ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-12-121633409037 %63 %
2019-12-131401443142 %58 %
2019-12-141551493955 %45 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

::::ادەبي جاديگەرلەر 8-كيتاپ ::ادەبي جادىگەرلەر ح

كىتاپحاناعا قايتۋ

ادەبي جادىگەرلەر ح -> TYCIHIKTEMEلEP
اپتورى:
ادەبي جادىگەرلەر ح - كورىلىم: (1768)


: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

اقيرەت - ءدىني سەنىم بويىنشا اقىرعى كۇن، سوڭعى ۋاقىت. بۇل كۇنى جەر بەتىنىڭ استان-كەستەنى شىعىپ، تاۋلار جۇندەي تۇتىلەدى. تەڭىزدەر تاسىپ. الاي-دۇلەي بولادى. اقيرەتتە ۇلى سۇراق-جاۋاپ بولادى، سىرات كوپىرى تارتىلادى. اقيرەت ءفاني دۇنيەنىڭ بۇتىندەي توقتاپ، باقي دۇنيەنىڭ شىنايى باستالۋى.

اقسا مەشىتى — قۇلدىس (بۇگىنگى يەرۋساليمدە) شاھارىندا ورنالاسقان قاسيەتتى مەشىت. قۇراندا اقسا مەشىتى دەپ اتالعان. ءدىني كوزقاراس بويىنشا ونى سۇلەيمەن پايعامبار سالعىزعان دەپ ەسەپتەلەدى. مەككەدەگى قاعباعا دەيىن مۇسىلماندار سول مەشىتكە قاراپ ناماز وقىعان. 624 جىلى قۇبىلا اللانىڭ جارلىعىمەن قاعبا بولىپ وزگەرتىلگەن. اقسا مەشىتى مۇسىلماندار ءۇشىن مەككەدەگى حارام مەشىتى مەن مەدينەدەگى پايعامبار مەشىتىنەن كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا قاسيەتتى بولىپ سانالادى. مۋحاممەد پايعامبار ميعراج وقيعاسىندا وسى اقسا مەشىتىنە كىرىپ ناماز وقىپ، سودان كەيىن كوككە كوتەرىلگەندىگى ايتىلادى. VII عاسىردىڭ سوڭى مەن VIII عاسىردىڭ باسىنا حاليفالىق ەتكەن ابدىمالىك تۇسىندا بۇل جەر «حارام ءشاريف» دەپ اتالىپ. يسلام عيباداتحاناسى رەتىندە قاراستىرىلعان.

اقشام - يسلام شاريعاتى بويىنشا كۇندە وقىلاتىن بەس ۋاقىت نامازدىڭ ءتورتىنشىسى. ۋاقىتى كۇن باتقاننان قاراڭعى تۇسكەنشە جالعاسادى. 3 باس پارىز جانە 2 باس سۇننەتتەن تۋرادى.

اللاھۋ اكبار - اللا ۇلىق. يسلامداعى نەگىزگى زىكىرلەردىڭ ءبىرى. سونداي-اق مۇسىلماندار قۋانعاندا اللاعا شۇكىرشىلىك رەتىندە ايتادى. نامازداعى كوشۋ تاكبىرلەرى كەزىندە دە وسى ءسوز قولدانىلادى.

انسار — اراب تىلىندە كومەكشى، جاردەمشى دەگەن ماگىنا بەرەدى. ءدىني تەرمين رەتىندە مۇحاممەد پايعامبار مەن ونىڭ جاراندارى مەككەدەن مەدينەگە قونىس اۋدارعاندا ولارعا العاش قول ۇشىن بەرىپ. كومەكتەسىپ، حاق جولىن تاڭداعان اۋس جانە حازراج تايپالارىنىڭ ۇلىقتارىنا قاراتا قولدانىلادى. قونىس اۋدارىپ كەلگەندەر — مۇھاجيرلار. ال ولاردى كۇتىپ العاندار انسارلار بولىپ، ەڭ العاش مۇسىلمان ۇممەتىن قالىپتاستىرعان. ءۇي-جايىن، بار مال-مۇلكىن اللا جولىندا تاستاپ كەلگەن مۇھاجيرلارعا وزدەرىنىڭ مال-مۇلكىنەن ءبولىپ بەرىپ، ءوز ۇيلەرىنە ورنالاستىرعان وسى انسارلار بولاتىن. انسار مەن ءمۇھاجيردىڭ اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستىن بەرىك ورناعاندىعى سونشالىق، ءبىر تۋعان باۋىرداي بولىپ كەتكەن. ءبادىر سوعىسىنان باستاپ انسارلار پايعامباردىڭ بارلىق عازاۋاتتارى مەن جورىقتارىنا قاتىسقان. انسارلاردىڭ اراسىنان عالىمدار كەپتەپ شىققان.

اراسات - قيامەت-قايىم بولعان ۋاقىتتا بارشا ادامزات بالاسى تۋراتىن جەر. ءدىني سەنىم بويىنشا اقىرزاماندا ادام اتادان باستاپ. جەر بەتىندە ءومىر سۇرگەن ادامنىڭ ءبارى قايتا تىرىلەدى. سوندا ولار وسى اراسات الاڭىنا جينالىپ، ەزدەرىنىڭ ءفاني دۇنيەدە ىستەگەن امالدارى بويىنشا جاۋاپ بەرەدى. كىمنىڭ - جۇماققا، ال كىمنىڭ تامۇققا كەتەتىنى سوندا بەلگىلى بولادى.

ارافا - سوزدىكتە ءبىلۋ، تانۋ دەگەن ماگىنا بەرەدى. ءدىني تەرمين رەتىندە ھيجري-اي ساناعى بويىنشا ون ەكىنشى، ياعني زۋلحيججا ايىنىڭ توعىزىنشى كۇنىنە قاراتا قولدانىلادى. سەبەبى ءدىني تۇسىنىك بويىنشا يبراھيم پايعامبارعا جەبىرەيىل پەرىشتە قاجىلىقتىڭ شارتتارىن وسى كۇنى ۇيرەتكەن دەپ ەسەپتەلەدى. قاجىلىققا بارعاندار وسى كۇنى ارافات تاۋىنا شىعىپ. كۇن باتقانشا قۇلشىلىق قىلادى.

