەرى قىزى اسكەرىمەن قوناق بولدى. سونىمەن ادامزات پەن پەرى ارالاسقان قوي مەن ءبورى ارالاسقان ۇلكەن توي بولىپتى.

16. قۇلانايجارقىن

باياعىدا ءبىر كەمپىر مەن شال بولىپتى. كەمپىر تاماققا تويۋ بىلمەيتىن مەشكەي بولادى ەكەن. بۇلاردىڭ تورى بيەسى كۇنىگە ءبىر قۇلىن تۋادى ەكەن. سول قۇلىندى جالماۋىز كەمپىر كۇندە جەپ قويادى. ءتىپتى ءبىر كۇنى جاڭاعى بيەنى جەگىسى كەلىپ شالىنا: «وسى بيەنىڭ ءوسىمى جوق، سويىپ الايىق»،—دەيدى. تورى بيەنىڭ دوسى—وسى ءۇيدىڭ ءبىر تازىسى بولادى. جاڭاعى شال وسى تازىنى تورى بيەگە جىبەرەدى. تازى بيەگە كەلىپ جىلايدى: «ەندى ەكەۋمىز دوس بولا المايمىز. سەنى سوياتىن بولدى. مەنى ساعان جىبەردى»،—دەيدى. تورى بيە: «سول ما سەنىڭ كەلگەنىڭ؟ وعان قينالما، مەنىمەن شىن دوس بولساڭ، مەنى سويۋعا اپارىپ «ارقان اكەل» دەگەندە ۇزىلەتىن ءالسىز ءجىپ اكەل، «پىشاق اكەل» دەگەندە وتپەيتىن پىشاق اكەل، ال ءوزىڭ مەنىڭ قۇيرىعىمنان تارتىپ تۇر»،—دەيدى. تازى تورى بيەنى شال-كەمپىرگە اكەلىپ بەرەدى. تورى بيەنى قۇبىلاعا قاراتىپ جىعىپ، تازىنىڭ اكەلگەن جىبىمەن اياعىن بۋىپ، تازىعا تورى بيەنىڭ قۇيرىعىن ۇستاتىپ قويادى. شال وتپەيتىن پىشاقپەن باۋىزدايىن دەپ جاتقاندا، تورى بيە مەن تازى اققۋ بولىپ ۇشىپ كەتەدى. ءبىر جەرلەرگە كەلىپ «اققۋلار» قونادى دا، باياعى قالىپتارىمەن بىرەۋى تازى، بىرەۋى تورى بيە بولىپ، دوس بولۋمەن جۇرە بەرەدى. تورى بيە كۇنىگە ءبىر قۇلىن تۋىپ، جىلقى كوبەيە بەرەدى. بۇلاردى قاسقىرلاردان، جىرتقىش اڭداردان قورعاۋشى تازى بولادى. جىلقىلاردىڭ سانى كوبەيگەن سايىن تازىنىڭ ءىسى قيىنداپ، ءبىر كۇنى تورى بيەگە كەلىپ: «ەندى ماعان ادام تاۋىپ بەر»،—دەپ جالىنادى. تورى بيە: «ول ءۇشىن سەن ادامنىڭ باسقان ىزىنەن بەس ۋىس توپىراق اكەپ بەر، سوندا ساعان ادام تاۋىپ بەرەيىن»،—دەيدى. ايتقانىنداي، تازى ادام باسقان جەردەن بەس ۋىس توپىراق اكەلەدى. تورى بيە بۇعان ادام تاۋىپ بەرەدى. بۇنىڭ اتىن قۇلانايجارقىن قويادى. قۇلانايجارقىن اسا مەرگەن، سونداي باتىر بولادى. ول جۇرگەن جەرگە ەشكىم كەلە المايدى. جىلقىنى تازى ەكەۋى قورعاپ جۇرەدى. ءبىر كۇنى بۇلار دالادا جۇرگەندە ءبىر ءۇيدىڭ ۇستىنەن شىعادى. بۇل ءۇيدىڭ ىشىندە ءۇش قىز وتىرادى. جاڭاعى ءۇش قىز قۇلانايجارقىننان قورقادى. قۇلانايجارقىن بۇلاردى ولتىرمەكشى بولادى، ءبىراق جاڭاعى ءۇش قىز جىلاپ قويا بەرەدى. «سىزدەردىڭ استارىڭىزدى ءپىسىرىپ جۇرەتىن بولايىق»،—دەپ جالىنادى. قۇلانايجارقىن بۇعان كەلىسەدى. قۇلانايجارقىن اڭ اتىپ، ءارى جىلقىلارىن باعىپ جۇرە بەردى. ءبىر كۇنى قىزدار ويناپ جۇرگەندە قازاننىڭ استىنداعى وت ءسونىپ قالادى. ەندى بۇلار قورقىپ ءۇيدىڭ ۇستىنە شىعىپ تۇرسا، ءبىر ءتۇتىن الىستان شۇباتىلىپ كورىنەدى. بۇعان ءۇش قىز جۇگىرىپ بارادى. كەلسە، جاڭاعى وت مىستان كەمپىردىڭ وتى بولىپ شىعادى. قىزدار وت الىپ ۇيلەرىنە كەلىپ، قۇلانايجارقىننىڭ الدىنان اس ءپىسىرىپ قويادى. قىزدار ەندى وتى تاۋسىلىپ قالسا، مىستان كەمپىردىڭ ۇيىنە كەلىپ تۇرادى. مىستان كەمپىر مەن قىزداردىڭ ءۇيىنىڭ اراسىنا تاس جول سالىنادى. مىستان كەمپىر كۇندە قىزدارعا كەلىپ باسىن قاراتىپ تۇرادى. باسىن قىزداردىڭ تىزەسىنە سالىپ، قانىن سورىپ الادى دا ۇيىنە كەتەدى. ءبىر كۇنى قۇلانايجارقىن قىزدارعا: «سەندەر نەگە جۇدەۋسىڭدەر، الدە مەنەن قورقىپ اس ىشپەيسىڭدەر مە؟»،—دەيدى. قىزدار: «مىستان كەمپىر كەلىپ، كۇندە ءبىزدىڭ قانىمىزدى سورىپ الادى»،—دەپ جاۋاپ قايتارادى. «ولاي بولسا، مەن وسىندا بۇگىنشە قالايىن، سەندەر ايتپاڭدار، مىستان كەلىپ «باتىردىڭ ءيىسى شىعىپ تۇر عوي» دەسە، سەندەر جاڭا كەتىپ ەدى، جانە ۇيدە كويلەگى تۇر دەڭدەر»،—دەيدى. قۇلانايجارقىن كىلەمنىڭ استىنا جاسىرىنىپ قالادى. كۇندەگى مەزگىلىندە مىستان كەمپىر كەلەدى دە: «ۇيدەن باتىردىڭ ءيىسى شىعىپ تۇر، كىرمەيمىن»،—دەپ داۋرىعادى. قىزدار قۇلانايجارقىننىڭ ايتقانىن ايتادى. مىستان ۇيگە كەلىپ وتىرا بەرگەندە، قۇلانايجارقىن شىعىپ، مىستان كەمپىردى بۋىپ تاستايدى. ءوزى ەرتەسىنە اڭعا شىعىپ كەتەدى. جاڭاعى مىستان كەمپىر قولى بايلاۋلى ۇيدە قالادى. قىزدار قاسىندا تۇرىپ مىستان كەمپىرگە سىلق-سىلق كۇلەدى. بىرەۋى ابايلاماي ءجۇرىپ، مىستاننىڭ قاسىنا وتىرا قالادى. مىستان كەمپىر ونى اياعىمەن تەۋىپ ولتىرەدى. ەكىنشىسىن دە سۇيتەدى. ءۇشىنشىسى قورىققانىنان مىستان كەمپىردىڭ قولىن شەشىپ جىبەرەدى. جاڭاعى قىزدى ەرتىپ الىپ مەكەنىنە قاراي تايىپ وتىرادى. قۇلانايجارقىن كەلگەندە وسىنداي جاعداي بولعان ەدى، بۇعان تاڭ قالادى. ماناعى مىستان كەمپىردىڭ ەكى قىزدى ءولتىرىپ كەتكەنىن، ەندى بىرەۋىن الىپ كەتكەنىن بىلەدى. قۇلانايجارقىن ءبىر قىزدىڭ كيىمىن كيىپ، تاس جولمەنەن مىستانعا بارادى دا: «مەن دە قىزىڭ، قۇلانايجارقىن قورلىق كورسەتتى، ەندى ساعان كەلدىم، شەشەكە!»—دەيدى. مىستان كەمپىر بۇعان سەنىپ ۇيىنە كىرگىزەدى. ءبىر كۇنى قۇلانايجارقىنعا باسىن قاراتادى. مىستان كەمپىردىڭ باسىن قۇلانايجارقىن جارىپ ولتىرەدى. قۇلانايجارقىن قىزبەنەن بۇرىنعى مەكەنىنە كەلەدى. ەكەۋى قوسىلىپ، باي بولىپ، بارشا مۇراتىنا جەتەدى.

17. قارماق سالعان جىگىت

بىر جىگىت بۇرىنعى زاماندا سۋعا قارماق سالىپ ءجۇردى. قارماق سالىپ جۇرگەندە كۇنىندە ءبىر بالىقتان ارتىق تۇسپەيدى. ءبىر كۇنى قارماعىن سالدى، ەكى بالىق ءتۇستى. «ە، قۇداي-اي!»،—دەدى. كۇنىندە بىرەۋدەن ارتىق ءتۇسۋشى ەمەس ەدى، ماعان بۇگىن ەكى بالىق ءتۇستى، مۇنى بەرگەن قۇداي ماعان بىردەمە بەرەر»،—دەدى. قارماعىن كۇندە سالىپ ءجۇردى. كۇنىندە ەكى بالىقتان ءتۇسىپ ءجۇردى. ءبىر كۇندە جىگىت جاتقان جەرىنەن تۇرەگەلىپ، بەتى-قولىن جۋىپ تۇرسا، قارماعىن سالايىن دەگەندە ءبىر سارى يت جۇگىرىپ جىگىتكە كەلدى. جىگىت ايتتى: «ە، قۇداي-اي! قانشا جىلدان بەرى مەن قارماق سالىپ، ءبىر بالىقتان الىپ جەپ جاتۋشى ەدىم، ەندى ماعان، ەكى بالىق ءتۇسىپ تۇرعانى، بىرەۋى ءيتتىڭ نەسىبەسى ەكەن»،—دەدى. ءبىر بالىقتى يتكە بەردى، ءبىر بالىقتى ءوزى جەدى، ءيتتى جولداس قىلدى، ەكەۋى جولداس بولىپ ءجۇردى. ەكەۋىنە ەكى بالىقتان قۇداي قاناعات بەرىپ ءجۇردى. ءسويتىپ، جۇرگەندە ەكى بالىقتان تۇسەدى، ءبىرىن يت جەيدى، ءبىرىن ءوزى جەيدى.

بىر كۇنى ءۇش بالىق ءتۇستى قارماعىنا. «ە، قۇداي-اي!»،—دەدى. بىزگە قۇداي تاعى ءبىر سەرىكتى بەرەر». كۇنىندە ءۇش بالىقتان ءتۇستى. ءبىرىن يت جەدى، ءبىرىن ءوزى جەدى، ءبىرىن الىپ قويادى. ەرتەڭىنە ەكەۋى تۇرەگەلىپ، بەتى-قولىن جۋىپ تۇرادى. ءبىر الا مىسىق جۇگىرىپ كەلدى. «ە، قۇداي-اي!»،—دەدى. يت پەن جىگىت ايتتى: ء«بىر ءتاۋىر مىسىق ەكەن»،—دەدى—مۇنى بەرگەن قۇداي تاعى بىردەڭە بەرەر»، – دەدى. تۇندە ۇشەۋى جاتتى، ەرتەڭىنە تۇردى، قارماعىن سالدى، ءۇش بالىق ءتۇستى، ۇشەۋى ءۇش بالىقتى جەدى. ۇشەۋى ءبىر كۇنى اقىلداستى: ء«بىز ءبۇيتىپ جۇرمەيىك، ءبىر مال تابايىق»،—دەدى. جىگىت ايتتى: «يت پەنەن مىسىعىم، مەن ەل-جۇرتتى بىلمەيمىن. مال تاباتۇعىن جەرلەرىڭ بولسا، مال تابىڭدار»،—دەدى. مىسىق ايتتى: «مىنا جاقتا ءبىر باي بار، مىنا ءيتتى ماعان قوسىپ بەر، مەن مىنا سۋدان وتە المايمىن، يت مەنى ارقاسىنا مىنگىزىپ ار جاققا الىپ شىقسىن. ار جاقتاعى بايدىڭ ءبىر زىمىرىق تاسى بار دەدى، سونى الىپ كەلەيىن، سونى الىپ كەلسەم قۇداي بىزگە مال دا بەرەر، باس تا بەرەر». يت پەن مىسىق ەكەۋى كەتتى. يت ارقاسىنا مىنگىزىپ مىسىقتى ار جاققا الىپ ءوتتى. مىسىق يتكە ايتتى: ء«يتىم، سەن وسى ارادا جاتا تۇر، مەن اۋىلعا بارىپ كەلەيىن». مىسىق اۋىلعا جۇگىرىپ كەلەدى، اۋىلعا كەلسە، اۋىل اس بەرىپ جاتىر ەكەن. مىسىق كەلدى دەپ، اركىم ەت بەردى. مىسىق ەتكە تويدى، ءبىر قاۋىم ەت جەپ الدى. جۇگىرىپ قايتتى، يتكە كەلدى. «يتىم—دەدى،—مىنا ەتتى جەپ سەن وسى ارادا جاتا تۇر. سەن اۋىلعا بارساڭ، يت تالاسا بەرەر، مەن ساعان تاماق اكەپ بەرەيىن. مەن اۋىلعا بارسام «مىسىعىم، مىسىعىم» دەپ اركىم ەت بەرەر»،—دەدى. مىسىق جۇگىرىپ اۋىلعا باردى. اركىم ەت بەردى، مىسىق كەلدى دەپ. مىسىق ءبىر قاۋىم ەتتى جەپ يتكە اكپەلىپ بەردى. «سەن وسى ەتتى جەپ جات»،—دەدى. مەن بارىپ زىمىرىق تاستى الىپ كەلەيىن». جۇگىرىپ كەلدى بايدىكىنە. باي ايتتى: «ۇرى مىسىق كەلدى، زىمىرىق تاستى ۇرلاپ كەتەر». كۇڭدەر ونى، قۋىپ جىبەردى مىسىقتى ۇيگە جولاتپاي. مىسىق ەسىتتى دە كەتىپ قالدى. باي ايتتى: «زىمىرىق تاستى الىپ بەر، مىسىق ونى ۇرلاپ كەتەر، اۋزىما سالىپ جاتايىن». مىسىق بايدىڭ ايتقانىن ءبىلدى. باي زىمىرىق تاستى اۋزىنا سالىپ ۇيىقتادى.

جۇگىرىپ مىسىق تۇندە قايتىپ كەلدى. باي شالقاسىنان جاتىر، مىسىق كەلىپ كەۋدەسىنە شىعىپ وتىردى. مىسىق قايتىپ ءتۇستى جەرگە، قۇمانداعى سۋعا قۇيرىعىن مالىپ الدى، بايدىڭ كەۋدەسىنە شىقتى. سۋعا مالعان قۇيرىعىن ۇيىقتاپ جاتقان بايدىڭ تاناۋىنا تىعىپ الدى. باي تۇشكىرىپ قالدى، اۋزىنان زىمىرىق تاس ۇشىپ جەرگە ءتۇستى. مىسىق زىمىرىق تاستى الىپ قاشتى. باي قۋىپ-قۋىپ جەتە الماي قالدى. مىسىق جۇگىرىپ يتكە كەلدى. مىسىق ايتتى: «زىمىرىق تاستى الىپ كەلدىم». يت ايتتى: «جۇرەيىك» دەدى. ءيتتىڭ ارقاسىنا ءمىندى مىسىق. سۋدا ءجۇزىپ يت ءجۇردى. كەلە جاتىپ، سۋدىڭ ورتاسىندا مىسىققا ايتتى يت: «زىمىرىق تاستى ماعان بەر. مىسىعىم، الىپ كەلگەن جاقسى اتىن سەن ال، اپاراتۇعىن جاقسى اتىن مەن الايىن». مىسىق يتكە ايتتى: ء«يتىم، مەن زىمىرىق تاستى ساعان بەرەر ەدىم، سەن سۋدا ءجۇزىپ كەلەسىڭ، سەن اۋزىڭدى اشىپ وتىراسىڭ، اۋزىڭنان سۋعا ءتۇسىپ كەتەر». يت ايتتى: «بەرمەسەڭ، مەن سەنى سۋعا تاستايمىن» دەدى. مىسىق قورىقتى، يتكە تاسىن بەردى. سۋدىڭ شەتىنە جەتىپ كەلگەندە ءيتتىڭ اۋزىنان زىمىرىق تاس سۋعا ءتۇسىپ كەتتى. سۋدان شىعىپ يت پەن مىسىق جىلاپ جىگىتكە كەلدى. مىسىق ايتتى جىگىتكە: «زىمىرىق تاستى الۋىن الىپ ەدىم. يت يتتىگىن قىلدى. سۋدىڭ ورتاسىنا كەلگەندە «زىمىرىق تاستى ماعان بەر» دەپ يت ايتتى. سۋدان شىققان سوڭ بەرەيىن دەپ ەدىم، وعان بولمادى، ايتقان سوزگە كونبەدى، سۋدىڭ ورتاسىندا بەر دەدى، بەرمەسەڭ، سۋعا تاستايمىن دەدى. قورىققان سوڭ زىمىرىق تاستى بەردىم. ءيتتىڭ اۋزىنان سۋعا ءتۇسىپ كەتتى».

جىگىت يتكە ۇرىستى. مىسىق ايتتى: «ۇرىسپا، قۇداي بەرسە زىمىرىق تاس تابىلار»،—دەدى. ۇشەۋى قارماق سالىپ ءجۇردى. ۇشەۋى ءبىر بالىقتان الىپ جەپ ءجۇردى. ءبىر كۇنى جىگىت سۋعا قارماق سالدى. ءبىر سوقىر شاباق ءتۇستى قارماعىنا. جىگىت ايتتى: «سوقىر شاباق ءتۇستى»، – دەدى. مىسىق ايتتى: «كوزىن نەعىپ شىعاردى، قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن؟». شاباققا ءتىل ءبىتتى. جىگىت ايتتى شاباققا: «كوزىڭ نەعىلىپ شىقتى؟». شاباق ايتتى: ء«بىر يت پەنەن ءبىر مىسىق زىمىرىق تاستى الىپ كەلە جاتقاندا سۋدىڭ شەتىندە جۋساپ تۇرعانىمدا ءيتتىڭ اۋزىنان تاس ءتۇسىپ كەتىپتى. سوندا زىمىرىق تاس ءتيىپ كوزىم شىقتى»،—دەدى. جىگىت ايتتى: «زىمىرىق تاس كوزىڭە تۇسكەندە قاي جەردە بولدىڭ؟». بالىق قاي جەر ەكەنىن كورسەتتى. جىگىت ايتتى: «سەن جەردەن زىمىرىق تاستى تابارمىسىڭ، بالىعىم؟» بالىق: «تابارمىن،—دەدى.—مەنى قويا بەر، مەن تاۋىپ اكپەلىپ بەرەيىن»،—دەدى.

بالىقتى قويا بەردى جىگىت. بالىق شولپ ەتىپ ءجۇزىپ كەتتى. مىسىق جۇگىرىپ بارىپ بالىقتىڭ تۇسكەن جەرىنە قاراپ تۇردى. مىسىق بالىقتىڭ بارعان جەرىن كوردى. بالىق بارىپ زىمىرىق تاسقا تيگەنىن كوردى. مىسىق ايتتى جىگىتكە: «زىمىرىق تاس جاتىر ەكەن. جىگىت ايتتى: «قانەكي؟». مىسىق ايتتى: «مىنە، جاتىر» دەدى. مىسىققا جىگىت ايتتى: «قايتىپ ونى الارمىز». مىسىق ايتتى: «يت الماسا، ءبىز الا الماسپىز». مىسىق يتكە تاستىڭ جاتقان جەرىن كورسەتتى. يت مەن الايىن دەپ سۋعا سۇڭگىپ ءتۇسىپ كەتتى، زىمىرىق تاستى الىپ كەلدى. مىسىق ايتتى جىگىتكە: «قۇداي بىزگە ەندى مال-باس بەرەر».