ال قاجىلىققا بارماي قالعان ۇيدەگى جانداردىڭ ەرتەڭگى ايت كۇنىنە دايىندىق جاسايتىن كۇنى دە ارافا كۇنى دەپ اتالادى.

ارسى - ۇلكەن تاق. ءدىني كوزقاراس بويىنشا ارسى اياقتارى بار تاق بولىپ، ونى پەرىشتەلەر ۇستاپ تۇرادى ەكەن. ول الەمنىڭ ۇستىندەگى كۇمبەزگە ۇقسايدى. اللا تاعالانىڭ تاققا مۇقتاجدىعى جوق، الايدا ونى ءوزى بىلگەن حيكمەت ءۇشىن جاراتقان. اللا تاعالانىڭ ارسىعا تەڭ بولىپ، ونىڭ ۇستىندە تۇرۋى وعان دەگەن مۇقتاجدىقتان ەمەس. اللا ودان دا ۇلىق ءارى تەڭدەسسىز. ول ءوزىنىڭ قۇدىرەتىمەن وزىنەن تەمەن ارسىنى ۇستاپ تۇرادى جانە ونى ۇستاپ تۇرۋشىلاردى دا كوتەرىپ تۇرادى. ارسى تۋرالى ايات قاسيەتتى قۇراننىڭ 23 جەرىندە كەزدەسەدى.

اسىر - بەس ۋاقىت نامازدىڭ ءۇشىنشىسى. كۇن باتاردان ەكى-ۇش ساعات بۇرىن باستالىپ، كۇن باتقانشا جالعاسادى. ءتورت راكاعات پارىز نامازى بار.

Ayس - مەدينەدەگى انسارلاردى قۇرايتىن نەگىزگى ەكى اراب تايپاسىنىڭ ءبىرى. شەجىرەلەردە اۋس جانە حازراج تايپالارى كاحتانيعا بارىپ تىرەلەدى. اۋس تايپاسى جاھيليەت داۋىرىندە مانات پۇتىنا تابىنعان. مۇحاممەد پايعامباردىڭ مەدينەگە ھيجرەت ەتۋىمەن بىردەن ءدىندى قابىلداعان.

اھزاب ۇرىسى - يسلام تاريحىندا ورنى بار حاندەك سوعىسىنىڭ ەكىنشى اتى. مۇسىلماندار مەن مەككە مۇشىرىكتەرى اراسىندا بولعان بۇل سوعىس 627 جىلى ناۋرىزدا مەدينەدە بولعان. اتاقتى ساحابا سالمان فارسيدىڭ ۇسىنىسىمەن مەدينەنىڭ اينالاسىنا ور قازىلعاندىقتان دا. بۇل سوعىس «حاندەك»، ياعني ور دەپ اتالعان. حاندەك سوعىسىنا قۇرايىشتىقتار، حايبار ياھۋديلەرى، گاتافاندىقتار، فازارەليلەر سەكىلدى بىرنەشە تايپا قاتىسقاندىقتان دا، كەيدە «اھزاب»، ياعني پارتيالار، توپتار دەپ تە اتايدى.

ا

ازازىل - ءىبىلىستىڭ بۇرىنعى اتى.

ازىرەيىل — اتاقتى ءتورت پەرىشتەنىڭ ءبىرى (جەبىرەيىل، ميكايىل، يسرافيلدان كەيىن). جان الۋشى پەرىشتە. ءدىني ريۋاياتتاردا ونىڭ العاش قاراپايىم پەرىشتەلەردىڭ ءبىرى بولعاندىعى، اللا تاعالا جەردەن توپىراق الىپ كەلۋگە باسقا پەرىشتەلەردى جۇمساعاندا ولار جۇمساقتىق قىلىن الىپ كەلمەگەندىگى، سودان كەيىن ازىرەيىلدى جۇمساعاندا ونىڭ، جەردىڭ نارازى بولعانىنا قاراماستان، توپىراق الىپ كەلگەنى ءۇشىن وعان جان الۋدى تاپسىرعان دەلىنەدى. ادام بالاسى «ساكاناتۋل-ماۋت»، ياعني جان تاپسىرار الدىندا كەلىپ، ونىڭ جانىن الادى. يماندىنىڭ جانىن وڭاي، ال يمانسىزدىڭ جانىن قيناپ الاتىندىعى ايتىلادى.

اميرۋل-مۋمينين - مۇسىلماندار ءامىرى. حاليفات كەزىندەگى حاليفتاردىڭ اتاعى. ءدىني تۇسىنىك بويىنشا مۇحاممەد - پايعامبار بولسا، حاليفالار پايعامبارلاردىڭ ورىنباسارلارى دەپ ەسەپتەلەدى. ءاميرۋل-مۋمينين اتاعى العاش رەت حازىرەت ومارعا بەرىلگەن، ودان كەيىن بيلىككە كەلگەن حازىرەت وسپان مەن حازىرەت اليگە دە قولدانىلعان.

امىر ءماعرۋف - جاقسىلىققا شاقىرۋ. قىرىق پارىزدىڭ ءبىرى بولىپ، حالىقتى تۋرا جولعا، ادەمى مىنەز-قۇلىققا، قايىر-يحسانعا، قايىرىمدى ءھام مەيىرىمدى بولۋعا شاقىرۋ جانە جاماندىقتان قايتارۋ. كەز كەلگەن مۇسىلمان بالاسىنا اۋەلى وتباسىن، كورشىسىن، سونداي-اق مۇسىلمان باۋىرىن قاشاندا جاقسىلىققا شاقىرىپ وتىرۋى مىندەت سانالعان. بۇل تۋرالى قاسيەتتى قۇراندا اللا تاعالا: «سەندەردەن جاقسىلىققا شاقىراتىن، ءامىر ماعرۋف جانە ءناھي مۋنكار قىلاتىن ءبىر توپ ادام بولسىن. مىنە، سولار قۇتىلۋشىلار»، - دەگەن ء(«الي عىمران»، 104 ايات).

اسماۋل-حۋسنا - اللا تاعالانىڭ كوركەم ەسىمدەرى. توقسان توعىز ەسىمنەن تۇراتىن بۇل اتاۋلاردا، نەگىزىنەن، اللا تاعالانىڭ وزىنە ءتان سيپاتتارى مەن ەرەكشەلىكتەرى ايتىلادى. اللانىڭ ەسىمدەرى ءار ءتۇرلى دۇعالارعا قوسىلىپ ايتىلادى. اللا تاعالا بۇل تۋرالى قاسيەتتى قۇراندا: «اللانىڭ كوركەم ەسىمدەرى بار. ەندى، ونى وسى ەسىمدەرمەن ەسكە الىڭدار»، — دەگەن («اعراف»، 180). قولعا ۇستايتىن ءتاسپى سانىنىڭ دا توقسان توعىز بولۋى، وسى اللانىڭ كوركەم ەسىمدەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. اللانىڭ ەسىمدەرى قۇراننىڭ ءار جەرىندە كەزدەسەدى. جالپى سانى توقسان توعىز.

اھلى ءبايت - مۇحاممەد پايعامباردىڭ وتباسى. وتباسى مۇشەلەرى. يسلام عۇلامالارى ء«اھلى ءبايىت» ۇعىمىنا بىرنەشە تۇسىنىك بەرگەن. كەيبىر عۇلامالار بۇل ۇعىمنىڭ اياسىنا پايعامبارعا جاقىن بولعان بارشا تۋىستارىن دا كىرگىزسە، كەلەسى ءبىر عالىمدار پايعامباردىڭ ءاھلى ءبايتى دەپ تەك ونىڭ وتباسىن عانا اتاعان.

اھلى كىتاپ - كىتاپ يەلەرى. مۇسىلمانداردان بۇرىن جاراتۋشىنىڭ كىتابىنا يە بولعان ۇممەتتەر. ولار: مۇسا پايعامبارعا تۇسكەن ءتاۋرات، ءداۋىت پايعامبارعا تۇسكەن ءزابۋر جانە يسا پايعامبارعا تۇسكەن ءىنجىل كىتاپتارىن ۇستانىپ، سول جولمەن جۇرۋشىلەر. الايدا ۋاقىت وتىسىمەن، سونداعى جاراتۋشىنىڭ قاۋلىلارىن وزگەرتىپ، وزدەرىنشە بۇرمالاپ العان. اسىرەسە قۇلشىلىق-عيباداتتارعا قاتىستى قاۋلىلار مەن مۇحاممەد پايعامباردىڭ شىعاتىندىعى تۋرالى ءسۇيىنشى حاباردى جويعان. ءاھلى كىتاپ دەگەندە، بۇل كۇندە ءزابۋردى ۇستانۋشىلار بولماعاندىقتان دا، نەگىزىنەن ياھۋديلەر مەن حريستياندار تۇسىنىلەدى. مۇسىلماندار باسقا وتقا تابىنۋشىلار مەن پۇتقا تابىنۋشىلارعا قاراعاندا ءاھلى كىتاپ يەلەرىنە تۇسىنىستىكپەن قاراعان.

ب

بايعات - انت بەرۋ، داۋىس بەرۋ. يسلامنىڭ العاشقى جىلدارىندا حاليفاعا بايعات بەرىلەتىن بولعان. ء«حۋلافاي راشيدين» دەپ اتالاتىن حازىرەت ءابۋ باكىر، ومار، وسپان جانە اليلەر تاققا وتىرعاندا، سولارعا باسقا مۇسىلماندار كەلىپ، بايعات بەرگەن.

باقيع - مەدينەدەگى مازار. مۇندا كوپتەگەن ساحابالار جەرلەنگەن.

بامدات - بەس ۋاقىتتىڭ نامازدىڭ العاشقىسى. ونى ارابشا «سالاتۋ ءفاجىر» دەپ تە اتايدى. ۋاقىتى تاڭ راۋانداپ اتقاننان باستاپ، كۇن ۇياسىنان شىعا باستاعانشا جالعاسادى. ەكى باس سۇننەت پەن ەكى باس پارىزدان تۋرادى.

بادىر - يسلام تاريحىندا ورىن العان ۇلكەن سوعىس. ءبادىر نەگىزى مەدينەدەن 150 كم وڭتۇستىك-باتىستاعى ءبىر قۇدىقتىڭ اتى; سول جەردە 624 جىلى 17 قاراشادا پايعامبار باستاعان مۇسىلماندار مەن مەككە مۇشىرىكتەرى اراسىندا كەسكىلەسكەن ۇرىس بولعان. مەككەدەن پالەستينا مەن سيرياعا قاراي جول العان كەرۋەن مەدينە جولى ارقىلى وتەتىن. بۇل جول مەككە اقسۇيەكتەرى مەن ساۋداگەرلەرى ءۇشىن ۇلكەن تابىس كوزى بولاتىن. مۇسىلماندار سول كەرۋەندى قولعا تۇسىرۋگە تالپىنعان. سودان ءبادىر قۇدىعىنىڭ جانىندا ءابۋ ءجاھىل باستاعان 850 مۇشىرىك پەن پايعامباردىڭ قاسىنا توپتاسقان 80 مۇھاجير مەن 230 انسار بەتپە-بەت كەلگەن. بۇل سوعىستا مۇشىرىكتەر جەڭىلىس تاۋىپ، ولاردىڭ ەلۋ ادامى قايتىس بولادى جانە ەلۋى تۇتقىنعا تۇسەدى. مۇسىلمانداردان 14 ءشاھيد بولعان. سانى جاعىنان از بولعاندىقتارىنا قاراماستان، جەڭىسكە جەتكەن بۇل سوعىستا مۇسىلماندار ۇلكەن ولجاعا (30 ات، 150 تۇيە، كوپتەگەن قارۋ-جاراق جانە ت.ب.) كەنەلەدى. سونداي-اق بۇل سوعىس مۇسىلمانداردىڭ باسقا دا جورىقتارىنا جول اشىپ بەردى.