جىگىت كەشكە تازا شومىلدى. زىمىرىق تاستى قوينىنا سالىپ جاتتى. «ە، قۇداي، مال بەر، باس بەر، ءومىر ۇزاق جاس بەر»،—دەپ تىلەۋ تىلەدى قۇدايدان. قاتتى ۇيىقتادى، ەرتەڭىندە تۇردى. جاقسى قاتىن قوينىنا جاتقان، ۇستىنە ءۇي تىگىلگەن، استىنا توسەك سالىنعان، مىڭ جىلقى بىتكەن، مىڭ قوي، مىڭ سيىر بىتكەن، مىڭ تۇيە بىتكەن، مىڭ ەشكى بىتكەن. ءبىر قارا جورعا ات، كۇمىستەن ەر-توقىمى بار، كۇمىستەن جۇگەنى بار، كۇمىستەن قۇيىسقانى بار، ءۇيىنىڭ جانىندا بايلاۋلى تۇر ەكەن. ەردىڭ قاسىندا كۇمىس مىلتىق تۇر. ەرتەڭ تۇردى، مالى كوپ باي بولدى. قارا جورعا اتقا ءمىنىپ، اڭ اۋلاۋعا كەتتى. كۇندە قاتىن ۇيىندە جالعىز قالادى، ءوزى كۇندە اۋلاعالى كەتەدى. مالىن ادام باقپايدى، ءوزى كەلىپ، ءوزى كەتىپ جۇرەدى. ءبىر كۇنى تاعى اڭ اتقالى كەتتى. ول كۇندە قاتىن جالعىز وتىرادى ەكەن. ءبىر كەمپىر كەلەدى. قاتىن ايتتى: «نە قىلىپ جۇرگەن كەمپىرسىڭ؟»—دەدى. كەمپىر: ء«بىر بەيشارا كەمپىرمىن»،—دەدى. قاتىن ايتتى: «ەندى قايدا باراسىڭ؟». كەمپىر ايتتى: ء«بىر بيشارا كەمپىرمىن» دەدى،—تۇرار ءۇيىم، بارار جەرىم جوق. سەن، بالام، جالعىز ەكەنسىڭ، سەرىك بولىپ تۇرايىن، باسىڭنىڭ ءبيتىن قاراپ بەرىپ تۇرايىن». كەمپىر تۇردى. كەشكە باي دالادان كەلدى. «بۇل نە قىلعان كەمپىر؟»—دەدى. قاتىن ايتتى: ء«بىر بەيشارا كەمپىر، مەن سەرىككە الدىم». كەمپىر قاتىنمەن ۇيدە وتىرادى. ءبىر كۇنى بايى اڭ اۋلاپ كەتسە، ءبىر ادام قاشىپ كەلەدى، شاڭ شىعادى. قاشىپ بۇ ادام جىگىتكە كەلدى. جىگىت سۇرادى: «نەعىلعان ادامسىڭ؟»—دەدى. «نەعىلعان ادام بولايىن، ارتىمنان ءورت كەلەدى، ءورتتىڭ الدىنان ءبىر ايداھار كەلەدى. سول ايداھاردان قورقىپ قاشىپ كەلەمىن»،—دەدى. جىگىت ايتتى: «قورىقپا، ايداھاردى مەن اتايىن!». جىگىت اتتان ءتۇستى. مىلتىعىن قۇرىپ وتىردى. ايداھار جەتىپ كەلگەندە جىگىت اتىپ جىبەردى. ايداھار ەكى ءۇزىلىپ ءولىپ قالدى. قاسىنا كەلگەن كىسى ايتتى: «سەنىمەن قۇداي دەسكەن تامىر بولامىن، ساعان ءبىر پالە جولىقسا، مەنى ىزدەپ تاپ، اتىم مەنىڭ—جىلان بابا. امان بول، ەندى!»—دەپ ايىرىلىپ كەتتى. جىگىت كەشكە ۇيىنە كەلدى. ەرتەڭىنە تۇرىپ قاتىنىنا ايتتى: «ە، قاتىنىم» دەدى. وسى كەمپىر نە قىلعان كەمپىر؟ زىمىرىق تاستى ۇرلاپ كەتپەسىن!» جىگىت تاعى دا اڭ اۋلاي كەتتى.

كەمپىر ايتتى قاتىنعا: «بالام، مەن سەنەن كەتەمىن. قۇداي دەسىپ تۇرىپ ەدىك، مەن كوڭىلىمدى اققا ساناپ ەدىم. بىرەۋدىڭ كوڭىلى بىرەۋدىكىندەي بولمايدى ەكەن. ەندى مەن كەتەيىن». جىگىتتىڭ قاتىنى ايتتى: «نەگە وكپەلەدىڭىز؟». كەمپىر ايتتى: «مەن وكپەلەدىم، سەندەردىڭ مەنەن جاسىرعاندارىڭ بار ەكەن». كەمپىر ۇيدەن شىعىپ كەتتى. قاتىن تىسقارى شىقتى. «كەتپە،—دەدى.—سىزدەن كوپ جاسىرعان نارسەم جوق ەدى، جاسىرعان كىشكەنە نارسەم بار ەكەن، سونىمدى كورسەتەيىن». زىمىرىق تاستى ساندىقتان الدى، كەمپىرگە كورسەتتى. كەمپىر: «كورەيىن»،—دەپ قولىنا الدى، سونان سوڭ اۋزىنا قاعىپ سالىپ، جوعالىپ كەتتى.

كەشكە جىگىت كەلدى، قاتىن جىگىتكە ايتپادى. ەرتەڭىنە جىگىت تۇرەگەلسە، مال دا جوق، ءۇي دە جوق، قاتىن دا جوق، ءبارى دە جوق جىگىتتىڭ جالعىز ءوزى قالعان.

جىگىت ەرتەڭىنە تۇرىپ، بەتى-قولىن جۋىپ، قۇدايعا نالىس قىلىپ جىلاعان. «مەنىڭ ءبىر تامىرىم بار ەدى، سونى ءبىر ىزدەسەم ەكەن». ىزدەپ كەتەدى. ءبىر زامان بولعاندا ىزدەپ تاپتى. ءبىر جىلقىشىعا كەلدى. «بۇل كىمنىڭ جىلقىسى؟»—دەدى. «جىلان بابانىڭ جىلقىسى». «سەن جىلان بابانىڭ نەسى ەدىڭ؟» «جىلان بابانىڭ دوسى ەدىم». جىلقىشى ايتتى: «ەندى قايدا باراسىڭ؟» «جىلان بابانىكىنە بارامىن». «بارعاندا تامىرىڭنان نە سۇرايسىڭ؟». «نە سۇرارىمدى بىلمەيمىن، قايدان بىلەيىن نەسى بارىن؟». جىلقىشى ايتتى: «ايتايىن! تامىردىكىنە بارارسىڭ، بارعاندا تامىرىڭ ايتار جىلقىمنىڭ جارىمىن الىپ كەت دەپ. سەن ونى الماعايسىڭ. ءبىر ەرمەك تاسى بار، سەن سونى سۇرا. وزگە نارسە بەرسە الما! ول تاستى ساعان بەرسە، مال بىتەر، باس تا بىتەر». جىلقىشىدان شىقتى، بارىپ-بارىپ جىلان بابانىڭ ۇيىنە كەلدى. ءۇيىنىڭ ارتىنا كەلىپ ەدى ەكى جىلان شىقتى. اتىنان ءتۇستى. جىلان بابانىڭ ۇيىنە كىردى. ەكى جىلان قوينىنا ەندى، قونىشىنان شىقتى. توسەك ۇستىندە ەكى جىلان جاتىر ەكەن. جىلانداردىڭ ءبىرى سىلكىندى، قۇبىلىپ جاتىر ەكەن، تۇرىپ كىسى بولدى، جىلان بابا بولدى، امانداستى، ەسەندەستى. بۇل ءۇيدىڭ ىشىندەگى جىلاندار ءبارى كىسى بولدى. ءبىرى—قاتىنى بولدى، بىرى—كەلىنى بولدى، ۇلى دا بولدى، قىزى دا بولدى. توي قىلدىلار، جاقسى اس بەردىلەر. ەرتەڭ تۇردىلار. جىلان بابا سۇرادى: «تامىرىم، نە سۇراي كەلدىڭ؟» جىگىت ايتتى: «سەنىڭ مەن ىشتەمەڭدى بىلمەيمىن». جىلان بابا ايتتى: «جىلقىمنىڭ جارىمىن بەرەيىن، ال»،—دەدى. جىگىت ايتتى: «جوق، جىلقى وزىمدە كوپ، بەرسەڭ ەرمەك تاستى بەر ماعان». جىلان بابا ەرمەك تاسىن الىپ بەردى.

«بۇ ەرمەك تاسىم ساندىقتىڭ ىشىندە ەكەن، سەن ۇيىڭە كەلسەڭ، ونى اش، ۇيىڭە بارماي ساندىقتىڭ اۋزىن اشپا!».

جىگىت ۇيگە كەتتى، ۇيىنە جەتكەندە اۋزىن اشتى. ساندىقتىڭ ىشىنەن مال دا شىقتى، باس تا شىقتى. باي بولدى. مىڭ جىلقى ءبىتتى، مىڭ تۇيە ءبىتتى، مىڭ سيىر ءبىتتى، مىڭ قوي-ەشكى ءبىتتى. باي بولىپ، بارشا مۇرات باسىنا جەتتى.

18. تۇز باستى جىلاننىڭ حيكاياسى

بۇرىنعى زاماندا ءبىر قاتىننىڭ ءبىر قىزى بار ەدى. ول قىزدىڭ اتى مارجان ەدى. ءبىر ۋاقىتتا مارجان كورشىلەرىنىڭ قىزدارى مەن سۋعا تۇسۋگە كەتكەن، بارلىق قىزدار كيىمدەرىن، كويلەكتەرىن شەشىپ سۋعا تۇسەدى، بۇل قىزدار سۋدىڭ ىشىندە تۇرعاندا ءبىر تۇز باستى جىلان شىعىپ، مارجاننىڭ كويلەگىنە كىرىپ جاتقان. قىزدار سۋعا شومىلىپ بولعان سوڭ، سۋدان شىعىپ، كيىمدەرىن كيىپ، ۇيگە قايتىپ كەتتى. مارجان سۋدان شىعىپ، كيىمىن كيەمىن دەپ كەلسە، كويلەگى ىشىندە ءبىر ولگەن تۇز باستى جىلان كوردى. جامان قورىققان مارجان ءبىر ۇلكەن تاياق الىپ، جىلاندى قۋالاپ جىبەرەم دەپ، تاياقپەن ۇرام دەگەندە، جىلان باسىن كوتەرىپ، ادام سەكىلدى مارجانعا ايتقان: «اگار ماعان تيەم دەپ ۋاعدا قىلساڭ، كيىمىڭدى بەرەمىن، اگار ماعان تيمەسەڭ، كيىمىڭدى دە بەرمەيمىن، ءوزىڭدى ولتىرەمىن»، – دەگەن. مارجان ءتىپتى جامان ساسىپ، ۋاعدا بەرگەن بولادى. «تيەمىن»،—دەيدى. مۇنان سوڭ جىلان كيىمنىڭ ۇستىنەن ءتۇسىپ، سۋعا ءتۇسىپ كەتكەن. مارجان كيىمىن كيىپ، ۇيىنە قايتىپ كەتكەن. قايتقان سوڭ اناسىنا بارىن قالدىرماستان سويلەگەن، قانداي بولعان ىستەرىن ءھام ءوزىنىڭ ۋاعدا قىلعانىن. قىزدىڭ اناسى قىزىنا كوپ قاراپ ايتتى: «بالا، جانىم، بۇل سەنىڭ تۇسىڭدە كورگەن ءتۇسىڭ شىعار»،—دەگەن.

بىر جۇما وتكەن سوڭ ءبىر ۋاقىتتا كوردى، ءبىر كوپ جىلان كەلە جاتىر. مارجاننىڭ ءۇيىن تاۋىپ، ەسىك الدىنا كەلە باستادى. مارجان اناسىنا ايتتى: «مىنەكي، مەنى الۋعا كەلدى». اناسى قاراسا، جولدا كوپ جىلان ەسىككە تامان كەلە جاتقانىن كورىپ، اناسى جامان قورىقتى. ەسىكتى جاۋىپ، ەش تەسىك قالدىرماي ءبارىن بەكىتەدى. اناسى ءبىر بۇرىشقا جاسىرىندى. مارجان پەش باسىنا ءمىنىپ وتىرادى. جىلاندار كىرەتىن جەر تاپپاعان سوڭ بىرىنە-بىرى ورالىپ، تەرەزەگە وزدەرىن لاقتىرىپ، تەرەزەنى سىندىردى. ءۇيدىڭ ىشىنە كىرىپ، مارجاندى تاۋىپ، سۇيرەتىپ، الىپ كەتتى. اناسى قىزىنىڭ ارتىنان جىلاي-جىلاي جۇگىرگەن، جەتە الماعان. جىلان مارجاندى سۋ جانىنا الىپ بارىپ، سۋعا ءتۇسىپ كەتتى. اناسى جىلاپ-جىلاپ ۇيىنە قايتتى، «قىزىم ءولدى» دەپ.

بىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ مارجاننىڭ اناسى تەرەزەدەن قاراپ وتىر ەكەن، مارجان ءبىر ەر بالا جەتەكتەپ، ءبىر قىز بالانى قولىنا قۇشاقتاپ، كەلە جاتقانىن اناسى كورىپ تۇردى. مارجان اناسىنىڭ جانىنا كەلىپ كىرگەن، قۋانعان اناسى، مارجاننىڭ بەتىنەن ءسۇيىپ حال سۇراعان: «بۇل بالالار كىمدىكى؟»، – دەپ. قىزى جاۋاپ بەرگەن «وزىمدىكى» دەپ. مارجان اناسى تاعى سۇراعان: «قايدا تۇراسىڭ؟»، – دەپ. مارجان ايتقان: «سۋ تۇبىندە تۇرامىن»، – دەگەن. «سۋ پاتشاسى بولىپ، بۇل بالالار جىلاننان تۋدى»، – دەپ. مارجان ايتقان اناسىنا: «مەن قايتاتىن ۋاقىت بولدى» دەپ. اناسى ايتقان «قىزىم، سۋ پاتشالىعىندا تۇرۋ جاقسى ما، بولماسا ارىسى قۇرعاق جەردە تۇرعان جاقسى ما؟»، – دەپ. قىزى جاۋاپ بەرگەن: «سۋ پاتشالىعىنا تۇرۋ جاقسى»، – دەگەن. اناسى قىزىنا ايتقان: «بۇگىن وسىندا قون»، – دەپ. قىزى ايتقان: «كەرەك ەمەس، نەگە دەسەڭىز بۇگىن قايتام»، – دەپ ۋاعدا بەردىم دەگەن. اناسى مارجاننان سۇراعان: «قىزىم، ناعىپ قايتاسىڭ؟» دەپ. قىزى ايتقان: «مەن سۋدىڭ جانىنا بارام دا «احمەت، شىق، مىندا، مەنى الىپ كىر!» دەپ ايتام. ول شىعىپ مەنى الىپ كىرەدى»، – دەگەن. اناسى ايتتى، «ونداي بولسا ءتىپتى جاقسى»،—دەدى. اناسى ايتتى: «مارجان، ونداي بولسا، بۇگىن مىندا قونىپ كەت»، – دەدى. مارجان اناسىنىڭ ءسوزىن قيماي قوندى. مارجان ۇيىقتاعان سوڭ قىزدىڭ اناسى تۇرىپ، قولىنا بالتا الىپ، سۋ بويىنا بارىپ، «احمەت، احمەت، مىندا شىق، مەنى الىپ كىر»، – دەپ ايقايلادى. جىلان شىقتى، شىققان سوڭ مارجاننىڭ اناسى جىلاندى بالتامەن باسىن شاۋىپ تاستادى. جىلان ولگەن سوڭ سۋدىڭ ءۇستى قىزىل قان بولدى. اناسى ۇيىنە قايتتى. مارجان ۇيقىسىنان تۇرىپ، بالالارىن الىپ، شىعىپ كەتتى. سۋدىڭ جاعاسىنا بارىپ ايقايلادى: «احمەت! احمەت! شىق، مىندا، مەنى الىپ كىر»، – دەپ. سولاي ايتىپ كوپ زامان ايقايلادى. سۋدان ءبىر نارسە دە شىقپادى. مارجان سۋعا جوندەپ قاراسا، سۋ ءۇستى قىپ-قىزىل قان بولعان ءھام جىلاننىڭ باسىن كورىپ، بالالارىن ءسۇيىپ جىلادى. مۇنان سوڭ مارجان بالالارىنا ايتقان: «سىزدەردىڭ، اتاڭىز ولگەن ەكەن، اتاڭىز بولماعان سوڭ اناڭىز دا بولماسىن» دەپ. قىزىنا ايتقان: «سەن، قىزىم، قارلىعاش بول دا، سۋ ۇستىندە ۇشىپ ءجۇر»، – دەگەن. ۇلىنا ايتقان: «سەن، ۇلىم، ساندۋعاش بول دا، تاڭ الدىنا سايراپ ءجۇر»، – دەگەن. اناسى ايتقان: «مەن كوكەك بولىپ، ەرىم ۇستىندە «كوك-كوك» دەپ ۇشىپ جۇرەمىن»، – دەگەن. بولار. ۇشىپ كەتتى ءبىر ۋاقىتتا بۇلار ءارتۇرلى جاققا.

19. ومار مەن عازيزا

ەرتەدە ءبىر حاننىڭ بالاسى بولماي جۇرگەندە كىشى ايەلى جۇكتى بولىپ كوپ ۇزاماي توعىز اي، توعىز كۇن دەگەندە ءبىر ۇل، ءبىر قىز تۋىپتى. وسى كەزدەردە حان دالادا قىدىرىستاپ ءجۇرىپتى. بالالارىنىڭ اتىن ومار مەن عازيزا قويىپتى. ەكى-ۇش اي بولعاسىن شەشەسى ءولىپتى. بالاسى جوق بايبىشە ەكى بالانى قالاي جوعالتۋدىڭ جولىن ويلاپتى. ول ءۇشىن ءبىر مىستان كەمپىردى جالداپتى. حان كەلگەندە «ايەلىڭ ەكى مىسىق تۋدى» دەپ الدىنان مىستان شىعىپ: «مىسىق تۋعانىنا وكپەلەگەن ايەلىڭ، «بۇل قۇداي مەنى ابدەن ويىنشىق قىلايىن دەگەنى مە، بۇيتكەنشە ولگەنىم ارتىق» دەپ، ۋ ءىشىپ ولدى»،—دەپتى.

سونى ايتقان مىستاننىڭ سوزىنە سەنگەن حان اشۋىن توقتاتا الماي: «مىسىقتى دا جوعالتىڭدار!»—دەپ اقىرىپتى. بۇل سوزگە وتە قۋانعان بايبىشە: «ەكى بالانى ساندىققا سالىپ سۋعا تاستاڭدار!»—دەپ بۇيىرادى. مىستان بايبىشەنىڭ ايتقانىن جاساعان. قارا تولقىننىڭ اراسىندا ويناقشىعان ساندىق كەتە بارادى. تاسقىن ايداعان ساندىقتى اۋ سالىپ وتىرعان اۋشى كورىپ، اۋمەن ۇستاپ الادى. اشىپ قاراپ، ەكى بالانى كورىپ قۋانادى. بالاسى جوق اۋشى ەكى بالانى اسىرايدى. بالالارى سەگىز جاسقا كەلگەندە اۋشى ولەدى. ول ولەرىندە ومار مەن عازيزاعا:

—بالالارىم، مەن كوپ كەشىكپەي ولەرمىن، سەندەر مەنى كومىڭدەر جانە ارتىمدا قالعان مىنا جالعىز اۋىمدى كوزىمدەي كورىپ ۇستاڭدار،—دەيدى.

كەشىكپەي اۋشى ولەدى. ومار مەن عازيزا اۋشى ولگەسىن ەكەۋى بىرىگىپ كۇن كورۋ ءتاسىلىن ويلايدى. قولدان جاساعان ساداعىمەن اڭ اۋلاپ، اۋلاعان اڭمەن قارىنداسى ەكەۋى كۇن كورىپتى. عازيزا—ۇزىن بويلى ادەمى قىز بولىپتى. كۇندەردىڭ كۇنىندە ومار عازيزاعا:

—سەن باسىڭدى وزەنگە، نە بولماسا اعىن سۋعا جۋما،—دەيدى. ءبىراق عازيزا اعاسىنىڭ ايتقان اقىلىن الماعان، اعىن سۋعا باسىن جۋسا، شاشىنا تاققان التىن تۇلىمى ءتۇسىپ كەتىپتى. بۇنىڭ، شاشى قالماق پاتشالىعىنداعى ءبىر اۋشىنىڭ اۋىنا ىلىنەدى. بۇل تۇلىمدى ول حاسان دەگەن پاتشاعا سىيلىق ەتەدى. بۇل تۇلىمدى كورگەن حاسان ەلىنە جار سالادى. «وسى شاشتىڭ يەسىن تاپقان ادامعا قوي باسىنداي كۇمىس بەرەم»،—دەپ لەپىرەدى. سوندا ءبىر كەمپىر كەلىپ، «بۇل شاش وسى وزەننىڭ ارعى باسىندا ومار دەگەن باتىر بار، سونىڭ قارىنداسىنىڭ شاشى» دەپ ايتادى. حاسان سول كۇننەن باستاپ سوعىسقا دايارلىق جاساپ، جاز ورتاسىندا اتتانادى. كوپ كەشىكپەي ومارعا جەتەدى. سول كۇندەرى ومار اڭدا ءجۇر ەكەن، عازيزا كەلگەن جاۋدى كورگەسىن قاراپ وتىرىپ ولگەنشە، سوعىسىپ ولەيىن دەگەن پىكىرگە كەلەدى. ۇيىنە كەلە جاتقان ومار قارىنداسىن قۇتقارىپ الايىن دەپ، ءبىر شەتىنەن كەلىپ كىرىسكەندە حاسان اسكەرىن سيرەتىپ-اق تاستايدى. ەڭ سوڭىندا حاساندى كوزدەگەندە عازيزا كەلىپ:

—اعا، اتپاي-اق قوي، مەن وسى كىسىنى سۇيدىم،—دەيدى. قارىنداسىنىڭ ءوز جاۋىنا تيگەنىنە وكپەلەپ ومار قۇلا دۇزگە شابا جونەلەدى، سودان ەسىنەن اۋىپ ءبىر جەرگە بارىپ قۇلايدى. ومار ەسىن جيناپ اتىنا ءمىنىپ كەلە جاتسا، ءبىر ەلگە كەزىگەدى. بۇل ەلدىڭ حانى ءولىپ، حان تاعايىنداۋعا، حان ورنىندا وتىرۋعا بالاسى، تۋعاندارى بولماعان. سودان باعاناعا تيىن بايلاپ، «سونى اتىپ تۇسىرگەن كىسى حان بولادى» دەپتى. اتا-اتا كەزەك ومارعا كەلىپتى. ومار اتىپ ءتۇسىرىپتى، سودان سول ەلگە حان بولىپتى. حاسان الىپ كەتكەن قارىنداسى بارعاسىن ەكى پەرزەنتى بولادى دا، ۇلكەيگەن سايىن اعاما بارايىن دەگەن قيالعا كەلىپ، ءبىر كۇنى بىرنەشە ۋازىرمەن وزەن جاعاسىنا بارادى. سۋعا سۇڭگىپ ۇيرەنگەن عازيزا سۋدان ءارى قاراي ءوتىپ كەتەدى. سودان ۋازىرلەر عازيزاعا جالىنادى:

—حاسان ولتىرەدى عوي، بەرى كەلسەيشى،—دەپ. عازيزا تۇرىپ:

—مەنىڭ ەكى بالامدى الىپ كەل، سوسىن بارام،—دەيدى. ۋازىرلەر ايتقانىن جاسايدى. عازيزا بالاسىن الىپ اعاسىن ىزدەۋگە تارتىپ وتىرادى. كەلە جاتسا، ءبىر قويشى بالاعا كەزدەسە كەتەدى. عازيزا تۇرىپ:

—بۇل قوي كىمنىڭ قويى؟—دەيدى.

—بۇل ومار دەگەن حاننىڭ اۋىلىنىڭ قويى،—دەيدى قويشى.

—قازىر وماردىڭ ءحالى قانداي؟—دەپ سۇرايدى قارىنداسى. سوندا قويشى بالا:

—قازىر ول ەكى كوزىنەن ايرىلىپ وتىر،—دەيدى. سوندا عازيزا:

—مىنا ەكى المانىڭ بىرەۋىمەن كوزىن ءسۇرتىپ، بىرەۋىن جەسىن. سوسىن سەن ءسۇيىنشى سۇرا، مەن سونىڭ قارىنداسىمىن،—دەيدى.—مەن سەنىڭ قويىڭنىڭ قاسىندا تۇرايىن،—دەيدى،

قويشى بالا ومارعا كەلىپ كورگەن-بىلگەنىن تۇگەلدەي ايتادى دا، ماناعى عازيزا بەرگەن الماسىن بەرەدى. المانى جەگەندە كوزى جازىلىپ كەتەدى. سودان عازيزانى ءوزىنىڭ سۇيگەنىنە بەرەدى. باياعى قويشى بالانى باس ءۋازىر قىلىپ الادى. اعاسى قارىنداسىن، قارىنداسى اعاسىن كورىپ دەگەنىنە جەتىپتى.

20. كوك سيىر

باياعىدا ءالبولسىن دەگەن ءبىر قوڭىرقاي شارۋا بولىپتى. ونىڭ ايەلى جانە ءبىر قىزى بولىپتى. كۇندەردىڭ بىرىندە ءالبولسىن توقال الۋدى ارمان ەتىپتى. ءالبولسىن توقال الۋدى، ءبىر جاقتان، جۇرت كوزىنە ءتۇسۋ، ەكىنشى جاقتان، ءۇي تىرشىلىگىندە قول ۇزارتۋ دەپ تۇسىنەتىن بولسا كەرەك. كۇندەردىڭ بىرىندە ءالبولسىن ارمانىنا جەتىپ توقال الادى. ول دا قىز تابادى. ءوزى ۇل تاپپاعان بايبىشە توقالدىڭ دا ۇل تاپپاۋىن تىلەيدى ەكەن. ىشتەي قۋانا وتىرىپ، ۇل تاپپادى دەپ جازعىرىپ، «ادىرە قالسىن، كۇڭ نەمە» دەپ، توقالدى باسىنىپ الىپتى، وعان كۇن كورسەتپەپتى. توقال بايعۇس ارقالاپ وتىن، شەلەكتەپ سۋ تاسىپتى، سيىردى ساۋاتىن دا، اتتى ەرتتەيتىن دە، ءجۇن ءتۇتىپ، ءجىپ ءيىرىپ، قاپ توقيتىن دا سول بولىپتى. قىستا سۋىققا توڭىپ، جازدا ىستىققا قارىلىپ، اش-جالاڭاش ءجۇرىپتى. جامان سىرما كيىز ەتىگىن ۇستى-ۇستىنە جاماپ كيىپ، باقىتسىز قىزىن باسپاق تەرىگە وراپ ءوسىرىپتى.

بايبىشەنىڭ قىزى ءالبولسىننىڭ تاپقانىن كيىپ، توقالدىڭ قىزى ىسىتىپ بەرگەن سۋمەن باسىن جۋىپ، شاشىن تاراپ بىلگەنىن ىستەپتى. ەركەلىكپەن اۋزىنا كەلگەن ءسوزدى سويلەپ، بادىك جانە دورەكى بولىپ ءوسىپتى.

البولسىن وسى ەكى قىزدان كەيىن پەرزەنت كورمەپتى. كۇندەر ءوتىپ، اي تولىپتى، ايلار ءوتىپ جىل تولىپتى، جىلدان جىل ءوتىپ، ەكى قىز ەرجەتىپتى.

توقالدىڭ قىزى كۇڭ اتانىپتى. اناسىنىڭ تولىپ جاتقان قيىنشىلىقتارىن ءوز ۇستىنە الىپ، وتىن تاسىپ، سۋ اكەلەتىن، ىدىس-اياق جۋاتىن، سيىر باعاتىن بولىپتى.

بايبىشەنىڭ قىزى بايبىشەلىكتىڭ ارەكەت-كيمىلىن، تاكاپپارلىعىن، ءزىلىن جانە جاساندى ماڭعازدىقتارىن كەلتىرە الماي، شەشەسىنەن كۇندە ءسوز ەستىپ، تاياق جەپ، سونىڭ سالدارىنان وتىرىكشى، جالتارعىش قۋ بولىپ ءوسىپتى. ءبىر كۇنى شەشەسى ۇرىپ-ۇرىپ قۋىپ شىعارىپتى. ول جۇگىرگەن بويى سيىر باعىپ جۇرگەن كۇڭگە بارىپتى. بارسا، كۇڭ ءبىر ءشيدىڭ تۇبىندە بىردەمەنى جەپ وتىر ەكەن. اڭ-تاڭ بولىپ ءبىراز تۇرىپتى، توقالدىڭ قىزى ونى بايقاماي قولىنداعى ورىك-مەيىزدەرىن جەپ وتىرا بەرىپتى. بايبىشەنىڭ قىزى دەرەۋ وزگەرىپ:

—سىڭلىم، نە جەپ وتىرسىڭ، ماعان دا بەرشى!—دەپ سۇراپتى. بايقاماي قالعان كۇڭ ساسىپ:

—ويباي، نە جەپ وتىرۋشى ەدىم، قارنىم اشقان سوڭ بۇتالاردىڭ باسىنداعى بىردەڭەلەردى تەرىپ جەپ وتىرمىن،—دەپ ورىك-مەيىزدەرىن تىعا قويىپتى. انا قىز:

—اكەلشى، نە بولسا دا مەن كورەيىن،—دەپ قادالىپ تۇرىپ العاننان كەيىن، كۇڭ لاجسىزدان ءبىر تال مەيىز بەرىپتى. بايبىشەنىڭ قىزى قولىنا مەيىز تيىسىمەن ۇشىپ شەشەسىنە كەلىپ:

—اپا، «ايدالادا سيىر باعىپ قاڭىرىعى تۇتەپ، جۇلىعى شىعىپ، ۇيگە كەلسە، جۋىندى ءىشىپ، سۋىمەن كىرىپ، كۇلىمەن شىعىپ جۇرگەن الگى قۋ كۇڭ قۇرلى اقىل، ەس بولمادى سەن الباستىدا» دەپ، ماعان كەشكە شەيىن ۇرساسىڭ. ول سياقتى كۇندە ورىك-مەيىز جەسەم، مەن دە اقىلدى بولار ەدىم،—دەپتى.

شەشەسى جالما-جان قىزىنىڭ قولىنداعى مەيىزدى الىپ تاتىپ كورىپ، قىزىنا:

—كۇڭنىڭ ارتىنان اڭدىپ ءجۇر، قايتەر ەكەن،—دەپ تاپسىرىپتى. سويتسە، سيىردىڭ ىشىندە ءبىر كوك سيىر بار ەكەن. ول ورىسكە بارعاندا كۇڭگە ورىك-مەيىز قۇسىپ بەرىپ جۇرەدى ەكەن. كۇڭ جارتىسىن ءوزى جەپ، جارتىسىن شەشەسىنە اكەلىپ بەرىپ جۇرەدى ەكەن. بۇل وقيعانى قىزىنا اڭدىتىپ ءجۇرىپ ابدەن بىلگەننەن كەيىن بايبىشە ءالبولسىننىڭ مازاسىن الىپتى. اقىرى قويار دا قويماي ءجۇرىپ، كوك سيىردى سويعىزاتىن بولىپتى.

كۇڭ كوك سيىردى اكەلۋگە جىلاي-جىلاي بارادى. كوك سيىر جىلاپ كەلگەن قىزدى كورىپ، جەرگە قاراپ موڭىرەپ، كوككە قاراپ ەسىنەپ: «جىلاما، مەن تەگىندە سەن ءۇشىن جارالعانمىن، مەنى سويعاندا ەشكىمگە سەزدىرمەي ءتورت سيراعىمدى، جالبىرشاق قارنىمدى، ەكى ءمۇيىزىمدى، قارنىمدى، ءتىلىمدى ال، ىشەگىمنەن بىر-ەكى قۇلاش ال، ءسويت تە بارلىعىن مەن كۇندە مەيىز قۇسىپ بەرىپ جۇرگەن جەرگە اپارىپ كوم. ءۇش كۇننەن كەيىن اش»،—دەپتى.

كۇڭ سيىردىڭ سيراقتارى مەن مۇيىزدەرىن وڭاي العان بولسا دا، ىشەك-قارنىن ارەڭ الىپتى. «تۇندە يت الىپ كەتتى» قىلىپ ۇرلاپتى. ءسويتىپتى دە ءتۇن ىشىندە اپارىپ سيىردىڭ ايتقان جەرىنە كومىپتى. ءبىر كۇن ءوتىپتى، ەكى كۇن ءوتىپتى، ەندى قايتەر ەكەن دەپ، بايبىشەنىڭ قىزى ءبىرىنشى، ەكىنشى كۇنى دە اڭدىپ، ونىڭ سوڭىنان قالماپتى. ءبىراق بۇل كۇننىڭ ىشىندە كۇڭ ەشنارسە ىستەمەي تەك جۇرگەندىكتەن، بايبىشە قىزىنىڭ كوڭىلى ءجاي تاۋىپ، اڭدىمايتىن بولىپتى.

ۇشىنشى كۇن كۇڭ الگى جەردى اشسا، كەلىسكەن ءبىر پار ەتىك، ءبىر كويلەك، جەكەي بورىك، جىبەك ورامال تۇر ەكەن. الىپ كيىپ كورسە، سونداي جاراسىپتى. ءبىراق كوك سيىر سويىلعاندا، ءتىلى باسىمەن بىرگە قازانعا ءتۇسىپ كەتكەندىكتەن، ونى الا الماي قالعان ەكەن، ەگەر ول دا بولعان بولسا كەلىسكەن كۇمىس تاراق بولىپ شىقپاق ەكەن.

بۇل كيىمدەردى كورگەن كۇڭ بۇرىنعىسىنان ءارى شاتتانىپ، سۋعا بارىپ ابدەن شومىلىپتى، باسىن جۋىپ، شاشىن قولىمەن بولسا دا ادەمىلەپ تاراپتى. الگى كيىمدەردى سيىر باققاندا كيىپ، ۇيىنە قايتقاندا ءوز ورنىنا تىعىپ قويىپ كەتىپ ءجۇرىپتى.

كۇڭ بۇرىنعىسىنان ءارى جارقىن، جەڭىل، ەپشىل، سۇيكىمدى بولا تۇسكەندىكتەن، بايبىشە ونان ءارى كۇندەستىك قىلىپ، ءوز قىزىنا ۇرسا باستاپتى.

بىراق ءىستى ءبىر رەت بايقاتىپ العان كۇڭ ەندىگى سىرىن بايبىشە مەن ونىڭ قىزىنا سەزدىرمەپتى. كۇندەردىڭ بىرىندە سيىرعا وقىرا ءتيىپ، ءبىر سيىر تابىننان ءبولىنىپ شىعا قاشىپتى. سونى قايىرامىن دەپ كۇڭ جۇگىرىپتى. سيىرعا جەتۋ قيىن بولىپتى، سوندا كۇڭ ەتىگى اۋىرلاپ، ونى شەشىپ قولىنا الا جۇگىرگەن ەكەن. سيىر ءتىپتى بوي بەرمەگەننەن كەيىن، ءبىر سىڭارىن لاقتىرىپتى. سيىر سوندا دا قايىرۋ بەرمەپتى. كۇڭنىڭ ەتىككە قايرىلۋعا مۇرشاسى كەلمەي، قۋا بەرىپتى، اقىرى سيىردى زورعا دەگەندە توقتاتىپتى. قايدا قالعانىن بولجاي الماي كەتكەندىكتەن قايتىپ كەلىپ ەتىكتى ءارى ىزدەپتى، بەرى ىزدەپتى، تابا الماپتى، اقىرى ءۇمىتىن ءۇزىپتى.

بىر كۇنى ءبىر جىگىت سول جەردەن ءوتىپ بارا جاتىپ، الگى ەتىكتى تاۋىپ الىپتى. بۇل اكەسى ءۇش قاتىن العان ءبىر بايدىڭ بالاسى ەكەن. ءۇش قاتىننىڭ پالەسىنەن ۇيىندە تىنىشتىقتىڭ بولماعانىنان ابدەن تويىپ، «ەرجەتكەندە كوپ قاتىن الىپ مىناداي ازاپتا جۇرگەنشە، تاڭداپ تۇرىپ سۇيگەن بىرەۋىمدى الايىن» دەپ جۇرگەن جىگىت ەكەن. الگى ەتىك وعان ابدەن ۇناپتى. «اپىراي،—دەپتى ول ىشىنەن،—وسى ەتىك اياعىنا ءدال كەلەتىن قىزدا ءمىن بولار ما ەكەن».

سويتىپ، ول ەتىكتى الىپ ەل ارالاپتى. «وسى ەتىك كىمدە-كىمنىڭ اياعىنا ءدال كەلسە، سونى الامىن» دەپ، جار سالىپتى. بايعا قولى جەتسە، اسپانعا قولى جەتكەندەي بولاتىن نادان ەل قانداي، ءالبوسىننىڭ بايبىشەسى سياقتى تالاي بايبىشە قىزدارىن اكەلىپ ەتىكتى كيگىزىپ كورىپتى. ءبىراق، بىرەۋىنىڭ دە اياعىنا سىيماي، تالاي قىز تاياق جەپتى شەشەلەرىنەن. ال ەتىك اياعىنا سىيعان قىزدار تىم كىشكەنە قىزدار بولىپتى. جىگىت: «اپىراي، وسىنشا ەلدەن ەشكىمنىڭ شىقپاعانى ما»،—دەپ قايتىپ كەلە جاتىپ، جولدا الگى سيىر باعىپ جۇرگەن كۇڭگە كەزدەسىپتى. جەكەي بورىكتى ساندەپ كيگەن، جىبەك ورامالدى موينىنا بوس سالىپ العان، ءبىر قولىندا سىڭار ەتىگى بار جالاڭ اياق قىزدى كورگەن جەردە جىگىت اتتان ۇشىپ ءتۇسىپتى. قىز دا ەتىگىن باس سالىپتى.

—اعاتاي-اي، مىناۋ مەنىڭ ەتىگىم عوي، قايدان تاۋىپ الدىڭىز؟—دەپ سۇراپتى كۇڭ. جىگىت قىزدىڭ ءاتى-جونىن سۇراپ الا سالىپ، ۇيىنە قاراي شاۋىپتى. كۇڭ «ەتىگىمدى بەرىپ كەتىڭىز» دەپ، ايقاي سالسا قاراماپتى. ول ۇيىنە بارا سالىپ اكەسىنە ايتىپ، ەرتەڭىنە كۇڭنىڭ ۇيىنە كىسى سالىپتى.

بايبىشە جەر-كوككە سىيماي قۋانىپ، قىزىن شومىلدىرىپ، شاشىن تاراپ دايارلاتىپ تۇرىپتى. نەمەنە، ءاي-ۇي دەگەنشە ازىرلىكتەرىن ىستەپ جىبەرىپ جىگىت كەلىپتى. كەلسە، الگى قىز جوق، ەرنى قالىڭ، كاباعى تۇكسيگەن ءبىر سارى قىز وتىر ەكەن. جىگىت رەنجىپتى. ءالبولسىننىڭ ءۇيى جىگىتتىڭ رەنجىگەنىن ءبىلىپ، لاجسىزدان كۇڭنىڭ كىزىن كورسەتىپتى. ءبىراق باياعىداعى كيىمدەرى جوق، سويتسە دە سۇيەك سىمباتى ۇقساپ تۇر. كوزى-كوزىنە بىر-ەكى رەت توقتالعاندا-اق جىگىت قىزدى تاني قويىپتى. كۇرالايدىڭ كوزىندەي جالتىراپ كۇلىمدەگەن كوزگە جىگىت ويى سۇرىنە بەرىپتى. قولىنداعى سىڭار ەتىكتى كيگىزسە، ءدال كەلە كەتىپتى. جىگىت تاڭ قالىپ، نە ىستەرىن بىلمەپتى. اقىرى كۇڭ وقيعانى باستان-اياق ايتىپ بەرگەن سوڭ، جىگىت مىقتى سەنىمگە كەلەدى. ءالبوسىن قاربانداپ تويىن جاساپ، قىزدى ۇزاتىپتى.