بايتۋللا مەككەدەگى قاعبا. مۇنى كەيدە ءبايتۋلاتيق، حارام مەشىتى، قۇبىلا جانە قاعبا ءۇيى دەپ تە اتايدى. «اللانىڭ ءۇيى» دەگەندە اللانىڭ تۇراق-مەكەنى ەمەس، قايتا اللاعا سىيىناتىن جەردەگى قابىلداعان ورىندى. سونداي-اق جەر بەتىندەگى مەشىتتىڭ ءبارى دە «اللانىڭ ءۇيى» دەپ ەسەپتەلەدى.

بايتۋل ماقديس - قۇلدىس شاھارىندا ەجەلدەن كيەلى سانالعان قۇلشىلىق ءۇيى. مۇنى كەيدە ءبايتۋل مۇقادداس (قاسيەتتى ءۇي) دەپ تە اتايدى. سەبەبى بۇل عيباداتحانا حريستيان، ءياھۋدي جانە مۇسىلماندار ءۇشىن دە قاسيەتتى سانالادى. ورتا عاسىرلاردا ول جەرلەر «حارام ءشاريف» دەپ اتالىپ، ونىڭ قۇرامىنا اقسا مەشىتى، قۇبباتۋس-ساحرا سەكىلدى جانە ت.ب. قۇلشىلىق ۇيلەرى كىرگەن. قاسيەتتى قۇراندا مۇحاممەد پايعامباردىڭ ميعراجعا كوتەرىلەردە وسى ءبايتۋل ماقديستا بولعاندىعى ايتىلعان. يسلامنىڭ العاشقى جىلدارىندا، ياعني مەدينەگە ھيجرەت ەتكەننەن كەيىن ەكى جىل شاماسىندا، مۇسىلماندار ءبايتۋل ماقديسكە قاراپ ناماز وقىعان. كەيىن اللانىڭ قالاۋىمەن قۇبىلا قاعبا بولىپ وزگەرتىلگەن. ءبايتۋل ماقديس حازىرەت وماردىڭ حاليفالىعى كەزىندە مۇسىلمانداردىڭ قولىنا وتكەن. 705-715 جج. اقسا مەشىتىنىڭ قايتا جوندەلۋى، سونداي-اق قۇبباتۋس-ساحرا مەشىتىنىڭ سالىنۋى بۇل جەرلەردى ءدىني ورتالىققا اينالدىرا ءبىلدى. سول كەزدەن باستاپ بۇل جەر بۇرىنعى اتىمەن يليا دەپ ەمەس، ارابشا قۇدىس دەپ اتالا باستادى. قۇدىس شاھارى ءحى-حىىى عع. ءىرى ءدىني-ساياسي ۇرىستاردىڭ ورتاسىنا اينالدى. باتىستان كەلگەن كرەسشىلەر مەن مۇسىلماندار اراسىندا كەسكىلەسكەن سوعىستار بولعان. 1517 جىلدان باستاپ وسمان يمپەرياسىنىڭ قاراماعىنا وتكەن. ءبايتۋل ماقديس بۇل كۇندە يزرايل مەملەكەتىنىڭ قاراماعىندا.

بايتۋل مال — يسلام ەلدەرىندەگى ۇكىمەتتىڭ قاراماعىنداعى مال-مۇلىكتى اتايدى. بۇل ءداستۇر حازىرەت وماردىڭ حاليفالىعى كەزىندە قولعا الىنعان. وندا حيراج، جيزيا، زەكەت، حۋمستان تۇسكەن مال-مۇلىك ساقتالادى. سول ورتاق قازىنادان ەلدىڭ قاجەتتىلىگىنە جۇمسالىپ، تاعى ءبىر بولىگى كەدەي-كەپشىكتەرگە، مىسكىن-كەمباعالدارعا ۇلەستىرىلەتىن بولعان.

بايتۋل-مۇقادداس - قاراڭىز: ءبايتۋل ماقديس.

باني يسرايىل - يسرايىل ۇلدارى، ياعني ياھۋديلەر.

باني Myستاليق عازاۋاتى - مەدينەدەگى حاندەك سوعىسىنان كەيىن بولعان عازاۋات. حاندەك سوعىسىندا ەش نارسە شىعارا الماعان قۇرايىش مۇشىرىكتەرى اينالا توڭىرەگىنە پىكىرلەستەرىن جيا باستادى. ءباني مۋستاليق تايپاسىنىڭ كوسەمى حاريس يبن ءابۋ ديراردىڭ باسشىلىعىمەن ءمۋرايسي سۋىنىڭ باسىنا وردا قۇرىپ. مۇسىلماندارعا قارسى سوققى بەرۋگە دايىندىق جاساۋعا كىرىسەدى. بۇل حابار تۋرالى ەستىگەن اللا ەلشىسى (626 جىلى) 700-گە تارتا ادامنان قول جاساقتاپ، ءباني مۋستاليق عازاۋاتىنا شىقتى. ەكى جاقتىڭ اسكەرى قاقتىعىسىپ، مۇسىلمانداردىڭ جەڭىسىمەن اياقتالعان ۇرىستا قارسى تاراپتان ون ادام ءولىپ، 700 (كەي دەرەكتە 800) شامالاس ادام تۇتقىنعا تۇسكەن. ال مۇسىلمانداردان ءبىر ادام ءشاھيد بولعان. سونداي-اق مۇسىلماندار 2000 تۇيە جانە 5000 قويمەن ولجالى ورالعان.

بانۋل جان - جىندار قاۋىمى.

بانۋ قۇرايزا - مۇحاممەد پايعامباردىڭ زامانىندا مەدينەدە ءومىر سۇرگەن ءياھۋدي تايپاسى. پايعامبار مەككەدەن مەدينەگە ھيجرەت ەتكەنگە دەيىن مەدينەدە ءبانۋ قۇرايزا، ءبانۋ قاينۋقا جانە ءبانۋ ءنادىر دەگەن ءۇش ءياھۋدي تايپاسى ءومىر سۇرگەن. الايدا ولار پايعامبارعا قارسى شىققاننان كەيىن سول جەرلەردەن قۋىلعان.