سويتىپ، اقىلدى قىزى مەن توقالدىڭ از دا بولسا كادىرى اسىپ قالادى. ال بايبىشە قىزىن تومپەشتەي بەرەدى. شىداتار بولماعان سوڭ، قىز ءبىر كۇنى ۇزاتىلعان سىڭلىسىنە كەلەدى. سىڭلىسىمەن ءبىراز مۇڭ ايتىسقان بولىپ وتىرىپ، سۋعا شومىلىپ كەلۋگە ۇسىنىس ەتەدى. ءسىڭلىسى ماقۇل بولادى. ەكەۋى ءبىر كىشكەنە كولگە كەلەدى. بايبىشەنىڭ قىزى:

—مىناۋ كول شومىلعانعا جاعدايسىزداۋ ەكەن، جيەگىندە تۇرىپ ءبىر-بىرىمىزدى قولىمىزدان ۇستاپ شومىلماساق بولمايدى، مەن ۇلكەنمىن عوي، الدىمەن مەن شومىلايىن، سەن مەنى قولىمنان ۇستاپ تۇرىپ كولگە ءۇش رەت ماتىرىپ ال، ودان سوڭ مەن سەنى سۇيتەم،—دەپتى. سونىمەن ءسىڭلىسى اپكەسىن شومىلدىرىپتى. ەندى اپكەسى ءسىڭلىسىن ەكى رەت ماتىرىپ، ۇشىنشىگە كەلگەندە كولدىڭ تۇبىنە قاراي يتەرىپ جىبەرىپتى. ءسىڭلىسى باقىرا-باقىرا كولدىڭ ورتاسىنا قاراي باتىپ كورىنبەي كەتىپتى. بايبىشەنىڭ قىزى جالما-جان سۋدا ولگەن ءسىڭلىسىنىڭ كيىمدەرىن كيىپ و جاق، بۇ جاعىنا قاراپ، سىڭلىسىنە ۇقساعان بولىپ، ۇيىنە بارىپ سىزىلىپ وتىرىپتى.

كەشىندە الگى جىگىت كەلىپتى. دالادان ەرى كەلگەندە كۇندە جاراستىقتى مىنەزبەن قارسى الاتىن ايەلى بۇگىن ونداي ەتپەپتى. سويتسە، بايبىشەنىڭ قىزى كۇڭنىڭ بۇل ادەتىن بايقاماعان ەكەن. جىگىت «اكە-اۋ، بۇل قالاي» دەپ، اتىن بايلاپ ۇيگە كىرىپتى. ايەلىنىڭ قيمىلى ورەسكەل، قامشىسىن بەرگەندە ورنىنا قويماي، باسقا جەرگە قويىپتى. دەگەنمەن كوپ كوڭىل بولە قويماي، جىگىت ورنىنا بارىپ وتىرىپتى. كۇندەگىدەي بابىمەن دايارلانعان تاماقتىڭ دا ءمانىسى جوق. ارى-بەرىدەن سوڭ جىگىت كۇدىكتەنىپ ايەلىنەن:

—وزىڭە نە بولعان؟—دەپ سۇراپتى. ايەلى:

—ەش نارسە، انشەيىن، باعانا كۇندىز ۇيىقتاپ ەدىم، سونان بويىم بايسال تارتىپ قالعان عوي،—دەپتى. ونىڭ اراسىندا سىرتتان دابىرلاعان داۋىس شىعىپتى، قاراسا، بىر-ەكى ادام قوناق كەلىپتى. سونىمەن ايەلى جايىنداعى اڭگىمە قالىپ، جىگىت قوناقتارعا اينالىپ وتىرا بەرىپتى. قوناققا سويىس مال اكەلىپتى، ەت ءپىسىپ قولعا سۋ قۇيماق بولىپتى. كۇتۋشى جىگىت سۋ اكەلگەندە شەلەككە ءبىر باقا ىلەسە كەلىپتى. بايبىشەنىڭ قىزى قاتتى شوشىپ، باقانى دالاعا لاقتىرىپ جىبەرىپتى. جىگىت «اپىر-اي، الباتى باقا-ساقا، قوڭىز سياقتىلاردان ورىنسىز قورىقپاۋشى ەدى، بۇعان بىردەمە بولعان ەكەن، بەتىن جاقسى بايقاي الماي وتىرعانىم-اي» دەپ، ىشتەي ويلانىپ قويىپتى.

ەرتەڭىندە دالاعا شىقسا، ەسىك الدىندا ءبىر ۇلكەن بايتەرەكتىڭ كوكتەپ تۇرعانىن كورىپتى. جىگىت بۇل كەرەمەتتى كورىپ سەكەم الىپتى. ايەلىنىڭ وزگەرىپ قالعانىن، ەسىك الدىنا مىنا بايتەرەكتىڭ ورناپ قالعانىن—بارلىعىن «تىل-كوزدىڭ ءىسى» دەپ ءتۇسىنىپ، موللا ىزدەپتى. بايبىشەنىڭ قىزى وسى بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى سەزىپ، بايقاپ جۇرگەن ەكەن. قىز بايتەرەكتى كەسىپ تاستاۋعا بۇيىرادى. ءبىر جىگىت كەلىپ بالتامەن شاۋىپ قالعاندا ۇشار باسىندا تۇرعان ءبىر تال جاپىراق ۇشىپ كەتەدى. ونى ەشكىم بايقاماپتى. اعاشتى كەسىپ تاستاپتى. جىگىت ۇيىنە موللا اكەلىپ، كىتاپ اشتىرادى.

الگى جاپىراق ۇشقاننان ۇشىپ وتىرىپ، ءبىر اۋىلدىڭ شەتىندەگى كيىزى قىرىق جاماۋ قاراشا ءۇيدىڭ شاڭىراعىنا كەلىپ، ۇيدە كويلەگىنىڭ جىرتىعىن جاماپ وتىرعان كەمپىردىڭ الدىنا تۇسەدى. كەمپىر «جاقىن ارادا اعاش جوق، بۇل جارىقتىق قايدان كەلدى ەكەن» دەپ ىرىم قىلىپتى. ونى كورىپ، بالتا ساپتاپ وتىرعان شال قولىن سوزا بەرگەندە، جاپىراق بۋ بولىپ بۇرق ەتە تۇسەدى. كەمپىر مەن شال تالىپ قالادى. ءبىر كەزدە ەستەرىن جيسا، ۇيلەرىندە اي مەن كۇندەي ءبىر سۇلۋ قىزدىڭ وتىرعانىن كورەدى. قىز سوندايلىق سىپايىلىقپەن سىزىلىپ، «اپا، ينەڭىزدى مەن ساباقتاپ بەرەيىن» دەپ، كەمپىردىڭ قاسىنا كەلەدى. كەمپىر-شال سۇستانىپ تۇرىپ قالىپتى. اقىرى قىز ولاردى وزىنە تارتىپ، بىر-بىرىنە ۇيرەنىسىپ، سول ۇيگە بالا بولىپ كەتەدى.

جىگىت موللادان ەش نارسە ونبەگەن سوڭ، نە ىستەرىن بىلمەي قۇسا بولىپ، قولىنا قارشىعاسىن قوندىرىپ ءجۇرىپ كەتەدى. ءبىر جەرگە كەلگەندە ءبىر قويان قاشادى. قارشىعانى قويا بەرسە، قويانعا قاراماي، ۇشقان بويىنشا الگى جاپىراق تۇسكەن ءۇيدىڭ شاڭىراعىنا بارىپ قونىپ وتىرىپ الادى. ءارى شاقىرسا كەلمەيدى، بەرى شاقىرسا كەلمەيدى. اقىرى جىگىت ءۇيدىڭ قاسىنا كەلەدى. قارشىعا شاڭىراقتان ءۇيدىڭ ىشىنە ءۇڭىلىپ وتىر ەكەن. ايقاي سالىپ شاقىرسا دا، قاراماپتى. «اكە-اۋ، بۇل قالاي» دەپ، اتىنان ءتۇسىپ، ۇيگە كىرۋگە رۇقسات سۇرايدى، كەمپىر شىعىپ:

—كىرسەڭ كىر، قاراعىم، جالعىز-اق بۋىنىڭ بەرىك بولسىن،—دەيدى. جىگىت «بۇنىسى نەسى ەكەن» دەپ، كىرىپ كەلىپ، اي مەن كۇندەي بولىپ بۇرالىپ ءبىر قىزدىڭ وتىرعانىن كورەدى. قىز ورنىنان تۇرىپ، تورىنە الاشا توسەپ جىگىتتى قارسى الادى. جىگىت قىزدىڭ باس-اياعىنا كوزىنىڭ قىرىن سالىپ بارىپ وتىرا بەرگەندە، قىزدىڭ كوزىنە كوزى ءتۇسىپ كەتىپ تالىپ قالادى. سۋ بۇرىككەن سوڭ ەسىن جيادى. جىگىت قىزدى تانىپ، ىشىندەگى بار اڭگىمە-سىرلارىن باياندايدى. قىز دا ءوزىنىڭ باسىنان كەشىرگەن وقيعالارىن ايتىپتى. ءبىراق، وسى ۇيدە قىز قالپىنا كەلگەننەن بۇرىنعى وقيعالارىن بىلمەيدى ەكەن. ول تەك وسى ۇيدە تۋىپ، وسى ۇيدە ءوستىم دەپ تۇسىنەدى. اقىرى جىگىت كەمپىر مەن شالدىڭ قىزىنا كۇدا ءتۇسىپ، ءتيىستى توي-تاماشالارىن جاساپ قىزدى الىپتى. باياعى كوك سيىردان قالعان كيىمدەرىن اكەلىپ كيگىزگەندە، قىز سوندا عانا ەسىنە كەلەدى دە، باستان كەشكەن بارلىق وقيعالارىن تۇگەل ايتادى.

ول كەزدەگى ەلدە «بەرەكە تۇبى—مەرەكە، مەرەكە بۇزعانعا بەينەت» دەگەن ءبىر جول بار ەكەن. بۇل وقيعا سول جول بويىنشا تەكتەلىپ، جەكسۇرىن بايبىشەنىڭ جازاسى بەرىلىپتى. ءالبولسىن مەن توقال بىرگە ءومىر كەشىرىپتى. توقالدىڭ قىزى مەن جىگىت قوسىلىپ مۇرات-ماقساتتارىنا جەتىپتى.

21. دوستىق

بۇرىنعى وتكەن زاماندا ءبىر جىگىت اڭعا شىعىپ قۇس سالىپ جۇرسە، ءبىر تاسقا قونىپ وتىرعان ءبىر كوك قۇستى كورەدى. كۇستىڭ قاسىنا جاقىنداپ بارسا ۇشپايدى. «بۇل نە قىلعان كۇس» دەپ ۇستاپ الىپ قاراسا، قانات، قۇيرىعى جۇلىنىپ، جۇرداي بولىپ قالعان ەكەن.

كوك قۇستىڭ مۇنداي احۋالدا بولعانىنا راقىمى كەلىپ، جىگىت قۇستى ۇيگە الىپ كەلىپ، اتاسىنا كورسەتىپتى. اتاسى قۇسقا قاراپ وتىرىپتى دا:

—بالام، بۇل قۇستى ون بەس كۇن باق، سونان سوڭ تىلەگەن جاعىنا ۇشىرىپ جىبەر،—دەپتى. جىگىت اتاسىنىڭ، ايتقانىن ىستەپ، قۇستى ون بەس كۇن باقتى. قۇسقا جاڭادان قانات، قۇيرىق شىقتى.

—تىلەگەن جاعىڭا ۇشىپ كەتە بەر،—دەدى جىگىت.

—باسىڭا قانداي بولسا دا ءبىر قيىنشىلىق تۋسا، مەنى تاۋىپ ال، مەن پالەندەي جەردە تۇرامىن،—دەدى كوك قۇس.

—جاقسى، كەرەك ۋاقىتتا تاۋىپ الارمىن،—دەپ قالدى جىگىت.

—قوش، جىگىت!—دەپ پىر ەتىپ كوك قۇس ۇشىپ كەتتى. كۇندەردەن كۇن وتكەندە جىگىتتىڭ اتاسى دا، قاتىنى دا ءولدى. مالدان، باقتان ايرىلدى. كيۋگە كويلەك تە، ىشۋگە تاماق تا تاپپادى. سوندىقتان ول باياعى كوك قۇستى ىزدەۋگە ءماجبۇر بولىپ جولعا شىقتى.

تۇن قاتىپ، ءتۇسى قاشىپ، بىرنەشە كۇن جول ءجۇرىپ، ءبىر جەرگە جەتكەندە الدىنان ءبىر ادام شىقتى.

—قايدا بارا جاتىرسىڭ؟—دەپ سۇرادى ول ادام جولاۋشىدان.

—كوك قۇس دەگەن دوسىم بار ەدى، سونى ىزدەپ بارا جاتىرمىن. ونىڭ اۋىلىن بىلمەيسىڭ بە؟—دەپ سۇرادى جولاۋشى.

—ونى نە قىلاسىڭ، اۋىلى ۇزاق ەمەس.

—مالدان، باقىتتان ايرىلدىم. ول دوسىم ەدى، سونان كومەك سۇرايىن دەپ بارا جاتىرمىن.

—ولاي بولسا، كىشكەنە كوك ساندىعى بار، ونى ۇلكەن ءبىر ساندىققا سالىپ قويادى، سونى سۇرا. سونى الساڭ باقىتتى دا، باي دا بولاسىڭ.

—جاقسى، جورا،—دەپ جولاۋشى جولعا ءتۇستى. ەرتەڭىنە كوك قۇس دوسىنىكىنە كەلدى.

كوك قۇس ىزدەپ كەلگەن دوسىن ابدەن سىيلادى. كيىندىردى، تويىندىردى. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى بولعاندا ول قايتاتۇعىن بولدى.

—الىس جەردەن ارىپ-تالىپ كەلگەن ەكەنسىڭ، نە بۇيىمتايىڭ بار، دوسىم؟—دەدى كوك قۇس.

—مال دا، جان دا سۇرامايمىن، تەك قانا ۇلكەن ساندىعىڭنىڭ، ىشىندەگى كىشكەنە كوك ساندىعىڭدى سۇرايمىن،—دەدى جولاۋشى.

—مەنىڭ كوك ساندىعىمنىڭ بارىن قايدان ءبىلدىڭ، بىرەۋ ايتتى ما؟

—جوق، ەشكىم ايتقان جوق، ءوزىم ءبىلدىم.

—قيماس دوسىم ەدىڭ، بەرەيىن، ءبىراق ساندىقتى ۇيىڭە بارماي اشپا،—دەپ ساندىقتى بەردى.

—جاقسى،—دەپ كوك ساندىقتى قولتىعىنا قىسىپ جولاۋشى ەلىنە قايتتى.

جولاۋشى بىرنەشە كۇن جول جۇرگەننەن كەيىن بۇل ساندىقتا نە بار ەكەن، اشىپ كورەيىن دەپ، ساندىقتى اشىپ ەدى، ىشىنەن پىر ەتىپ، ەكى كەپتەر ۇشىپ كەتتى. جولاۋشى ىزىنەن قۋىپ بىرەۋىن ۇستاپ، ەندى بىرەۋىن ۇستايىن دەگەندە ءبىر كوكجال ارلان ءبورى كەلىپ كەپتەردى جەيتىن بولدى. سوندا جولاۋشى بورىگە جالىنىپ:

—دوسىمنان سۇراپ الىپ كەلە جاتىر ەدىم، كەپتەرىمدى جەمەي وزىمە قايتارىپ بەرىڭىز،—دەدى.

—كەپتەرىڭدى جەمەسەم، ءبىر جىلدان كەيىن ءوزىڭدى جەيمىن،—دەدى ءبورى ايباتتانىپ، شابىنىپ تۇرىپ.

—وزىمدى جەسەڭ جە، دوسىمنان العان كەپتەرىمدى جەمە، قايىرىپ بەر،—دەدى جولاۋشى.

—جاقسى، ۋادەڭە تۇر!—دەدى دە ءبورى جونىنە كەتتى. جولاۋشى كەپتەردى ساندىققا سالىپ الىپ، بىرنەشە كۇن جول ءجۇرىپ، ارىپ-تالىپ، بولدىرىپ ۇيىنە كەلدى. ساندىقتى اشتى. ەكى كەپتەر ەكى جاققا ۇشىپ ءۇيدىڭ ەسىگىنە قوندى.

بىرازىراقتان كەيىن ءۇيدىڭ ىشىندە ءبارى دايىن بولىپ كەتتى، سونان باستاپ جاناعى ادام باي بولا باستادى.

كۇندەردەن كۇن ءوتتى، باياعى ءبورىنىڭ كەلىپ جەيتۇعىن ۋاقىتى جەتتى.

«بۇگىن كەلىپ جەيدى عوي،—دەپ جاڭاعى ادام قورقىپ جاتقاندا بىرەۋ كەلىپ، قۇلاعىنان كوتەرىپ اسپانعا الىپ ۇشتى. ءبىرازىراقتان سوڭ تارس ەتىپ مىلتىقتىڭ داۋىسى ەستىلەدى. جاڭاعى ادام قورىققانىنان سويلەي الماي ءتىلى كۇرمەلىپ قالدى. ءبىر ۋاقىتتا ەسىن جيىپ، وزىنە كەلدى. قاراسا، قاسىندا باياعى كوك قۇس وتىر ەكەن.

—دوسىم بولا تۇرىپ، مەنى نەگە بۇنشا قورقىتتىڭ؟—دەدى جىگىت كوك قۇسقا.

—جوق، قورقىتپادىم، دوستىق ىستەدىم. سەنى جەيتۇعىن كوكجال ءبورى مەنىڭ اعام ەدى، ول باياعىدا مەنىڭ قانات، قۇيرىعىمدى جۇلىپ، ءولسىن دەپ، ەلسىز قۇلا تۇزگە تاستاپ كەتىپ ەدى. سەن مەنى تاۋىپ الىپ، ون بەس كۇن باعىپ كۇشىمە كەلتىرىپ، قانات-قۇيرىعىمدى جەتىلدىردىڭ، دوستىق ەتتىڭ. مەن دە ساعان دوستىق ەتىپ، ساندىعىمدى بەرىپ ەدىم. ءبىراق ءازازىل اعام ارامىزعا قىستىرىلىپ سەنى جەيتىن بولعانىن ءبىلدىم. سوندىقتان سەنى جەگىزبەي الىپ قاشتىم. باعاناعى مىلتىق اتقان مەن ەدىم، وندا سەنى جەيتىن اعامدى اتتىم. سەندەي دوسىم ءۇشىن اعامدى ءولتىردىم، — دەدى كوك قۇس.

22. ادام بولعان جىلان

باياعى وتكەن زاماندا قۇرمان قويشى دەگەن ءبىر بايدىڭ قويشىسى بولىپتى. قۇرمان سول بايدا ون سەگىز-جيىرما جىل قويىن باعىپتى. الاتىن اقىسى ءبىر جىلعا ەكى توقتىلى قوي ەكەن. ەگەر قوي جوعالتسا، اقىسىن بەرمەي سونىڭ ەسەبىنە الادى ەكەن. قۇرمان قويشىنىڭ تاپقانى كيىمىنە جاراماي سول بايدىڭ قويىن باعىپ جۇرە بەرىپتى. قۇرمان قويشى ءبىر كۇنى قويىن باعىپ تۇرعاندا تورت-بەس شاقىرىم جەردەن جانعان وت كورەدى. وت جانعان قالپىندا تۋرا قويشىعا قاراي تارتادى. قۇرمان قويشى ويلايدى، «اپىرماي، مىناۋ وت قالاي جۇرەدى. وت بولسا جان-جاعىنا تاراپ جانار ەدى جانە قارا ءتۇتىن شىعار ەدى. ال مىنا وت جايىلىپ جانباي، تۋرا تارتىپ كەلە جاتىر» دەپ تۇرعاندا، وت تا، قۇرمان قويشىعا جاقىنداپ كەلەدى. انىقتاپ قاراسا، وتتىڭ الدىندا ۇزىندىعى ءبىر قۇلاشتاي اق جىلان قاشىپ كەلەدى ەكەن. وت قايتسەم دە سەنى كۇيدىرەم دەپ كەلەدى ەكەن، ال جىلان قا­شىپ كەلەدى ەكەن. جىلان قاشقان قالپىندا قۇرمان قويشىنىڭ شالبارىنىڭ بالاعىنان كىرەدى. ول جىلاندى بالاعىنان كىرگىزبەۋگە ۇلگىرە المايدى. وت تا كىرۋگە ىڭعايلانعاندا ساباپ سوندىرەدى. جىلان جورعالاي ومىراۋىنان شىعىپ، وتتىڭ وشكەنىن كورىپ، جەرگە تۇسەدى.

جەرگە تۇسكەننەن كەيىن ادام تىلىمەن سويلەي باستايدى: «سەن مەنى ولىمنەن قۇتقاردىڭ، مەن سەنىڭ جاقسىلىعىڭدى ءومىرى ۇمىتپايمىن، سەن مىنا قويدى تاستا دا مەنىڭ سوڭىمنان ەر، مەن ساعان ءوزىمنىڭ قىزىمدى بەرەمىن»،—دەيدى. قويشى بايعۇس قۋانادى، ءبىراق «قويدى تاستاپ كەتە المايمىن» دەيدى. «سەن قويعا قام جەمە، قويدىڭ وزدەرى كەشكە امان-ەسەن ۇيلەرىنە بارادى»،—دەيدى. قويشى امالسىزدان جىلانعا ىلەسىپ كەتە بارادى، ءبىر جەرگە بارعاندا ءبىر تەسىككە ءتۇسىرىپ الادى، سونان ەكەۋى جەر استىمەن كەتە بارادى، ءبىر جەرگە كەلگەندە توبەدەي ۇيىلگەن كوپ جىلانعا كەز كەلەدى. قۇرمان قويشى «وسىنشا جىلانعا جەم قىلۋعا الىپ كەلە جاتىر ەكەن» دەپ، زارەسى ءزار تۇبىنە كەتىپ، ءوڭى قاشىپ تۇرا قالادى. جىلان ونىڭ قورقىپ تۇرىپ قالعانىن ءبىلىپ، ء«جۇر ساعان ولار تيمەيدى» دەدى، ول امالسىز ەرە بەردى، جىلان ۇيىلگەن جىلانعا كەلگەندە قاتتى ىسقىرىپ ەدى، جىلاندار ەكى جاققا ايىرىلىپ ورتاسىنان قاق ءبولىنىپ جول بەردى. ەكەۋى ءبىراز جۇرگەننەن كەيىن الدارىنان ۇلكەن اق ءۇي كورىندى، ءبىراز ءجۇرىپ اق ۇيگە كەلدى. جىلان ايتتى: «وسى ءۇي ءبىزدىڭ ۇي»،—دەدى. ەكەۋى ۇيگە كىردى قۇرمان قويشى: «بۇل مەنى قىزىمدى بەرەمىن دەپ ەرتىپ كەلىپ ەدى عوي، بۇنىڭ قىزى تۇرماق ەشتەڭەسى كورىنبەيدى،—دەپ ويلاپ وتىرا بەردى. ءبىر ۋاقىتتا اس دايىنداپ الىپ كەلدى. وتىرىپ اس ءىشىپ بولعاننان سوڭ، جىلان ۇيىندە ءبىر اق، ءبىر قارا قالايى ساندىق بار ەكەن، ەكەۋىن ءتور الدىنا جيناپ قويىپتى، اق قالايى ساندىقتى قويشىعا الىپ بەردى. «جەر بەتىنە شىققان سوڭ التى قانات اق ءۇيدىڭ ورنىنداي جەردى دوڭگەلەكتەپ سىزىپ، سونىڭ ورتاسىنا وسى قالايى ساندىقتى باسىڭا جاستاپ ۇيىقتا»،—دەپ، جىلانداردان وتكىزىپ جىبەرىپ، قوش ايتىسىپ قالا بەرەدى.

قۇرمان قويشى جەر بەتىنە شىققاننان كەيىن ءبىر جەردى تاڭداپ الىپ، التى قانات اق ءۇيدىڭ ورنىنداي جەردى دوڭگەلەكتەپ سىزىپ، ساندىقتى باسىنا جاستاي جاتىپ ۇيىقتايدى. ەرتەڭگىسىن ويانسا، اپپاق اق ءۇيدىڭ ىشىندە جاتىر ەكەن، وڭ جاعىنا قاراسا، اپپاق سۇلۋ قىز ۇيىقتاپ جاتىر ەكەن، قويشى قورقىپ قالادى، قورىققانىنان ايعايلاپ جىبەرە جازدايدى، «بۇل پالەنىڭ قاسىنا قالاي، قايدان جاتتىم» دەپ، بىلدىرتپەي توسەكتەن ءتۇسىپ، ءوزىنىڭ جامان شالبارى مەن تونىن ىزدەسە، ونداي جامان نارسە ول ۇيدەن تابىلمادى، ىلعي اسىل كيىمنەن باسقا ەشتەڭەسى جوق، اسىل كيىمدى كيىپ، ۇيدەن شىقسا، مال دەگەن جەردىڭ ءجۇزىن، كۇننىڭ كوزىن الادى. بۇل جەردە ەشقانداي مال جوق بولاتىن، بارىپ قويشىدان سۇراسا، «قۇرماننىڭ قويى» دەيدى، «قاي قۇرمان» دەسە، ءوزىنىڭ اكەسىن جانە ەلىن ايتادى، «اپىرماي، بۇل جىندانعان قويشى عوي، مەنىڭ اتىمدى باسقا بىرەۋدىڭ اتىنا شاتاستىرىپ تۇر» دەپ، سيىرشىعا بارىپ سۇراسا، ول دا سونى ايتادى، جىلقىشىعا بارسا، ول دا سونى ايتادى. بۇل قايتىپ ۇيگە كەلە جاتىپ ويلايدى، «بۇل قالاي، ماعان مۇنشا مال قايدان ءبىتتى» دەيدى. ويلاپ كەلە جاتىپ، «بۇل الگى جىلان بەرگەن اق قالايى ساندىق ەكەن عوي، انا ۇيدەگى قىز سونىڭ بەرەم دەگەن قىزى ەكەن، مىنا مال سونىڭ ەنشىسى ەكەن» دەيدى. سونىمەن ويلانىپ ۇيىنە كەلەدى، ۇيىنە كەلسە، ايەلى شاي قويىپ ءجۇر ەكەن. «بايەكە، قايدا بارىپ قايتتىڭىز؟»—دەيدى. «ە، مىنا مالشىلار جەر جايىن بىلمەيدى عوي، سولارعا جەر جاعدايىن تۇسىندىردىم»،—دەپ شىنىن ايتپايدى. سونىمەن بىرنەشە ۋاقىت ءومىر سۇرەدى. ءبىر كۇنى «بۇل ۇيدە كىم بار» دەگەن داۋىس ەستيدى. ايەل دالاعا شىقسا، پاتشا كيىمىن كيگەن جانە ءۋازىر كيىمىن كيگەن بىرنەشە ادام ەسىك الدىندا تۇر ەكەن. ايەلدى كورىپ پاتشانىڭ دەگبىرى قالماي، كوزى الاقتاپ، بىرەسە ايەلگە، بىرەسە جولداستارىنا قاراپ نە ايتارىن بىلمەي قالادى. سونىمەن «بۇل كىمنىڭ ءۇيى» دەپ سۇرايدى. ايەل: «قۇرمان بايدىڭ ۇيى»،—دەيدى. «كۇيەۋىڭ قايدا كەتتى؟»—دەيدى. «اڭ اۋلاي كەتتى»،—دەيدى ايەل. پاتشا ايتادى: «مەن وسى ەلدىڭ پاتشاسى بولامىن، كۇيەۋىڭ ەرتەڭ ءبىزدىڭ ورداعا كەلسىن»،—دەپ كەتىپ قالادى. كەشكە قۇرمان كەلەدى، ايەلى بولعان جاعدايدى ايتادى، «پاتشا ەرتەڭ ورداعا كەلسىن دەپ كەتتى» دەدى.

ەرتەمەن ەرتە تۇرىپ اتىنا ءمىنىپ، پاتشا ورداسىنا بارادى، پاتشا قۇرماننىڭ كەلۋىن توسىپ وتىر ەكەن، قۇرماندى وتە جىلى جۇزبەن قارسى الادى، داستارقان جايعىزىپ، اس پەن شاراپ قۇيعىزىپ تاماقتاندىرادى. تاماقتانىپ بولعان سوڭ، پاتشا: ء«اي، قۇرمان، ەكەۋمىز بۇعىنشاق وينايمىز، ءۇش كۇن مەن تىعىلام، ءۇش كۇن سەن تىعىلاسىڭ، ءۇش رەت مەن تاپسام، سەن ماعان ايەلىڭدى، مالىڭدى بەرەسىڭ، سونان سوڭ باسىڭدى الامىن،—دەيدى.—ەگەر مەن سەنى ءۇش رەت تاپپاسام، مەن ساعان قىرىق ايەلىم بار، سونى جانە پاتشالىعىمدى، مال-مۇلكىمدى بەرەم دە، اتىما ءمىنىپ كەتە بەرەم»،—دەدى.

—وسىعان قالاي قارايسىڭ، ەگەر سەن ويناماساڭ دا، ايەلىڭدى تارتىپ الام،—دەدى. سونىمەن امالدىڭ جوعىنان كونىپ، ۇيىنە بارىپ بولعان جاعدايدى ايتادى. ايەلى ونان سوڭ «وينا» دەپ قارسى بولمايدى. پاتشا ارتىنان حابارشى جىبەرىپتى. «ەرتەڭ مەن بۇعىنامىن، مەنى ىزدەسىن»،—دەپ حابار بەرىپتى. ەرتەڭگىسىن ەرتە تۇرىپ ءبىر اتتى ءمىنىپ حاندى ىزدەۋگە كەتەدى. ايەلى ارتىنان شىعىپ قاراسا، اتقا ءمىنىپ حاندى ىزدەمەككە كەتىپ بارادى ەكەن. ايەلى ايعاي سالىپ ەرىن شاقىرىپ الىپ: «قايدا باراسىز؟»—دەپ سۇرايدى. «كەشە پاتشا بۇعىنشاق وينايمىز دەپ ەدى عوي، سونى ىزدەۋگە بارا جاتىرمىن»،—دەيدى. ايەلى: ء«سىز ولاي بارماڭىز، ءسىز ءقازىر جىلقىدان تاڭداتىپ ەڭ جۇيرىك ات ءمىنىڭىز، قولىڭا تەمىر قۇرىق الىڭىز، سونىمەن حان اۋىلىنا بارىڭىز، اۋىلىنا جاقىنداعاندا توبەنىڭ ۇستىندە ۇلكەن قارا توبەت يت جاتىر، ءسىز جاقىن بارعاندا سىزگە ءۇرىپ جۇگىرەدى، ءسىز ونى جاقىنداتپاي قاشىڭىز، سونان ءسىز بەت الدى قاشا بەر، ءبىر ۋاقىتتا ءسىزدى قۋىپ جەتەدى، سول ۋاقىتتا قايتا بۇرىلىپ ءيتتى ءسىز قۋىڭىز، سول ءيتتى ءولتىرىپ، پاتشانى سونان سوڭ ىزدەسەڭىز»،—دەدى. حابارشى جىبەرىپ جىلقىشىلاردان «ەڭ جۇيرىك ات ۇستاپ بەر» دەپ سۇرايدى، جىلقىشىلار جۇيرىك ات اكەپ بەرەدى. قولىنا تەمىر قۇرىق الىپ، پاتشانىڭ سارايىنا قاراي كەتە بەرەدى. پاتشانىڭ اۋىلىنا جاقىنداعاندا، ايتقانداي، توبەنىڭ ۇستىندە ۇلكەن قارا يت جاتىر ەكەن، قۇرمان جاقىنداپ كەلگەندە ارپىلداي ءۇرىپ تۇرا ۇمتىلادى. قۇرمان جالت بەرىپ بەت الدى قاشا جونەلەدى، يت تە قۋادى، قاشا-قاشا تالاي جەرگە بارعاندا، يت قۋىپ جەتە بەرگەندە، اتىن كىلت بۇرىپ ءيتتى قايتا قۋادى، يت قاشادى، ول قۋادى، ارى-بەرى قۋعاننان سوڭ يت شارشايدى، ءيتتى قۋىپ جەتىپ قۇرىقپەن سوعىپ، ىننەن-ىنگە تىعىپ ولتىرە سابايدى. يت ولەتىن بولادى، ءبىر قۋىسقا تىعىلادى، اتىنان ءتۇسىپ ءيتتى قۇرىقپەن تۇرتكىلەپ ولتىرۋگە جاقىندايدى، ولۋگە تايانعاندا، «ەي، ولەتىن بولدىم، ەندى قوي» دەپ، ادام قالپىنا كىرەدى. قاراسا، الگى بۇعىنام دەگەن پاتشا ەكەن، «ەرتەڭ تاعى تىعىنامىن، كەلىپ تاۋىپ ال» دەپ ۇيىنە كەتەدى.

ەرتەڭىنە ەرتەمەن تۇرىپ كەشەگى اتىنا ءمىنىپ، قۇرىعىن قولىنا الىپ، پاتشانى ىزدەيمىن دەپ كەتىپ بارا جاتقاندا، ايەلى شاقىرىپ الىپ: «قايدا باراسىڭ؟»—دەپ سۇرايدى. «پاتشاعا بارام، كەشەگى ءيتتى قۋام، ايتپەسە، ءبىر جەردە جۇرگەن شىعار»،—دەيدى. «جوق، سەن ولاي ەتپە، قۇرىعىڭدى تاستا دا، ۇيىنە بار، «پاتشا قايدا» دەپ، ايەلدەرىنەن سۇرا، ايەلدەرى «بىلمەيمىز» دەر، سەن ۇيىنەن شىعىپ تاۋعا قاراي ءبىراز جۇرسەڭ، الدىڭنان ۇلكەن كەر جول شىعادى، سونىمەن باتىسقا قاراي جۇرە بەرسەڭ، سول ۇلكەن كەر جولدان تاۋعا قاراي جاڭعىز اياق جول شىعادى، سول جولمەن ءبىراز جۇرسەڭ، سايعا تۇسەسىڭ، سايدىڭ ارعى قاباعىندا ءبىر ءتۇپ توبىلعى تۇر، سول توبىلعىنىڭ ىشىندە قامشى ساپقا جارايتىن ءۇش توبىلعى بار، ەكەۋى سارى، ءبىراق ءتۇزۋ، ال قالعان بىرەۋى قيسىق، ءبىراق وتە قىزىل، «مىنا قيسىق توبىلعى قامشىعا شىدامدى، بەرىك ساپ بولۋشى ەدى جانە ءوزى قىزىل ەكەن» دەپ، سول قيسىق توبىلعىنى كەسىپ ال، سونان سوڭ پاتشانى ىزدەسەڭ، پاتشانى تاۋىپ الاسىڭ»،—دەيدى.

قولىنداعى قۇرىعىن تاستاپ پاتشانىڭ اۋىلىنا كەلدى. كەلىپ پاتشانىڭ قاتىندارىنان: «پاتشا قايدا كەتتى؟»—دەپ سۇرايدى، قاتىندارى: «بىلمەيمىز»،—دەپ جاۋاپ بەرەدى. اۋىلىنان شىققان ۇلكەن كەر جولعا ءتۇسىپ جۇرە بەرەدى. ءبىراز جۇرگەننەن كەيىن الدىنان تاۋعا قاراي جاڭعىز اياق جول شىعادى. سول جولعا ءتۇسىپ الىپ تاۋعا قاراي جۇرەدى. ءبىر سايعا تۇسكەندە ارعى بەتىندە ءبىر ءتۇپ توبىلعى كورەدى. بارلىق توبىلعىدان بيىك ءۇش توبىلعى كورىنەدى. «وسى توبىلعىدا قامشى ساپقا جارايتىن توبىلعى بار ما ەكەن، كورەيىنشى دەپ، اتىنان تۇسەدى، الگى ساپقا جارايتىن ءۇش ساپتى كورىپ، «وسىلاردىڭ ءبارىن (ۇشەۋىن دە) الۋعا بولمايدى، مۇنىڭ قايسىسىن الايىن» دەپ، ءبىراز ويلانعان بولادى دا، «وسى قيسىعى قامشىعا مىقتى بولۋشى ەدى عوي» دەپ، باكىسىن الىپ قيسىق توبىلعىنى ۇستاپ كەسە بەرگەندە: «ەي، قۇداي اتقىر، بۇل مەن ەدىم»،—دەپ پاتشا شىعا كەلىپتى، سوندا قۇرمان: «وي، تاقسىر، مۇندا نەعىپ ءجۇر ەدىڭ»،—دەپتى.

پاتشا قاباعى سالىڭقى اۋىلىنا قايتادى. اۋىلىنا جاقىنداعاندا، قۇرمان اۋىلىنا كەتەتىن بولادى، سوندا پاتشا: ء«اي، قۇرمان، سەن مەنى ەكى رەت تاپتىڭ، ەرتەڭ تاعى بۇعىنام، كەلىپ مەنى ىزدە»،—دەپ ۇيىنە جۇرە بەرىپتى. قۇرمان ۇيىنە كەلىپ ەرتەڭگىسىن اتىنا ءمىنىپ كەتىپ بارادى ەكەن، ايەلى كورىپ: «قۇرمان، اتىڭنىڭ باسىن بۇرا كەت، قايدا باراسىڭ»،—دەپتى. قۇرمان پاتشانى ىزدەيتىنىن ايتادى، ايەلى: «سەن پاتشانىڭ ۇيىنە بارعان سوڭ، ايەلدەرىنەن سۇرا، «پاتشا قايدا» دەپ، ايەلدەرى «بىلمەيمىز» دەيدى. سەن قورا-قوپسىسىن، جەر استى-جەر ۇستىندەگى قازىناسىن تەگىس كور، سوندا ءبىرتالاي قىزىق كورەسىڭ، سونان سوڭ ءۇيىن قارا پاتشا جاتاتىن توسەكتىڭ باس جاعىندا ءۇش اق سەمسەر (قىلىش)، اياق جاعىندا ءۇش سەمسەر جاتىر، ەكەۋىن دە اشىپ قويىپ، «ويپىرماي، مىناۋ نە دەگەن سەمسەر، مۇنىڭ قايسىسى وتكىر بولدى ەكەن» دەپ، ءبارىن ءبىر-بىر ۇستاپ كور دە، باس جاعىندا جاتقان ءۇش سەمسەردىڭ ورتاسىنداعىسىن الىپ دالاعا شىعىپ، ءۇيىنىڭ الدىندا ۇلكەن تاس بار، سول تاسقا قىلىشتىڭ وتكىرلىگىن ءبىلۋ ءۇشىن شاۋىپ جىبەر، سونان سوڭ حاندى تەز تاباسىڭ»،—دەدى. قۇرمان پاتشانىڭ ۇيىنە بارىپ كىلەت، قوراسىن قاراپ، ونان جەر ۇستىندەگى قازىناسىن كورىپ، ونان جەر استىنداعى قازىناسىن كورىپ، ءتۇس قايتقانشا سەرۋەندەپ، ءتۇس قايتا پاتشانىڭ ۇيىنە كەلىپ، قاتىندارىنان سۇرايدى. قاتىندارى «بىلمەيمىز» دەيدى. «وسى حان تاپتىرمايتىن جاققا شىقتى» دەپ، توسەگىن اقتارا باستايدى. ايتقانداي، توسەگىنىڭ اياعىندا ءۇش، باسىندا ءۇش اق سەمسەر جاتىر ەكەن. سولاردى كورىپ ءارقايسىسىن ءبىر ۇستاپ كورىپ، «ويپىرماي، مىنانىڭ قايسىسى اسىل بولدى ەكەن، شاماسى ناركەسكەن دەگەن سەمسەرلەر وسى بولعانى عوي» دەپ، باس جاعىنداعى ءۇش سەمسەردىڭ ورتاسىنداعىنى الىپ، دالاعا شىعا ۇلكەن ءبىر تاسقا ەندى شابايىن دەگەندە، «اعاتاي-اي، مەن ەدىم عوي» دەپ، پاتشا شىعا كەلىپتى. «ال ەندى سەن مەنى ءۇش رەت تاپتىڭ، ەرتەڭنەن باستاپ سەن تىعىل، مەن ىزدەپ سەنى تابامىن»،—دەپ قۇرماندى ۇيىنە قايتارادى.