بانۋ ساليم - اراب تايپالارىنىڭ ءبىرى.

بەسىن - بەس ۋاقىت نامازدىڭ ەكىنشىسى. كۇن قيامنان اۋا باستاعاننان باستاپ، اسىر نامازىنا دەيىن جالعاسادى. بەكىتىلگەن 4 راكاعات سۇننەت، 4 راكاعات پارىز جانە 2 راكاعات سۇننەت.

بىر جانە بار - اللا تاعالا. اللانىڭ بىرلىگى مەن بارلىعىن بىلدىرەتىن بۇل ۇعىم ورتا عاسىرلىق تۇركى جازبا ادەبيەتىندە كەڭىنەن قولدانىلعان.

بىر مۇڭسىز - اللا.

ع

عازاۋات - سوعىس، .ۇرىس. كوبىنەسە اللا جولىندا ءدىن تاراتۋ ءۇشىن ۇرىسقا شىعۋدى ايتادى. سوعىسقا شىعۋشىنى عازاۋاتشى دەپ اتايدى.

عازي - اللا جولىندا عازاۋاتقا، جيھادقا شىعۋشى مۇسىلمان.

عاشاراي ءمۋباششارا - جانناتپەن سۇيىنشىلەنگەن ون ادام. كوزى تىرىسىندە ءجانناتقا باراتىنى بەلگىلى بولىپ، جۇماقپەن سۇيىنشىلەنگەن ساحابالار مىنالار: ءابۋ باكىر سىددىق، ومار يبن حاتتاب، وسپان يبن اففان، ءالي يبن ءابۋ ءتالىپ، ءابدىراحمان يبن اۋف، ساعد يبن ءابۋ ۋاققاس، ءزۋبايىر يبن اۋام. تالحا يبن ءۋبايدۋللا، ءسابيت يبن ءزايىد. ولاردىڭ ءبارى دە قۇرايىش تايپاسىنان شىققان.

عيبادات - يسلام دىنىندەگى اللا ءۇشىن جاسالاتىن قۇلشىلىق.

عيددەت - شاريعات بويىنشا ەرىنەن اجىراسقان ايەلدىڭ كۇتەتىن ۋاقىتى. كۇيەۋى تالاق بەرگەن ايەل جۇكتى نە جۇكتى ەمەستىگى انىق بايقالعانشا 4 اي 10 كۇن كۇتەدى.

عۇززا - ارابتاردىڭ جاھيليەت داۋىرىندەگى تابىناتىن باستى پۇتتارىنىڭ ءبىرى. V-VI عع. ارابيانىڭ كەپتەگەن جەرلەرىندە، اسىرەسە حيجاز. حيرا جانە ناباتيادا عۇززاعا تابىنعان. مەككەنىڭ جانىنداعى حۋراد اڭعارى عۇززاعا تابىناتىن نەگىزگى ورتالىق سانالعان. عۇززا عيباداتحاناسى «قاسيەتتى ايماققا» ورنالاسقان بولىپ، سوندا بارىپ قۇرباندىق شالىناتىن بولعان. قۇرايىشتاردىڭ لات جانە مانات پۇتتارى وسى عۇززانىڭ قىزى دەپ ەسەپتەلگەن. مەككە فاتح ەتىلگەننەن كەيىن مۋحاممەد پايعامباردىڭ تاپسىرماسىمەن حاليد يبن ءۋاليد بارىپ، عۇززا عيباداتحاناسىن قيراتىپ، اعاشىن شاۋىپ تاستاعان.

عۇمرا - كىشى قاجىلىق. عۇمرا قاجىلىعىن جىل ون ەكى اي وتەي بەرۋگە بولادى.

عۇسىل - يسلام ءدىنى بويىنشا باستان-اياق جۋىنۋدى ايتادى. ەرلى-زايىپتى قوسىلعاندا، ەركەكتەن ءماني اققاندا، ايەلدىڭ ەتەككىرى كەلىپ بىتكەندە عۇسىل قۇيىنادى. سەبەبى عۇسىلسىز قۇلشىلىق-عيبادات ەتۋگە قاتاڭ تيىم سالىنعان. عۇسىلدىڭ ءۇش پارىزى بار. ولار: اۋىزدى شايۋ، مۇرىندى شايۋ جانە بارلىق دەنەسىن جۋ.

عۇشىر - يسلامداعى جەر-سۋدان الىناتىن زەكەت. ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن مۇسىلمانعا جيىن-تەرىن اياقتالعاننان كەيىن تۇسكەن پايداسىنىڭ وننان ءبىرىن كەدەي-كەپشىككە. مۇقتاجدارعا بەرۋ پارىز سانالعان.

د

دارەت - يسلام دىنىندەگى ناماز، قۇران سەكىلدى جانە ت.ب. قۇلشىلىقتاردان بۇرىن تازالانۋ. دارەتى جوق ادامنىڭ ناماز، قۇران وقۋعا قۇقى جوق. پايعامبار حاديستەرىنىڭ بىرىندە: «دارەت - نامازدىڭ كىلتى» دەلىنگەن. سونداي-اق دارەتى جوق ادامنىڭ اللانىڭ كىتابىن ۇستاۋعا بولمايتىندىعى قۇراندا اشىپ ايتىلعان. دارەتتىڭ ءتورت پارىزى بار. ولار: بەتىن، قولىن جۋ، باسىنا ءماسىح تارتۋ جانە اياعىن توبىعىنا دەيىن جۋ.

دارۋل باقا - ماڭگىلىك مەكەن. مۇنى كەيدە باقي دۇنيە دەپ تە اتايدى. ءدىني كوزقاراس بويىنشا بۇل دۇنيە ءفاني، ياعني وتكىنشى بولىپ، و دۇنيە باقيلىق، ياعني ماڭگىلىك دەپ ەسەپتەلەدى. باقيلىق ومىردە ادامزات بالاسىنىڭ راحاتتا نە ازاپتا بولۋى ونىڭ بۇل ءفاني دۇنيەدەگى ىستەگەن ىستەرىنە تىكەلەي بايلانىستى.