قۇرمان ەرتەڭ ەرتە تۇرىپ اۋىل قاسىندا ۇلكەن جار بار ەدى، سوعان قاراي بەزىپ بارا جاتقاندا، ايەلى شاقىرىپ الادى دا: «قايدا باراسىڭ؟»—دەپ سۇرايدى. «الگى پاتشا كەلمەك ەدى، ول ماعان سەن بۇگىن تىعىل، مەن ىزدەيمىن دەگەن، سول ەندى انا جارلاردىڭ ءبىر جەرىنەن ورىن دايىنداپ قويىپ ەدىم، سوعان تىعىلايىن دەپ بارامىن»،—دەدى.

ايەلى ايتتى: «حان كەشە كىسى جىبەرگەن، ەرتەڭ تىعىلماي-اق قويسىن، ىزدەمەيمىن دەپتى. ۇيدە وتىرا بەر»،—دەپ، ۇيىنە وتىرعىزىپ قويىپتى. ايەلى شاي قايناتىپ اكەلىپ، ەكەۋى شاي ءىشىپ وتىرعاندا پاتشانىڭ اۋىل جاعىنا قاراسا، پاتشا كەلە جاتىر ەكەن دەيدى. قۇرمان ءىشىپ وتىرعان شايىن تاستاي سالىپ كەبەجەنىڭ ىشىنە كىرىپ كەتىپتى. ء«ۇي، ساعان نە بولىپ قالدى» دەسە، «ويباي، پاتشا كەلىپ قالدى» دەيدى. «ەندەشە، كەبەجەنى سالدىرلاتپاي بەرى كەل، مىنا جەرگە تىعىل»،—دەپتى. كوزى جاۋتەڭدەي «قاي جەرگە تىعىلامىن» دەپ، ايەلىنىڭ قاسىنا كەلىپتى. ايەلى اۋزى كۇبىرلەپ «تپۋ» دەپ ەدى، ۇرشىق بولىپ كەتتى، ايەلى ءشايدى جيناپ، ۇرشىق ءيىرىپ وتىرا بەرىپتى.

پاتشا كەلىپ: «قۇرمان قايدا كەتتى؟»—دەپ، ايەلىنەن سۇرايدى، ايەلى: «بىلمەيمىن، تاقسىر»،—دەيدى. پاتشا ءۇيىن تۇگەل قارايدى، ءبىراق ۇيىنەن تاپپايدى. اۋىل توڭىرەگىن قارايدى، ەش جەردەن تاپپاي ءۇيىن قايتا قارايدى. ءبىراق تاپپايدى، حان قايتار بولىپ اتىنا ءمىنىپ تۇرىپ، «تاپپادىم» دەپ ايعاي سالادى، ايەلى ۇرشىقتى شانشي سالىپ ەدى، «مۇندامىن» دەپ، قۇرمان ۇيدەن شىعا كەلدى. «ەرتەڭ تاعى تىعىل»،—دەپ، حان اۋىلىنا كەتەدى.

حان كەلە جاتىپ ويلايدى، «بۇل قايدا تىعىلدى، وسىنىڭ ءوزى الاڭعاسارلاۋ ەكەن، بۇل قۇرماندا ەشقانداي قاسيەت جوق، وسى كەپتىڭ ءبارى ايەلدەن-اۋ» دەپ ويلايدى دا، «بۇل ۇيىنەن باسقا جەرگە تىعىلمايدى، ەرتەڭ تاڭ اتا ادام جىبەرىپ باقتىرايىن، ەگەر ۇيىنەن ەشقايدا شىقپاسا، بۇنى ەرتەڭ قايتسەم دە تابام دەگەن قورىتىندىعا كەلىپ، ۇيىنە كەلە ءوزى ەپتى ءبىر قۋدى شاقىرىپ الىپ: «ساعان مەن جۇمىس تاپسىرامىن، سونى ورىنداساڭ، ات باسىنداي التىن بەرەمىن، ءبىراق مۇنى ءوزىڭ جانە مەنەن باسقا ەشكىم بىلمەيتىن بولسىن»،—دەيدى. «قۇپ، تاقسىر، نە بۇيىرساڭىز ورىنداۋعا مەن دايىن»،—دەپ ەكى كوزى التىندى ەستىگەن سوڭ جاساۋراپ پاتشانىڭ الدىنا جۇگىنىپ وتىرا كەتەدى. سوندا پاتشا: «سەن كورىنبەي قۇرماننىڭ اۋىلىنا بارىپ، قۇرمان قايدا بارار ەكەن» سونى باق، ءبىراق كورىنىپ قالىپ جۇرمە، ەرتەڭ ەرتە مەن اۋىلدان شىققاندا قايدا ەكەنىن ماعان ايتىپ، ءوزىڭ كورىنبەي اۋىلعا قايتاتىن بول»،—دەپ تاپسىرادى.

ەرتەڭ ەرتە تۇرىپ پاتشا قۇرماندى ىزدەۋگە كەلە جاتقاندا الدىنان ءوزىنىڭ تىڭشىسىن كەزدەستىرەدى، تىڭشىسى ايتادى: «قۇرمان ۇيىنەن ەشقايدا شىققان جوق، كازىردە ۇيىندە ءجۇر، تاقسىر»،—دەيدى. پاتشا: «جارايدى، بارا بەر»،—دەيدى دە، قۇرماننىڭ ۇيىنە كەتە بەرەدى. قۇرمان ايەلى ەكەۋى شاي ءىشىپ وتىرعاندا پاتشانىڭ كەلە جاتقانىن قۇرمان كورە سالىپ كۇندەگىدەي قايدا بولسا سوندا تىعىلماي، ايەلىنىڭ كەرەمەتى بارىن ءبىلىپ، «پاتشا مەنى تاۋىپ الۋعا كەلە جاتقانىن قارا» دەپ كۇلەدى، ءوزىنىڭ ابىرجىپ وتىرعانىن سەزدىرمەي. ايەلى پاتشانى كورىپ، داستارقانىن تەز جيناپ ء«تىپۋ» دەيدى. سوندا قۇرمان ينە بولىپ كەتەدى. ينەنى قامزولىنىڭ جاعاسىنا تۇيرەي سالىپ، ۇرشىعىن قولىنا الىپ، ءجىپ ءيىرىپ وتىرا بەرەدى. پاتشا كەلىپ: «قۇرمان قايدا؟»—دەپ سۇرايدى. «بىلمەيمىن، كەشە كەشكە تامان كەتكەن، سونان ءالى ورالعان جوق»،—دەيدى. پاتشا ەرتەڭگىسىن ۇيىندە جۇرگەنىن بىلەدى. ءۇيدى قاراي باستايدى، ءبىراق ۇيدەن كۇدىكتى ەشتەڭە تابىلماي ابدەن ساندالادى، كەشكە دەيىن انانى ءبىر ۇستاپ، مىنانى ءبىر ۇستاپ تاپپاي، تاپپاسىنا كوزى جەتكەن سوڭ «قۇرمان، مەن تاپپادىم» دەپ ايعاي سالادى. سوندا ايەلى ينەنى جەرگە قاداي سالعاندا، «مەن مۇندامىن» دەپ، ۇيىنەن شىعا كەلەدى. پاتشا: «ەرتەڭ تاعى بۇعىن، تاپپاسام، پاتشالىعىمدى بەرەم»،—دەيدى دە كەتە بارادى.

قۇرمان ەرتەمەن تۇرىپ شارۋاسىن ىستەپ، ەرتەڭگى اسىن ءىشىپ وتىرعاندا، ءۇي ارتىنا بىلدىرتپەي كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان پاتشانى ايەلى سەزىپ قالىپ ء«تىپۋ» دەپ جىبەرىپ ەدى، قايراق بولىپ كەتەدى. قايراقتى ايەلى كۇلدىڭ ىشىنە تاستاي سالادى. سول كەزدە پاتشا جەتىپ كەلەدى. كەلسە، ءقازىر ەكەۋى سويلەسىپ وتىرعانىن ەستىگەن بولاتىن، قايقايىپ ايەلى جالعىز وتىر ەكەن. «قۇرمان قايدا» دەپ سۇرايدى، ايەلى «كورگەنىم جوق» دەپ، جاۋاپ بەرەدى. ءۇيدىڭ ءىشىن ارى-بەرى قاراپ، «تاپپادىم» دەپ ايعاي سالادى، «مەن مۇندامىن» دەپ، كۇلدىڭ اراسىنان شىعا كەلەدى. سونىمەن حان جەڭىلىپ پاتشالىعىن بەرمەك بولادى. «ەرتەڭ كەل تۇسكە تامان مەن ەلىمدى جيناپ وتىرامىن، ەل الدىندا پاتشالىعىڭدى وتكىزىپ ال»،—دەپ اتىنا ءمىنىپ كەتىپ قالادى.

قۇرمان ەرتەمەن تۇرىپ اتىن الدىرىپ ءمىنىپ، پاتشانىڭ اۋىلىنا جۇرمەك بولادى. سوندا ايەلى ايتادى: ء«سىز بارىپ حاندىعىڭدى، قازىناڭدى وتكىزىپ العاننان كەيىن ءبىر تۇنەپ قايتىپ كەلىڭىز»،—دەيدى. «جارايدى»،—دەپ قۇرمان ءجۇرىپ كەتەدى.

قۇرمان پاتشانىڭ اۋىلىنا كەلسە، پاتشا ەلدى جيناپ قۇرمانعا قاراپ وتىر ەكەن. قۇرماندى اتتان كوتەرىپ الىپ، استىنا كىلەم توسەپ تورگە وتىرعىزىپ، پاتشا جينالىسىن اشادى. جينالىسىندا قۇرمان ەكەۋىنىڭ بۇعىنباق ويناعانىن جانە پەندەلىك جاساپ قۇرماننىڭ ايەلىنە قىزىققانىن ايتادى، «ەندى ماعان وبال جوق، تۇرمايتىن نارسەگە اۋرەلەنىپ» دەپ، ءوزىنىڭ كەم اقىلدىعىن ەل الدىندا جاسىرماي ايتىپ، قۇرمانعا بىلاي دەيدى: «ەل باستاعان ادام دۇنيەگە قىزىقپاۋ كەرەك، مىنە، مەن سياقتى قىزىعام دەسەڭ، مەنىڭ قالپىما تۇسەسىڭ، ال، ەل-جۇرت، مەن پاتشالىعىمدى مىنا قۇرمانعا بەردىم، ەندى وسى كىسى سىزدەردىڭ پاتشالارىڭىز بولادى، قوش ساۋ بولىڭدار»،—دەپ تاعىنان ءتۇسىپ، قۇرمانعا ءتاج كيگىزىپ، تاققا وتىرعىزادى. پاتشانىڭ قازىناسىن جانە مالىن، قىرىق قاتىنىن ءبارىن الىپ، وردا كىسىلەرىنە ەسكى داستۇرمەن جاڭا كيىم بەرىپ، كەشكە ءبىر ايەلدىڭ ۇيىنە تۇنەپ، ەرتەڭىنە قايتايىن دەسە، قالعان ايەلدەرى جىبەرمەيدى، «انادان مەنى جەك كورەسىڭ بە» دەپ. قىرىق قاتىننىڭ ۇيىنە قىرىق تۇنەپ، قىرىق كۇننەن كەيىن ءوز ايەلىنە كەلەدى. كەلسە، ايەلى بۇرتيىپ اشۋلانىپ وتىر ەكەن. «ساعان مەن ءبىر تۇنەپ قايتىپ كەل دەگەنىم قايدا، سەن قىرىق تۇنەدىڭ، «ۋادە—قۇداي ءۇيى» دەگەن اتا-بابامىز، سەن ۋادەدە نەگە تۇرمايسىڭ»،—دەپ قۇرمانمەن ۇرسا كەتتى. قۇرمان: «سەن نەگە اقشاڭدايسىڭ، مەن پاتشامىن، بۇرىنعى قۇرمان ەكەن دەمە» دەپ قوجاڭدادى. «سەن نەمەنە، مەنىڭ ءتىلىمدى الۋعا ءتيىستىسىڭ، سەنىڭ قولىڭدى پاتشالىققا جەتكىزگەن مەن»،—دەيدى ايەلى. قۇرمان: «سەن ەمەس مەنى پاتشا ەتكەن اللا تاعالا، ولاي دەپ بىلجىراما»،—دەيدى. سونىمەن ەكەۋى ۇرسىسىپ توسەككە جاتادى. توسەككە جاتقاندا ايەلى اشۋلانىپ جاتادى. سوندا قۇرمان: ء«اي، ءار تامان جاتشى، جىلان ءيىسىڭ شىعىپ كەتتى»،—دەيدى. ايەلى: «راس ايتاسىڭ با؟»—دەيدى. «راس ايتپاعاندا»،—دەپ قۇرمان تەرىس قاراپ جاتادى. ايەلى: «سوندا سەن مەنى تاستايسىڭ با، جىلان ءيىسىڭ شىقتى دەپ»،—دەيدى. «تاستايمىن، قايتەسىڭ»،—دەيدى. «راس ايتاسىڭ با؟»—دەيدى. «راس ايتامىن»،—دەيدى قۇرمان. «وندا قايتالاي ءۇش رەت ايتشى»،—دەيدى ايەلى. «راس، راس، راس»،—دەپ ايعاي سالادى قۇرمان. ايەل ءتور الدىنا توسەك سالىپ جاتا بەرەدى.

قۇرمان ەرتەڭگىسىن ۇيقىسىنان ويانىپ كوزىن اشىپ قاراسا، ايدالادا ءۇي دە جوق، بۇرىنعى كيىپ جۇرگەن اسىل كيىم دە، شىقىرلاعان ساقتيان ەتىك تە جوق، ءوزىنىڭ بۇرىنعى قويشى كۇيىندە كيىپ جۇرگەن جامان تونى مەن جامان شالبارى، ودان باسقا ەشتەڭە قالماپتى. «ەندى نە ىستەيمىن» دەپ، اڭ-تاڭ بولىپ تۇرىپ ارتىنا قاراسا، ارت جاعىندا باياعى ءوزى باعىپ جۇرگەن ءبىر قورا قوي مەن استىنا ءمىنىپ جۇرگەن قىزىل وگىزى تۇر. وگىزىنە ءمىنىپ، قويىن ورگىزىپ، «مەن پاتشا بولدىم، قىرىق ايەلىم بار، بۇل قويدى سوندا ايداپ بارايىن» دەپ قويدى ايداپ، حاننىڭ ورداسىنىڭ جانىنا اپارىپ ءيىرىپ تاستاپ، قۇرتتاعان ءبىر قويدى وڭگەرىپ، پاتشانىڭ ورداسىنا بارىپ: «ەي، قاتىندارىم، مىنا قويدى ءتۇسىرىپ الىڭدار»،—دەپ وگىزدىڭ ۇستىندە تۇرىپ ايعاي سالادى. قاتىندارى داۋسىن تانىپ ۇيدەن جۇگىرە شىقسا، ءبىر قويشى قوي وڭگەرىپ كەلىپ تۇر. قۇرمان اڭىرىپ قاراپ قالعان قاتىندارىنا اقىرىپ: «ال، مىنا قويدى، نەعىپ مەلشيىپ تۇرسىڭدار»،—دەپ بالاعاتتايدى. قاتىندار قويشىنىڭ بالاعاتتاعانىنا شىداي الماي، قىرىق قاتىن، قىرىق سويىل الىپ، قۇرماندى سويىلدىڭ استىنا الىپ بەرەدى. قۇرمان قاشادى، وگىز جاياۋدان وزا المايدى. ەسى تانىپ وگىزدەن وكىرە قۇلاپ جەر قابادى. قاتىندار: «سەندەي قويشىعا سول كەرەك، ءبىزدىڭ بايىمىزدىڭ داۋسىن سالىپ، ءبىزدى الداماقشى»،—دەپ الدىنداعى كۇلگە كومىپ كەتىپ قالادى. ءبىر ۋاقىتتار بولعاندا قۇرمان ەسىن جيسا، كۇلدىڭ ىشىندە جاتىر، كۇلمەن كومىپ اياق جاعىنا ءبىر جالپاق تاس باستىرىپ كەتىپ قالىپتى. تاستى اۋدارىپ تاستاپ، كوردەن شىققانداي ءۇستى-باسى جۇلما-جۇلما بولىپ تۇرەگەلىپ جان-جاعىنا قارايدى، سول جەردە قانشا جاتقانىن دا بىلمەيدى، ءقازىر تاڭ اتىپ كەلە مە، نە كۇن باتىپ كەلە مە، ايتەۋىر، الا كولەڭكە ۋاقىت، ءبىراز تۇرىپ باسى اينالىپ قايتا قۇلاپ قالادى. ءبىراز قوزعالماي سول ورنىندا جاتىپ ازداپ ەسىن جيىپ بولعان سوڭ، جاعدايدىڭ ءبارىن كوز الدىنا ەلەستەتىپ، قۇرمان ويلايدى: «قوي، ءبۇيتىپ ولۋگە بولماس، قايتادان جىلانعا بارايىن، بولعان كەمشىلىكتى ايتىپ جالىنايىن، ونى اجالدان الىپ قالىپ ەدىم، مەنىڭ ىستەگەن ءبىر كەمشىلىگىمدى نەگە ءبىر جولعا كەشىرمەس ەكەن»،—دەگەن ويعا كەلىپ، ورنىنان تۇرىپ ءۇستى-باسىن قاعىپ، قاسىندا اعىپ جاتقان بۇلاققا بارىپ جۋىنىپ، اۋىلدان اۋلاق بارىپ ءبىر جەرگە جاتىپ، تاڭ اتۋىن كۇتەدى. ءبىر ۋاقىتتا كۇتكەن تاڭ دا اتادى، تاڭ اتقان سوڭ باياعى ءوزى كورگەن جىلاننىڭ اۋىلىنا تارتادى، سوعان كەلىپ ءوزىن جىلان ەرتىپ كەلگەن شۇڭقىردان ءتۇسىپ جەر استىنداعى ۇڭگىرمەن جۇرە بەرەدى.