دارۋل ءفانا - وتكىنشى. الدامشى دۇنيە. ءدىني تۇسىنىك بويىنشا بۇل دۇنيە ادامزات بالاسى ءۇشىن سىناق ءومىر بولىپ، ماڭگىلىك ءومىر رەتىندە و دۇنيە ايتىلادى. ادام بالاسى بۇل وتكىنشى دۇنيەدە قانداي امال جاساعان بولسا، ونىڭ ازابى مەن راحاتىن باقيلىق، ياعني ماڭگىلىك ومىردە كورەدى.

دارۋن-نادۋا - مەككە مۇشىرىكتەرىنىڭ جيىن، كەڭەس وتكىزۋ ءۇشىن جينالاتىن ءۇيى. ءابۋ ءجاھىل باستاعان يمانسىزدار پايعامبارعا قاستاندىق جاساۋ ءۇشىن ءدارۋن-نادۋاعا بىرنەشە رەت جينالىپ، اللا ەلشىسىن قالاي ءولتىرۋ كەرەكتىگى تۋرالى ويلاسقان.

داۋس تايپاسى - كاھتانيلارعا قاتىستى اراب تايپاسى. سولتۇستىك يەمەندە تيحامە ايماعىندا جاساعان ءداۋس يبن ۋدسان بۇتاعىنان شىققان. جاھيليەت داۋىرىندە باسقا اراب تايپالارى سەكىلدى پۇتتارعا تابىنعان. مەككە مەن يەمەننىڭ اراسىندا ولاردىڭ زۋلكاففاين دەگەن پۇتتارى بولعان. ءداۋس تايپاسىنان ءبىراز ادامدار يسلامنىڭ العاشقى جىلدارى-اق حاق ءدىندى قابىلداعان.

دارۋىش - اللا جولىنا قادام باسىپ، ءوزىن-وزى كەمەلدىككە جەتكىزۋگە تالپىنعان سوپى. الايدا ورتا ازيا مەن حوراسان ايماعىندا ءدارۋىش دەگەندە ەش نارسەسى جوق، كەدەي ادام تۇسىنىلگەن.

دۇلدۇل - مۇحاممەد پايعامباردىڭ مىنگەن اتى (نە قاشىرى). ونى پايعامبارعا مۇقاۋقىس پاتشا سىيلاعان بولاتىن. ونى كەيىن پايعامبار حازىرەت اليگە تارتۋ ەتكەن. حازىرەت ءاليدىڭ سول دۇلدۇلگە ءمىنىپ. تالاي ەرلىك كورسەتكەنى ءدىني قيسسا-داستانداردا كوپ جىرلانعان.

ە

ەكىنتى - كۇندە وقىلاتىن بەس ۋاقىت نامازدىڭ ءۇشىنشىسى. ۋاقىتى كۇن باتار الدىندا شامامەن ەكى ساعات بۇرىن باستالىپ، كۇن باتقانشا جالعاسادى. ءتورت راكاعات پارىز نامازىنان تۇرادى.

ەرەجەپ - مۇسىلمانشا ھيجري جىل ساناعى بويىنشا جەتىنشى اي. مۇسىلماندار ءۇشىن قاسيەتتى سانالعان ءتورت ايدىڭ ءبىرى.

ج

جانازا - يسلامداعى جەرلەۋ ءراسىمى. دۇنيەدەن وتكەن ادامعا ءتىرى پەندەنىڭ ءتورت قارىزى بولادى. ءبىرىنشى - عۇسىل قۇيىندىرۋ، ياعني جۋ، ەكىنشى - كەبىندەۋ، ءۇشىنشىسى — جانازا نامازىن وقۋ، سوڭعىسى — جەرگە كومۋ. جانازا نەگىزگى وسى تورت ماسەلەنى قامتىعانىمەن دە، ءار حالىق ءوزىنىڭ ءسالت-داستۇرى بويىنشا تۇرلىشە قولدانۋى مۇمكىن. ادامدى جەرلەۋدەگى ماسەلەلەر قاسيەتتى قۇران اياتتارى مەن پايعامبار حاديستەرىنە قايشى كەلمەسە، جەرگىلىكتى داستۇرلەرگە تيىم سالىنباعان. مىسالى: مارقۇمنىڭ جەتىسىن، قىرقىن، جىلىن بەرۋ سەكىلدى.

جاران - قاراڭىز: ساحابا.

جاھاننام - اللانى مويىنداماۋشىلار مەن كۇناھارلاردىڭ جاتاتىن جەرى. ونى كەيدە تامۇق، توزاق، وت دەپ تە اتايدى.

جاميع - يسلام الەمىنە تانىمال يمام ءابۋ يسا تەرميزيدىڭ حاديستەر جيناعى. ەڭبەكتىڭ تولىق اتاۋى ء«اج-جاميعۋ ساحيح». بۇل ەڭبەك كەيدە ء«سۋناني تەرميزي» دەپ تە اتالادى. مۇندا مۇحاممەد پايعامباردىڭ «ساحيح» دەگەن حاديستەرى جيناقتالعان. دارەجەسى جاعىنان يمام بۇحاريدىڭ «ساحيحىنان» كەيىن تۇرادى.

جاھيليەت - ارابتاردىڭ يسلامنان بۇرىنعى ءداۋىرى. يسلام ءدىنى ادامزات بالاسىن اقيقاتقا شاقىرىپ، تۋرا جولعا باستايتىندىقتان دا، ارابتار وزدەرىن يسلامعا دەيىن جاھيليەت، ياعني قاراڭعىلىق، ناداندىق داۋىرىندە بولدىق ەسەپتەيدى. سەبەبى مۋحاممەد پايعامباردىڭ ۋاعىز-ناسيحاتىنا دەيىن ارابتاردا ءسابيدى تىرىدەي كومۋ، رۋ-تايپالار اراسىنداعى تالاس-تارتىس، كىسى اقىسىن جەۋ، پۋتقا تابىنۋ، ناحاق قان توگۋ، ويناستىق جاساۋ سەكىلدى جەركەنىشتى ىستەر كوپتەپ سانالعان. سوندىقتان دا اراب تاريحىندا بۇل ءداۋىر قاراڭعىلىق ءداۋىرى دەپ اتالادى.

جەبىرەيىل - اللا تاعالانىڭ ءۋاحيىن پايعامبارلارعا جەتكىزۋشى پەرىشتە. پەرىشتەلەردىڭ ىشىندەگى ۇلكەنى سانالادى. قاسيەتتى قۇراندا جەبىرەيىلدى رۋح، رۋحۋل-قۇدىس، ءرۋحۋل-امين جانە راسۋل دەگەن اتتارمەن اتاعان. مۇحاممەد پايعامبارعا ەڭ العاش رەت حيرا تاۋىندا شىنايى بەينەسىندە تاققا وتىرعان قالپى كورىنگەن. سودان پايعامبار دۇنيەدەن وتكەنشە اللانىڭ اياتتارى مەن ۇكىمدەرىن جەتكىزىپ تۇرعان. مۇحاممەد پايعامبار ميعراجعا شىققاندا دا قاسىندا جەبىرەيىل پەرىشتە بولعان. حاديستەردە جەبىرەيىل پەرىشتەنىڭ كەيدە مۇحاممەد پايعامبارعا ديحيا يبن حاليفا دەگەن ساحابانىڭ بەينەسىندە دە كەلگەندىگى ايتىلادى.

جيھاد - اللا جولىندا ءدىن تاراتۋ ماقساتىنداعى قاسيەتتى سوعىس. جيھادقا قاتىسۋشىنى مۇجاھيد دەپ اتايدى.

جۋمادۋل ءاحير - مۇسىلمانشا ھيجري جىل ساناۋىنىڭ التىنشى ايى.

ز

زاققۇم - تامۇقتىقتارعا بەرىلەتىن ءىرىندى سۋسىن.

زاھيد - بۇل دۇنيەنىڭ الدامشى قىزىقتارىنان باس تارتىپ، بارىنشا قۇلشىلىق-عيباداتقا بەرىلگەن جان.

زابۋر - اللا تاعالا تاراپىنان ءداۋىت پايعامبارعا تۇسىرىلگەن قاسيەتتى كىتاپ. وندا ءداۋىت پايعامباردىڭ اللانى ماداقتاۋى. جالىنىپ-جالبارىنۋى، ءدۇعا-مىناجاتتارى ءدىني انمەن بەرىلگەن.

زەكەت - يسلام ءدىنىنىڭ بەس رۇكىنىنىڭ ءبىرى. مال-دۇنيەدەن جەتىم-جەسىرلەرگە، كەدەي-كەپشىكتەرگە بەرىلەتىن ساداقا. ءار مۇسىلماننىڭ بايلىعى بەلگىلى ءبىر ەسەپكە جەتسە، وعان مالىنان زەكەت بەرۋ پارىز سانالادى. زەكەت مالدان، قاراجاتتان جانە ەگىننەن بەرىلەدى. ولاردىڭ مولشەرى شاريعاتپەن بەلگىلەنگەن. جىلىنا ءبىر رەت بەرىلەدى. الايدا جەر-سۋدىڭ زەكەتى ونىمىنە قاراي بولادى.

زينا - شاريعات بويىنشا ەر مەن ايەلدىڭ نەكەسىز جاقىنداسۋى، ويناس. شاريعات بويىنشا زينا جاساعانداردىڭ جازاسى قاتاڭ بەلگىلەنگەن. ەگەر زينا جاساۋشىلار ۇيلەنبەگەن بولسا، ەكى جاققا دا ءجۇز دۇرە سوعىلادى. ال ۇيلەنگەن بولسا، تاسپەن ۇرىپ ءولتىرۋ جازاسى كەسىلەدى.

زۋلقاعدا - مۇسىلمانشا ھيجري جىل ساناۋىنىڭ ون ءبىرىنشى ايى.

زۋلحيججا - مۇسىلمانشا ھيجري جىل ساناۋىنىڭ ون ەكىنشى ايى.

زىكىر - اللانى ەسكە الۋ. اللا تاعالا تاراپىنان تاعايىندالعان كەز كەلگەن قۇلشىلىق زىكىر بولىپ ەسەپتەلەدى. سوپىلىقتا بەلگىلى ءبىر تاسپىلەردەن قۇرالعان اللانى ۇلىقتاۋعا ارنالعان سوزدەردى زىكىر دەپ اتايدى. زىكىردىڭ ورىندالۋىنا بايلانىستى «جاريا زىكىر» جانە «قۇپيا زىكىر» بولىپ ەكىگە بولىنەدى.

ي

يجماع - يسلامداعى فيكھ قاينار كوزدەرىنىڭ ءبىرى، بەلگىلى ءبىر ماسەلە بويىنشا عالىم-عۇلامالاردىڭ ءبىر پىكىرگە كەلۋى، توقتاۋى. پايعامبار ءوزىنىڭ حاديستەرىنىڭ بىرىندە: «عالىمدار — پايعامبارلاردىڭ ميراسقورلارى»، — دەگەن. سوندىقتان دا شاريعاتتاعى داۋلى ماسەلەلەردى عۇلامالار قاراپ شىعىپ. بەلگىلى دارەجەدە توقتامعا كەلەدى. يجماعتىڭ باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى - مۇنداي قۇقىققا تەك شىنايى ءدىندار-عالىمدار عانا نە بولىپ، ولاردىڭ كەلگەن توقتامى نە شىعارعان قورىتىندىلارى قاسيەتتى قۇران اياتتارى مەن پايعامبار حاديستەرىنە قايشى كەلمەۋى ءتيىس. يجماع العاش رەت VII عاسىردىڭ ەكىنشى جارعىسىندا پايدا بولعان. سول زاماننىڭ اتاقتى عالىمدارى، ياعني «مەدينەنىڭ جەتى فاكيھى» - ساعيد يبن ءال-مۋسايب، ۋرۋا يبن ءاز-زۋبايىر، ءابۋ باكىر يبن ءۋبايىد، ءال-قاسىم يبن مۇحاممەد، ۋبايدۋللا يبن ابدۋللا، سۇلەيمەن يبن ياسار جانە حاريج يبن ءزايىد بىرلەسىپ، ءبىر ماسەلە تۋرالى ءبىر توقتامعا كەلگەن. سودان بەرى قۇراندا نە حاديستە اشىق ايتىلماعان زامانا ماسەلەلەرىن عالىم-عۇلامالار يجماعپەن شەشىپ كەلەدى.