باياعى ءۇيىلىپ جاتقان جىلانعا كەلەدى. جىلانداردىڭ ءۇستىن باسىپ جۇرۋگە بولمايدى، ايلانىپ وتەيىن دەپ، ايلانىپ جولدان شىعىپ بارا جاتقاندا جىلاندار وزىنەن ءوزى قاق ايرىلىپ ورتاسىنان جول اشادى، قايتا جولعا ءتۇسىپ ءجۇرىپ كەتەدى. ءوزى كورگەن ۇلكەن اق ۇيگە جاقىنداپ كەلگەندە ىشىندە كۇبىرلەپ سويلەسكەن ادام داۋسىن ەستيدى، «بۇل نە بولدى ەكەن» دەپ، ءۇي سىرتىندا تىڭداپ تۇرسا، قىزبەن سويلەسىپ وتىرعان الگى جىلان ەكەن. قىزعا شەشەسى: «نەگە قايتىپ كەلدىڭ؟»—دەپ وتىر ەكەن. قىز جىلاپ بولعان ۋاقيعانىڭ ءبارىن ايتادى. «سونان ءۇيدىڭ ءبارىن كوشىرىپ وسى جەر استىنا كىرەتىن ەسىكتىڭ الدىندا ءبىر كۇن وتىردىم ءالى دە ارتىمنان كەلەر دەپ، ءبىراق ول كەلمەدى، سونان سوڭ كەلدىم ەندى، ول كەلسە، ءسىز ماعان قايتا بار دەپ قيناماڭىز، مەن ەندى وعان قايتا بارمايمىن، ول مەنى المايمىن دەپ ءۇش قايىرا ايتتى جانە مەن وعان سونشا جاقسىلىق جاسادىم، قويشى باسىن پاتشالىققا كوتەردىم، ول سوندا دا جاقسىلىقتى بىلمەيدى»،—دەپ سولقىلداپ قىز جىلاپ جىبەردى. قىز جىلاعاندا شەشەسى اشۋلانىپ: «ەگەر ەندى ونى كورسەم شاعىپ ولتىرەمىن»،—دەپ قاھارلاندى. ول ءبارىن ەستىپ تۇرىپ جاڭا كەلە جاتقان ادامشا تارسىلداتىپ ۇيىنە جاقىندادى. سوندا «وسى كەلە جاتقان كۇيەۋ عوي» دەپ، ادام بەينەسىنەن جىلان بەينەسىنە ەندى قىزدىڭ شەشەسى. «اسسالاۋماعالايكۇم»،—دەپ كىرىپ بارعانىندا، شەشەسى قاھارلانىپ ورنىنان ىسقىرا تۇرا كەلدى. ول ەكى قولىن قۋسىرىپ، بار-جوقتى ايتىپ جالىنىپ، بولعان كەمشىلىكتى كەشىرۋىن سۇرادى، جىلان رايىنان قايتىپ ادام قالپىنا ءتۇستى، كەلبەتتى كەلگەن كەمپىر ەكەن. سول كەمپىر بولسا دا وعان بەرگەن قىزىنان ون ەسە سۇلۋ ەكەن، سوندا كەمپىر ايتتى: «قىزىمدى نەگە قۋىپ جىبەردىڭ؟»—دەدى. قۇرمان بولعان جاعدايدىڭ ءبارىن ايتتى. ەكەۋىنىڭ ءسوزىن وي تارازىسىنا تارتقانداي ءبىراز ۇندەمەي وتىرىپ، الدەن كەيىن «جارايدى، الدە دە تەكسەرەم» دەپ، اس ازىرلەۋگە تىسقا شىعىپ كەتتى. دالادان ءبىر قايناپ تۇرعان ساماۋىر اكەلدى، ەكەۋى وتىرىپ شاي ءىشتى. شاي ءىشىپ وتىرعاندا ول ءسوز باستادى. «ەنە، اناداعى ءسىزدى قۋعان وت نە، سول ماعان جۇمباق، سونىڭ سىرىن ماعان ايتىڭىزشى»،—دەدى. سوندا كەمپىر اۋىر ءبىر كۇرسىنىپ، بىلاي دەدى:

«ول مەنى جاستايىمنان وقىتقان مولدا ەدى، ءوزى اسا سيقىر ادام ەدى، مەنى وقىتىپ ءوزىنىڭ مولدالىق دارەجەسىنە جەتكىزىپ، ءبىراق ماعان سيقىر وقۋىن وقىتپادى. سيقىر كىتابى بار ەدى سول كىتاپتى وزىنەن تاستامايتىن، ول ءاربىر ايدا ءبىر جەتى ۇيىقتايتىن ەدى، مەن سول ۇيىقتاعاندا سيقىر كىتابىن الىپ وقي بەرەتىن بولدىم، ايىنا جەتى كۇن ساباق وقيمىن، ول ويانار الدىندا كىتابىن ورنىنا قويامىن، سونان، قويشى، سيقىر كىتاپتى تۇگەل وقىپ بىتۋگە جاقىندادىم، ءبىراق جىلان بولۋ جانە قايتا ادام بولۋ ونەرىن عانا تەز ۇيرەندىم، باسقاسىن تەز ۇيرەنە المادىم. مەنىڭ وقۋىم بىتۋگە جاقىنداعاندا مولدا ايتتى: «وقۋىڭ بىتۋگە جاقىندادى، ەندى سەن ۇيىڭە قايتاسىڭ»،—دەدى. مەن وقۋدى بىتىرگەننەن كەيىن ۇيىمە قايتپادىم، سونداعى ويىم الگى سيقىر كىتاپتىڭ ءبارىن جاتقا ءبىلىپ الۋ ەدى، «وقۋىڭ ءبىتتى، ۇيىڭە اپارامىن دەسە»، ءازىر وسى جەردە تۇرام» دەپ كونبەدىم. سويتسەم مەن بىلمەيمىن، مەن قايتپايمىن دەگەنگە الگى قۇزعىن مەندە كەۋىلى بار ەكەن دەپ ويلاپتى، ءبىر كۇنى ماعان ايەل بول دەگەندەي ءسوز ايتتى. مەن اشۋلانىپ ونى تىشقان ەتىپ جىبەردىم سيقىرمەن، ول قاپ دەپ قاپى قالدى، ول مەنىڭ نەگە قايتپاي جۇرگەنىمدى سوندا ءبىراق ءبىلدى دە، بارماعىن تىستەپ قالا بەردى.

مەن كىتاپتى الىپ ەلىمە قايتتىم. ءوزىمنىڭ سۇيگەن كىسىمە قوسىلدىم. سونان ەكى-ۇش بالا تۋدى، ءبىز قارتايدىق. كەيىن الگى كىتاپتى اق ماتاعا وراپ، تەڭگە سالىپ قويدىم. سويتسەم الگى قۇزعىن مولدا سونى باعىپ ءجۇرىپتى دە، تەڭگە تەسىپ كىرىپ، ادام بولاتىن قاعازىن جەپ، ادام قالپىنا ءتۇسىپتى. ءتۇن ورتاسى بولعاندا ۇستىمە بىرەۋ ىستىق سۋدى شاشىپ جىبەردى، كوزىمدى اشىپ السام الگى مولدا، شالىما پىشاق سالىپ ءولتىرىپ، ەندى مەنى ىزدەپ ءجۇر ەكەن، مەن دەرەۋ جىلان بولا كەتتىم، سويتكەندە الگى وت بولىپ ماعان لاپ ەتتى، مەن اتىلىپ قاشتىم، ول مەنى قۋدى، سونان ساعان تاپ بولدىم، سەن ونى ءولتىرىپ، مەنى جاۋىمنان قۇتقاردىڭ، اجالدان قۇتىلعان سوڭ مەن ساعان قىزىمدى بەردىم، اقىرى سەن دە قىزىمدى تاستادىڭ، بۇگىن كەلمەي قالعاندا مەن سەنى شاعىپ ولتىرەمىن دەپ وتىر ەدىم، الدىڭا كەلسە اتاڭنىڭ قۇنىن كەش دەگەن، سوندىقتان سەن ماعان قايتا كۇيەۋ بالا بولا الاسىڭ»،—دەدى.

اس ءىشىپ بولعان سوڭ ءبىر قالايى قوڭىر ساندىق الىپ قولىما ۇستاتتى دا: «جەر ۇستىنە شىققان سوڭ ءتورت قانات اق وتاۋدىڭ ورنىنداي جەردى دوڭگەلەتىپ سىزىپ الىپ، مىنانى باسىڭا جاستانىپ جاتىپ ۇيىقتا»،—دەدى.

كەمپىرمەن قوش ايتىسىپ كەتىپ قالدى، جەر بەتىنە شىققان سوڭ ءتورت قانات اق وتاۋدىڭ ورنىنداي، جەر سىزىپ الىپ ۇيىقتادى، ەرتەڭگىسىن تۇرسا، ءتورت قانات اق وتاۋدىڭ ىشىندە جاتىر، قاسىندا ءبىر قىز جاتىر، اناداعى قىزداي سۇلۋ ەمەس ەكەن، دالاعا شىقسا مالى دا شامالى، العاشقىداي كوپ ەمەس ەكەن، ۇيگە كەلىپ كيىنەيىن دەپ قاراسا، الگى ونىڭ پاتشالىق كيىمىن الا كەلگەن ەكەن، پاتشالىق كيىمىن كيىپ بارىپ ءوزىنىڭ تاعىنا وتىردى. سونان ايەلىن ورداعا كوشىرىپ الىپ، بىرنەشە جىل پاتشالىق ءومىر سۇرگەن ەكەن، ءتاتۋ-تاتتى تۇرىپ، دۇنيەدەن ولار دا كەتكەن ەكەن دەيدى.

23. مايلىقاراشانىڭ ەرتەگىسى

ەرتەدە ءبىر باي بار ەكەن. ول بايدىڭ ءۇش بالاسى بار ەكەن. ۇلكەنىنىڭ اتى جاندوس، ورتانشىسىنىڭ اتى تاباناق ەكەن. ەڭ كىشىسىنىڭ اتى مايلىقاراشا ەكەن. مايلىقاراشا ءۇش جاسار ەكەن. ءبىر كۇنى ەكى اعاسى مال تابامىز دەپ جولعا شىقتى. مايلىقاراشا ايتتى: «اي، اعالار، مەن بىرگە بارامىن». اعالارى ايتتى: «جارايدى، جۇرسەڭ جۇر»،—دەدى. ۇشەۋى اتا-شەشەسىمەنەن امانداسىپ كەتتى. كەلە جاتىپ ءبىر ۇلكەن تاسقا كەلدى. سول تاستىڭ تۇبىندە قوندى. ۇشەۋى جاتتى. مايلىقاراشا ايتتى: «اي، اعالارىم ورتادارىڭا جاتقىز،—دەدى،—مەن قورقامىن»،—دەدى. ەكى اعاسى جاتقىزادى. مايلىقاراشا ءۇش كۇن، ءۇش ءتۇن ۇيىقتايدى ەكەن. ەكى اعاسى قاستىق قىلىپ ءبىر ۇيدەي تاسقا بايلاپ كەتتى. ۇيقىسى قاندى. مايلىقاراشا وياندى. ءبىلدى، ەكى اعاسىنىڭ قاستىق قىلىپ بايلاپ كەتكەنىن. ءبىلىپ، تاستى كوتەرىپ، ەكى اعاسىنا الىپ كەلدى. ەكى اعاسى ايتتى: «مۇنى نە قىلاسىڭ؟»—دەدى. مايلىقاراشا ايتتى: «شەشەمنىڭ ۇرشىعىنىڭ باسى جوق ەدى، سوعان باس قىلامىن»،—دەدى. ەكى اعاسى شەشىپ تاستادى. تاعى دا كەلە-كەلە جاتىپ ءبىر تەرەك تۇبىنە كەلدى. ۇشەۋى سول جەرگە قوندى. مايلىقاراشا ايتتى: «اي، اعالارىم، قورقامىن،—دەدى،—ورتادارىڭا جاتقىز»،—دەدى. ەكى اعاسى جاتقىزدى. تاعى دا ول تەرەككە بايلاپ كەتتى. ءۇش كۇننەن سوڭ ۇيقىسى قانىپ وياندى. تەرەكتى تاعى دا كوتەرىپ ەكى اعاسىنا الىپ كەلدى. ەكى اعاسى ايتتى: «مۇنى نە قىلاسىڭ؟»—دەدى. مايلىقاراشا ايتتى: «شەشەمنىڭ ۇرشىعىنىڭ سابى جوق ەدى. سوعان ساپ قىلامىن»،—دەدى. ەكى اعاسى شەشىپ تاستادى. كەلە كەلە جاتىپ مايلىقاراشا ءبىر جاي قىلىپ الدى، قۇلان مەن بۇلاندى اتىپ الىپ، ەكى اعاسىنا تاۋداي قىلىپ ءۇيىپ بەرىپ، مال تابام دەپ كەتتى. كۇن باتىس جاقتا ءۇش الىپ بار ەكەن. سول باتىردى ىزدەپ كەتتى. ءبىر ۋاقىتتا جەتەدى ەكەن. ۇلكەنىنىڭ ۇيىنە كەلدى. ءبىر سۇلۋ قاتىن وتىر ەكەن، ول قاتىن ايتتى: «اي، بيشارا، بايىمنىڭ كەلەتۇعۇن ۋاقىتى بولدى. كىشكەنە قىمىز ءىشىپ شىعا عوي»،—دەدى. مايلىقاراشا كەتتى: «ساباڭدى ساباسىمەنەن ءىشىپ قويماسام، مايلىقاراشا اتىم قۇرىسىن! بايىڭنىڭ جولى قايسى؟»—دەدى. قاتىن بايىنىڭ جولىن كورسەتتى. مايلىقاراشا جولىنا كەلىپ جاتتى. الىپ كەلە جاتىر ەكەن. مايلىقاراشا تۇرىپ ايتتى: «اتىسپاق كەرەك پە، الىسپاق كەرەك پە؟»—دەدى. وندا الىپ ايتتى: «اتىسپاق اتاڭ باسى دەگەن، الىسپاق كەرەك»،—دەدى. ەكەۋى الىسا كەتىپ ەدى، مايلىقاراشا الىپ ۇرىپ، باسىن كەستى. ورتانشىسىنىڭ ۇيىنە كەلدى. الىپتىڭ قاتىنىنا ايتتى: «بايىڭ قايدا؟»—دەدى. قاتىن ايتتى: «اڭعا كەتتى». مايلىقاراشا بارىپ جولىندا جاتتى. كەلە جاتقانىندا تۇرەگەلىپ: «اتىسپاق كەرەك پە، الىسپاق كەرەك پە؟»—دەدى. «اتىسپاق اتاڭ باسى دەگەن، الىسپاق كەرەك»،—دەدى. ەكەۋى الىسىپ ەدى، مايلىقاراشا الىپ ۇرىپ باسىن كەستى. ەندى ەڭ كىشىسىنىڭ ۇيىنە كەلدى. ءبىر ايداي سۇلۋ كەلىنشەك وتىر ەكەن. «بايىڭ قايدا؟»—دەدى. كەلىنشەك ايتتى: «اڭعا كەتتى»،—دەدى. مايلىقاراشا ايتتى: «بايىڭنىڭ جولى قايسىسى؟»—دەدى. قاتىن كورسەتتى. مايلىقاراشا كەلىپ جولىندا جاتتى. الىپ كەلە جاتقاندا ۇشىپ تۇرەگەلەدى. «اتىسپاق كەرەك پە، الىسپاق كەرەك پە؟»—دەدى. «اتىسپاق اتاڭ باسى دەگەن، الىسپاق كەرەك»،—دەدى. ەكەۋى ءۇش كۇن، ءۇش ءتۇن الىسسا مايلىقاراشا الىپ ۇرىپ باسىن كەستى. ۇشەۋىنىڭ ءۇيىن كوشىرىپ الىپ كەلدى. ۇلكەنىنىڭ ءۇيىن ۇلكەن اعاسىنا، ورتانشىسىنىڭ ءۇيىن ورتانشى اعاسىنا بەردى. كىشىسىنىڭ ءۇيىن ءوزى الدى. ءسويتىپ، ءۇش اۋىل بولىپ وتىردى. ءبىر زاماندا ەكى اعاسى بۇل كىشى ءىنىسىن كۇندەپ ولتىرەيىك دەدى. ء«وزى سۇلۋ قاتىن الدى،—دەپ ەكەۋى اقىلداسىپ،—مۇنى قالاي ولتىرەمىز؟»—دەدى. ءبىر ۋاقىتتا ايتتى: ء«وزىنىڭ قانجارىن ۇرلاپ الىپ، ەسىككە كولدەنەڭ بايلاپ قويايىق»،—دەدى. قانجارىن ۇرلاپ الىپ، ەسىككە بايلاپ قويدى. جىلقىنى دۇركىرەتىپ ايداپ: «مايلىقاراشا، مايلىقاراشا، جىلقىنى ۇرى الدى!»—دەپ ايقاي سالدى. مايلىقاراشا جۇگىرىپ شىقتى. اياعىن قانجارى كەسىپ ءتۇستى. تاڭ اتقاندا ەكى اعاسى كوشىپ كەتكەلى جاتىر ەكەن. مايلىقاراشا جۇرتىندا قالدى. قاتىنىن، ات-ايعىرىن الىپ كەتتى. قاتىنى جانىنا قانجارىن، شاقپاعىن تاۋىپ بەرىپ، جىلاي جىلاي كەتتى. ءبىر زاماندا ءبىر مۇرنى جوق كەلدى. مايلىقاراشا ايتتى: «نەعىپ جۇرگەن ادامسىڭ؟»—دەدى. مۇرنى جوق ايتتى: «ەكى اعام بار ەدى. ءوزىم جەر دۇنيەدەن يىسكەپ ءبىلۋشى ەدىم،—دەدى،—كۇندەپ ەكى اعام مۇرنىمدى شاۋىپ تاستادى». ەكەۋى جولداس بولدى. ءبىر ۋاقىتتا ءبىر كوزى جوق كەلدى. وعان ايتتى: «سەنىڭ كوزىڭ قايدا؟»—دەدى. كوزى جوق ايتتى: «ەكى اعام بار ەدى. ءوزىم قىراعى ەدىم،—دەدى،—كۇندەپ كوزىمدى ۇرىپ تاستادى»،—دەدى. ۇشەۋى جولداس بولدى. تاعى ءبىر ۋاقىتتا ءبىر قول جوق كەلدى. مايلىقاراشا ايتتى: «قولىڭ قايدا؟»—دەدى. قولى جوق ايتتى: «ەكى اعام بار ەدى، ءوزىم ەلدە جوق شەبەر ەدىم. ەكەۋى كۇندەپ قولىمدى شاۋىپ تاستادى»،—دەدى. تورتەۋى جولداس بولدى. اياق قولدارى ءتاۋىر بولىپ جازىلايىن دەدى. مايلىقاراشا ايتتى، مۇرىنى جوققا: «يىسكەشى،—دەدى،—نە بار ەكەن؟» مۇرىنى جوق يىسكەپ ايتتى: «اناۋ جاقتا ءبىر حان بار، سول حاننىڭ كۇيەۋى كەلىپ قىزىن ۇزاتقالى توي قىلىپ جاتىر»،—دەدى. مايلىقاراشا قۇبىل ەكەن، ءبىر كۇمىس ەر توقىمدى قارا جورعا ات بولىپ كەتتى. حاننىڭ كۇيەۋ قىزى سەيىلگە شىعىپ ءجۇر ەكەن. مايلىقاراشا كۇيەۋىنىڭ الدىنان وتە بەردى. كۇيەۋ بوزبالالار جىيىلىپ قۋدى، ۇستاتپادى. ەندى قىزدارىنىڭ الدىنان وتە بەردى. قىزدار قۋدى. حاننىڭ قىزى الدىنان شىعىپ ەدى، مايلىقاراشا تۇرا قالدى. قارا جورعانى ءمىنىپ الدى. مايلىقاراشا الدىن اشىق، ارتىن تۇمان قىلىپ، قاشىپ كەتتى. جولداستارىنا الىپ كەلدى. قىزدى قاتىن قىلىپ المادى. قارىنداس قىلىپ الدى. كۇندەردىڭ كۇنى بولعاندا مايلىقاراشالار ءبارى اڭعا شىققالى جاتقاندا، قىز مايلىقاراشاعا ايتتى: «ماعان ءبىر مىسىق تاۋىپ بەر»،—دەدى. مايلىقاراشا ءبىر مىسىق تاۋىپ بەردى. قىزعا ايتتى: «اناۋ تاۋعا شىقپا»،—دەدى دە اڭعا كەتتى. كۇندەردىڭ كۇنى بولعاندا قىز ءبىر مەيىز تاۋىپ الىپ مىسىعىنا ايتتى: «مىسىعىم، كەلە عوي، ءبىر مەيىز تاۋىپ ەدىم، جەي عوي»،—دەدى. مىسىق ايتتى: «تۇرا تۇر، بارايىن»،—دەدى ويناپ كەتتى. قىز مەيىزدى مىسىق كەلمەگەن سوڭ ءوزى جەپ قويدى. ءبىر ۋاقىتتا مىسىق: «مەيىز قايدا؟»—دەدى. قىز ەندى: ء«ويبۇي، جەپ قويىپ ەدىم»،—دەدى. مىسىق اشۋلانىپ قۇيرىعىمەنەن وتىن ءسوندىرىپ، قاشىپ كەتتى. قىز مايلىقاراشالارعا اس قىلىپ قويۋعا وت تابا المادى. ماناعى شىقپا دەگەن تاۋعا كەلىپ قاراسا، ءبىر جامان قاراشا ءۇي تۇر ەكەن. قاراشا ۇيگە جۇگىرىپ كەلدى. ءبىر كەمپىر وتىر ەكەن. جامان كەمپىر ايتتى: «شىراعىم، باسىمدى قاراپ بەرشى؟»—دەدى. قىز كەمپىردىڭ باسىن قاراپ وتىردى. كەمپىر تىزەسىنەن قانىن سورىپ وتىردى. ءوزى جالماۋىز كەمپىر ەكەن، قىز وت الىپ كەلدى. ءبىر ۋاقىتتا مايلىقاراشا كەلدى. قىزدىڭ بەتىندە قان جوق، قۇپ-قۋ بوپ وتىر ەكەن. ءبىلدى. مۇرنى جوقتى تاستاپ، اڭعا كەتتى. مۇرنى جوق ەسىكتىڭ الدىنان ءبىر ور قازىپ الىپ، تىعىلىپ جاتتى. اياعىن اڭداپ باسىپ كەمپىر كەلدى: «مايلىقاراشا ۇيدە مە، سايمان-ساداق قولدا ما؟»—دەدى. قىز ايتتى: «مايلىقاراشا ۇيدە جوق، سايمان-ساداق قولدا جوق»،—دەدى. كەمپىر كەلىپ باسىن قاراتىپ، قانىن سورىپ-سورىپ كەتتى. شىعا بەرەيىن دەگەندە مۇرنى جوق ۇستاي الدى. مۇرىنعا قويىپ قالىپ ەدى، مۇرنى اۋىرىپ ايىرىلىپ قالدى. كەمپىر قاشىپ كەتتى. كەشكە مايلىقاراشالار كەلدى. ەندى مايلىقاراشا ءوزى قالدى. تاڭ اتتى. انالار اڭعا كەتتى. كەمپىر كەلىپ، باسىن قاراتىپ، قانىن سورىپ، شىعايىن دەي بەرگەندە، مايلىقاراشا ۇستاپ الدى. كەشكە باسقالار كەلدى. كەمپىر ايتتى: «مەنى ولتىرمەڭدەر،—دەدى،—مەن قولى جوعىڭا قول، تاعى مۇرنى جوعىڭا مۇرىن، كوزى جوعىڭا كوز بىتىرەمىن»،—دەدى. مايلىقاراشا: «جارايدى»،—دەدى. مايلىقاراشا قىزعا ايتتى: «مىنالاردىڭ ءبارىن جۇتىپ، تاستا دەگەندە تاستار،—دەدى،—مەنى جۇتىپ، تاستا دەگەندە، تاستاماس،—دەدى. سوندا مەنىڭ قانجارىمدى الىپ باسىن كەسىپ، بىردە باشپايىن قويماي شاققايسىڭ!»—دەدى. انالاردىڭ ءبارىن جۇتىپ، تاستا دەپ ايتتى، تاستادى. قولى جوققا قول، مۇرنى جوققا مۇرىن، كوزى جوققا كوز ءبىتىپ شىقتى. ەندى مايلىقاراشانى جۇتىپ تاستا دەپ ەدى، تاستامادى. قىز باسىن كەسىپ، ءبىر باقايىن قويماي شاقتى. مايلىقاراشانى تابا المادى. ءبىر بارماعى «كوكەك» دەپ ۇشىپ قونىپ، ۇشىپ قونىپ ءجۇر ەكەن. قىز ۇستاپ الىپ شاقسا، مايلىقاراشا ىشىندە وتىر ەكەن. اياعى مايلىقاراشانىڭ جازىلدى. مايلىقاراشا ايتتى: «ەندى، قۇدايعا شۇكىر، اياعىمىز جازىلدى. ەلىمىزدى تابايىق»،—دەدى. «قىزدى قايتەمىز؟»—دەدى. مايلىقاراشا ايتتى: ء«ار قايسىمىز ءوز جولىمىزعا جۇرەيىك،—دەدى،—قىز قايسىمىزدىڭ كوتىمىزدەن جۇرسە، سول اپارىپ سالعاي»،—دەدى. ءارقايسىسى ءوز جونىندە ءجۇردى. قىز مايلىقاراشانىڭ كوتىنەن ءجۇردى. مايلىقاراشا ءۇيىنىڭ جانىنا الىپ بارىپ تاستادى دا ءوز جولىنا كەلدى. كەلە كەلە جاتىپ، ەكى اعاسىنا كەلدى. ەكى اعاسى مۇنى تانىمادى. مايلىقاراشا ەكى اعاسىنا ءجونىن ايتىپ ەدى، ەكەۋى ماڭايىنا جۋىتقىسى كەلمەدى. مايلىقاراشا ەكەۋىنىڭ دە باسىن الدى. ءسويتىپ، ەكى اعاسىنىڭ قاتىنىن ءوزى الىپ، مالىن مالدانىپ، جانىن جاندانىپ، باي بولىپ وتىردى، بارشا مۇرات باسىنا شىقتى.

24. زايىت پەن مىسىق

بۇرىنعى زاماندا ءبىر كەدەي قارت ديىرمەنشى بولعان. بۇل ديىرمەنشىنىڭ قاتىنى جوق ەكەن. ءۇش قىزمەتكەرى بار ەكەن. كوپ زامان وتكەن سوڭ بۇل قارت ءوزىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ايتتى:

—مەن سىزدەردى ەندى شىعارامىن، قارتايدىم. ءقازىر تىنىش ءوز كۇنىمدى ءوزىم كورگىم كەلەدى. سولاي بولسا دا مەن ءبىرىڭدى الىپ قالامىن. ماعان قايسىڭىز جاقسى ات كەلتىرسەڭىز، مىنە، سول ولگەنىمشە تۋىسقانداي مەنى كۇتەدى. ديىرمەن سول ات كەلتىرگەنىڭىزگە قالادى،—دەگەن سوڭ بۇلار شىعىپ كەتكەن. بىرەۋىنىڭ اتى زايىت ەكەن، ەكىنشىسى—رافيك، ءۇشىنشىسى—عابباس. زايىت—ەسالاڭداۋ جىندى ەكەن. بۇلار قارتتان كەتىپ ءبىر اۋىلعا جەتكەندە جولداستارى زايىتقا:

—سەن ناعىپ ات تاباسىڭ، جىندى. بىزبەن بىرگە بارماي-اق وسى اۋىلدا قال،—دەيدى. زايىت بۇلاردىڭ ءسوزىن قابىل الماي «مەن دە سىزدەرمەن بارامىن» دەپ ىلەسىپ قالماعان. بۇلار كەش بولعان سوڭ دالادا ءبىر شۇقىرعا كىرىپ جاتقان. زايىتتىڭ ەكى جولداسى ويانعان سوڭ، زايىتتى وياتپاي قاشىپ كەتەدى. زايىت كۇن شىققان سوڭ ويانىپ قاراسا، جولداسى وياتپاي قاشىپ كەتكەن. زايىت قورقا-قورقا شۇقىردان شىعىپ توعايمەن بارا جاتىپ اۋىر ويلانىپ وز-وزىنە: «مەن ءبىر ءوزىم قالدىم، جاقسى اتتى قايدان تابامىن»،—دەيدى. سول ارادا زايىتقا توعايدان شىعىپ، ءبىر الا مىسىق كەلىپ جولىقتى. زايىتقا ايتتى:

—قايدا باراسىڭ؟—دەپ.

زايىت «وسى مىسىققا ايتقانىمەن مۇنان نە قايىر» دەپ شىنىن ايتپادى. «قايدا بولسا دا بارامىن»،—دەپ جاۋاپ بەردى. مىسىق:

—مەن ساعان پايدا كەلتىرەمىن، سەنىڭ نە ىزدەگەنىڭدى بىلەمىن. سەن ءبىر جاقسى ات ىزدەيسىڭ. سەن ماعان ءۇش جىل قىزمەت ەتسەڭ ساعان سونداي جاقسى ات بەرەمىن. ءوزىڭ ءومىرىڭ بويىنشا ىزدەپ تابا المايسىڭ،—دەيدى.

زايىت ويعا قالىپ ويلايدى. «وسى الا مىسىق ماعان قانداي پايدالى ءسوز ايتتى»،—دەپ قىزمەت قىلۋعا ىرزا بولدى. الا مىسىق زايىتتى الىپ كەلىپ ءبىر سيقىرلى سارايعا كىرگىزدى. سارايداعى كوپ مىسىقتار، بۇل الا مىسىق زايىت ەكەۋىن قۇرمەتتەپ ۇيگە كىرگىزدى. كەش بولعان سوڭ ەكى مىسىق كەلىپ ويناي باستادى. بىرەۋى زايىتقا كەلىپ ايتتى «جۇگىرەيىك» دەپ. زايىت ايتتى:

—مەن مىسىقپەن بىرگە جۇگىرگەنىم جوق. جۇگىرە المايمىن،—دەيدى. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ بىرەۋى زايىتقا ءبىر ءۇي كورسەتىپ «ۇيىقتا» دەيدى. زايىت شامدى ءسوندىرىپ ۇيىقتادى. تاڭ اتقان سوڭ زايىتتى وياتىپ، جۋىندىرىپ قۇيرىقتارىمەن بەتىن ءسۇرتتى.

زايىت:

—سىزدىڭ سۇلگىڭىز ءجۇدا جاقسى جۇمساق ەكەن،—دەدى. سودان زايىتقا تاماق ىشكىزىپ-جەگىزىپ بولعان سوڭ، زايىتتىڭ قولىنا كۇمىس بالتا مەن كۇمىس پىشاق بەرىپ، الا مىسىق ايتتى:

—بار، مەنىڭ شابىنىمنان پىشەن شاۋىپ كەل، كۇمىس بالتا مەن كۇمىس پىشاقتىڭ بىرەۋىنە دە زيان قىلماي، اكەلىپ بەرەسىڭ،—دەيدى. زايىت الا مىسىقتىڭ ايتقانىنىن ىستەپ، نارسەلەرىنە زيان كەلتىرمەي الىپ كەلىپ بەردى. زايىت ايتتى:

—ەندى ماعان ايتقان نارسەڭىز بولا ما؟—دەپ.

مىسىق ايتتى:

—بۇل قىزمەتىڭ از، كوبىرەك قىزمەت كورسەتۋىڭ كەرەك،—دەدى.

مىسىق:

—كۇمىس بۇرعىنى، كۇمىس بالتانى، كۇمىس ءپىشاقتى—بارىن الىپ ماعان ءبىر ساراي سال،—دەدى. زايىت الا مىسىقتىڭ ايتقانىنىڭ ءبارىن دە ىستەدى.

زايىت ايتتى:

—ماعان ايتقان اتىڭىز بار ما؟—دەپ جانە ايتتى.

مىسىق:

—مەنىڭ ءقازىر ساعان بەرەر اتىم جوق، بولسا دا اتتى كورگىڭ كەلسە ءجۇر، كورسەتەمىن،—دەپ زايىتتى الىپ باردى. سارايداعى تاماشا ءوڭدى اتتاردى زايىت كوردى. ون ەكىدەي ات تۇر، بىرىنەن-بىرى ءجۇدا جاقسى ەكەن. الا مىسىق زايىتقا:

—مەن ساعان كازىر بەرمەيمىن ءۇش كۇننەن سوڭ بەرەمىن،—دەيدى.

زايىت ىرزا بولىپ، ديىرمەنشىنىڭ جانىنا بارعان ەدى. ديىرمەنشىنىڭ قاسىندا بۇرىنعى جولداستارى وتىر ەكەن. ولاردىڭ ديىرمەنشىگە اكەلگەن اتتارىنىڭ بىرەۋى—اقساق، بىرەۋى—سوقىر بولعان. جولداستارى زايىتقا ايتتى:

—سەنىڭ اتىڭ قايدا؟—دەپ.

زايىت:

—مەنىڭ اتىم ءۇش كۇننەن سوڭ كەلەدى،—دەيدى. جولداستارى زايىتتىڭ بۇل ءسوزىن ەسىتىپ كۇلىپ:

—سەنىڭ تاپقاپ اتىڭ قانداي بولادى ەكەن، كورەيىك،—دەگەن. زايىت كىرگەن سوڭ ديىرمەنشى «وتىر» دەپ ايتپاعان. «كيىمىڭ جامان، اتىڭ جوق» دەپ، ديىرمەنشى زايىتقا ازعانا تاماق بەرەدى. كەش بولعان سوڭ زايىتتى جولداستارىمەن جاتقىزباي قازداردىڭ جانىنا قۋىپ شىعارعان.

ۇش كۇن وتكەن سوڭ ەرتەمەن التى ات جەككەن پاۋەسكەمەن ءبىر اتتى ارتىنا بايلاعان بىرەۋ ديىرمەنشىگە كەلىپ ءتۇستى. ديىرمەنشىدەن سۇرادى:

—زايىت قايدا؟—دەپ. سۇراعان ادام ءبىر سۇلۋ قىز ەكەن. ديىرمەنشى بۇل سۇلۋ قىزعا:

—زايىتتى ۇيگە كىرگىزۋگە جارامايدى. ءۇستى-باسى ءتىپتى جامان، ءقازىر ول قازداردىڭ اراسىندا،—دەدى. قىز زايىتتى شاقىرىپ ۇستىنە، باسىنا تازا كيىم كيگىزىپ، جۋىندىرىپ ەدى، زايىت ءجۇدا سۇلۋ بولىپ، جولداستارى قىزعانىپ كەتتى. بۇل قىز زايىتتىڭ جولداستارىنىڭ اكەلگەن اتىن قاراپ كوردى. كورسە، بىرەۋى—اقساق، بىرەۋى—سوقىر.

قىز ديىرمەنشىگە:

—مىنە، مەن زايىت ءۇشىن سىزگە ات اكەلدىم. ديىرمەنىڭ دە وزىندە قالسىن،—دەپ، قىز زايىتتىڭ قولىنان ۇستاپ ءۇش ات جەككەن پاۋەسكەگە وتىرعىزىپ الىپ كەتتى. زايىت ءوزىنىڭ ىستەگەن كۇمىس ءۇيىن كوردى. بۇلار سول جەردە وسى سۇلۋ قىزدى الىپ، شاتتىقپەن ءومىر كەشىردى.

25. تاس بولعان شاھار

اۋەلگى زاماندا ءبىر شاھاردا ءبىر قارت پەن كەمپىر بولعان ءبىر نىساپتى تاۋفيقتى ۇلى. كۇندەردە ءبىر كۇن بۇل جىگىت ساپار شىعۋعا ويلاپ اتاسىنان، اناسىنان رۇقسات سۇراعان. رۇقسات الىپ كەتىپ بارا جاتىپ، بۇل جىگىت ءبىر شاھارعا بارىپ كىرگەن. ول شاھار تاس بولعان. ءاربىر ۇيلەرى ءھام نارسەلەرى، كىسىلەرى كەيبىرەۋى وتىن كەسكەن جەرىندە بالتاسىمەن تاس بولعان، ءقايسىبىر ادام وتىن كوتەرگەن بويىنشا تاس بولعان. قايبىرەۋى كوشەدە جۇرگەن كىسى سياقتى تاس بولعان. بۇل شاھاردىڭ نە سەبەپتەن تاس بولعانىن بىلمەي، بۇل جىگىت شاھار بويىنشا جۇرگەن. جۇرە-جۇرە پاتشانىڭ ۇيىنە كەلىپ كىرگەن. پاتشانىڭ ۇيىندە ءبىر ءتىرى ادام كورمەگەن. بولسا دا پاتشانىڭ ۇيىندە ەكى-ۇش ساعات كۇتىپ وتىرعان، ءبىر ادام كورىنەر مە ەكەن دەپ. سول ارادا پاتشا ۇيىنە پاتشانىڭ قىزى كەلگەن. ول قىز بۇل جىگىتتى كورىپ امانداسقان، ءارى سۇراعان «قايدان كەلدىڭ، قايدا باراسىڭ»، – دەپ. بۇل جىگىت ءبارىن باستان-اياق ايتىپ بەرگەن. سونان سوڭ قىز ايتقان: «بىزگە ءبىر جاقسى تازا كىسى كەرەك ەدى، ءۇش ءتۇن پاتشا ۇيىندە دۇعا قىلىپ وتىرۋعا، وسىنداي ءۇش كۇن دۇعا قىلىپ وتىرۋشى بولسا، بۇل شاھاردىڭ حالىقتارى جاڭادان ءتىرىلىپ ءوز تۇرىنە قايتاتىن ەدى»،—دەگەن. بۇل جىگىت قىزدىڭ ءسوزىن قابىل ەتىپ ىرزا بولعان. قىز بەن جىگىت ۋاعدا قىلعان، ەگەر جىگىت ءۇش ءتۇن دۇعا قىلىپ شاھار حالقى ءتىرىلىپ ءوز سۋرەتىنە قايتسا، قىز جىگىتكە تيمەك بولعان. قىز جىگىتكە ءۇش شام بەرگەن دە ءوزى كەتكەن.

بۇل جىگىت شامدى جاندىرىپ دۇعا وقۋعا كىرىسكەن. ءتۇن ورتاسى بولعان سوڭ، بۇل جىگىت جانىنا سونشا كوپ جىندار كەلگەن. جىندار كەلىپ بۇل جىگىتكە دۇعا قىلا باستاعان. كەيبىرەۋى وتپەن ورتەمەكشى بولىپ، كەيبىرەۋى ۇرماقشى بولىپ، كەيبىرەۋى قورقاتىن نارسەمەن قورقىتپاقشى بولىپ، قورقىتىپ قاراعان. بۇل جىگىت ءتىپتى قورىقپاعان. ءتۇن ورتاسى وتكەن سوڭ جىننىڭ ءبارى دە جوق بولعان. تاڭ اتقان سوڭ، بۇل جىگىت جاتىپ ۇيىقتاعان. ءبىر ۋاقىتتان سوڭ پاتشا قىزى بۇل جىگىت جانىنا كەلىپ سۇراعان «قاندايسىڭ» دەپ. جىگىت جاۋاپ بەردى:



تالەيىڭىزگە كەز كەلگەن كىتاپتار لەگى

         
1 داستان
2 باۋىرجان مومىشۇلىاڭگىمە
3 مارات قابانباەۆپوۆەست
4 بەردىبەك سوقپاقباەۆاڭگىمە
5 داستان
6 دۇكەنباي دوسجاناڭگىمە
7 مۇقان يمانجانوۆاڭگىمە
8 مۇحتار اۋەزوۆپەسا
9 بەيىمبەت مايليناڭگىمە
10 توقاش بەردياروۆولەڭدەر

پىكىرلەر:


قوناق: #119، ۋاقىتى: 22:45 - 2019/09/05

​Бұрынғы сүйіктіңізді шұғыл түрде қайтарыңыз Оны жоғалтпаңыз! Дригбиновия мыңдаған әйелдер мен ерлерге өзінің шынайы сүйіспеншілігін қолдана отырып, некелерін қалпына келтіруге көмектестіSpell Мен Татьяна Ахмедова мен Алматыданмын, бірақ мен Швейцарияға көшіп келемін. Некеден 12 жыл өткен соң, мен күйеуім екеуіміз бір жанжалда / ұрыс-керіске түсіп кеттік. ол мені тастап, басқа әйелмен бірге болу үшін Калифорнияға көшкенше. Менің өмірім аяқталғанын сездім, ал балаларым әкелерін бұдан былай көрмейді деп ойлады. Мен тек балаларға ғана күшті болуға тырыстым, бірақ жүрегімді ауыртатын ауыртпалықтарды жеңе алмадым, жүрегім қайғы-қасіретке толды, өйткені мен күйеуімді қатты жақсы көрдім. Күнде және түнде мен ол туралы ойлаймын және ол маған қайта оралсын деп тілеймін, мен қатты уайымдадым және маған көмек керек болды, сондықтан мен Интернеттен көмек іздедім және Дригбиновияның бұрынғы күйеуіне тез оралуына көмектесе алатын веб-сайтты кездестім. . Сондықтан мен оны сынап көруім керек деп ойладым. Мен онымен байланысқа шықтым, ол маған не істеу керектігін айтты және мен мұны істедім, ол маған махаббат шырынын жасады. екі күннен кейін менің күйеуім маған қоңырау шалып, мені және балаларды қатты сағынатындығын айтты, сондықтан керемет !! Осылайша ол дәл сол күні оралды, ол көптеген сүйіспеншілікпен және қуанышпен өтті, ол өзінің қателігі үшін және мені және балаларымды ауыртқаны үшін кешірім сұрады. Содан кейін, дәл сол күннен бастап, біздің неке бұрынғыдан да күн сайын күшейе түсуде, б


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەل-ارنا ءوز گازەتى