يززي - يە، ياعني جاراتۋشى.

يلاھي -تاڭىرلىك، جاراتۋشىلىق.

ينشاللاھۋ ءتا ءالا - اللا تاعالا قالاسا.

يسانىڭ ءدىنى - حريستيان ءدىنى. قاسيەتتى قۇراندا بۇل ءدىندى «ناسارا» دەپ اتاعان. مۇسىلماندار حريستيان ءدىنىن ءاھلى كىتاپ يەلەرى، ياعني كوكتەن تۇسكەن كىتابى ءارى شىنايى پايعامبارى بار دەپ تۇسىنەدى. الايدا بۇل ءدىننىڭ بەرتىن كەلە كوپ وزگەرىستەرگە ۇشىراعانى تۋرالى دەرەكتەر عىلىمي ەڭبەكتەردە كوپتەپ كەزدەسەدى. باستاۋى دۇرىس بولعانىمەن دە، بەرتىن كەلە بۇرمالانۋىنىڭ بىردەن-بىر سەبەبى — حريستيانداردىڭ قاسيەتتى كىتابى بولىپ سانالاتىن ءىنجىلدىڭ ءتۇپ نۇسقاسىنىڭ بولماۋى. بۇگىنگى قولدا بار ءىنجىل نۇسقالارىنىڭ ءتۇپنۇسقادان الشاق جاتۋى.

يسناد - ءاربىر ءحاديستىڭ قۇجاتتىق قۇرىلىمى. ايتىلعان ءسوزدى ايتۋشىمەن بايلانىستىرۋ. ءحاديستى ايتار الدىندا سول ءحاديستى ايتقان، ەستىگەن ادامنان باستاپ، حاديستەردى توپتاستىرۋعا دەيىنگى بارشا ادامداردىڭ اتتارى بىر-بىرلەپ اتالادى جانە بۇل سول ءحاديستىڭ نەگىزگى قۇجاتى بولىپ ەسەپتەلەدى. عالىمدار سول وسيەتتىڭ پايعامبارعا قانشالىقتى تيەسىلى ەكەندىگىن وسى ادام اتتارىنا قاراپ انىقتاعان. ءحاديستى ايتقان ادامداردىڭ ءومىر سۇرگەن جىلدارى مەن يماني قاسيەتتەرى شارتتارعا سايكەس كەلسە، ءيسنادى دۇرىس، ياعني حاديس تە دۇرىس دەپ ەسەپتەلەدى.

يسرا - مۇحاممەد پايعامباردىڭ ميعراجعا، ياعني كوككە شىعاردىڭ الدىندا قۇدىسقا كەلۋى. ءبىر ءتۇننىڭ ىشىندە مەككەدەن شىعىپ، قۇدىستاعى اقسا مەشىتىندە ءناپىل نامازىن وقىعاننان كەيىن ۇشقان.

يسرافيل - اتاقتى ءتورت پەرىشتەنىڭ ءبىرى (جەبىرەيىل، ميكايىل جانە ازىرەيىلدەن كەيىن). جاراتۋشى اللا بۇل پەرىشتەگە نەگىزى ەكى مىندەتتى جۇكتەگەن. ەكى رەت ءسۇر ۇرلەۋ. ءبىرىنشى رەت ۇرلەگەنىندە جەر بەتىندەگى بارشا جان-جانۋار، ادامزات بالاسىنىڭ ءبارى جان تاپسىرادى. ەكىنشى رەت ۇرلەگەندە ادام اتادان باستاپ بارشا ادامزات بالاسى قايتا تىرىلەدى. سودان ۇلى سۇراق-جاۋاپ باستالادى.

يحياۋل-'ۋلۋم - ءابۋ حاميد مۇحاممەد يبن مۇحاممەد ءال-عازاليدىڭ ەڭبەگى. يمام عازاليدىڭ ء«يحياي ۋلۋم ءاد-دين» ء(«دىني ىلىمدەردى ءتىرىلتۋ») دەپ اتالاتىن بۇل ەڭبەگىندە ءدىن ءىلىمىنىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرى كەڭىنەن قاراستىرىلىپ، يسلامداعى سوپىلىق دۇنيەتانىمعا كەڭىنەن تۇسىنىك بەرىلگەن.

يحرام - مۇسىلمانداردىڭ قاجىلىق قۇلشىلىعىن وتەۋ كەزىندە كيەتىن ارنايى كيىمى. يحرامدى كيگەن ادام مۋحريم دەپ اتالىپ. ول كەزدە بارلىق كۇنالاردان ساقتانىپ، قاجىلىق شارتتارىن تولىق ورىنداۋعا مىندەتتى. يحرام كيىمى ەكى بولىكتەن تۇرادى، بىرىمەن سول يىق جابىلسا، كەلەسى بولىگى بەلگە ورالادى. قاجىلىقتى تولىق ورىنداپ بولعاننان كەيىن شەشىلەدى.

يحتيلاف - دىندەگى پىكىرتالاس، قاراما-قايشىلىق.

ي

ياعاش - شامامەن 9 كم كەلەتىن قاشىقتىق بىرلىگى.

ياجۇج-ماجۇج - قاسيەتتى قۇراندا اتى اتالاتىن بۇزىق قاۋىم. دەرەكتەردە ەسكەندىر زۇلقارنايىننىڭ سول قاۋىم شىعىپ كەتپەسىن دەپ، ۇلكەن قورعان سالعاندىعى ايتىلادى. ال قيامەت-قايىم جاقىنداعاندا ءياجۇج-ماجۇج قاۋىمىنىڭ جەر بەتىن جاۋلاپ الاتىندىعى ايتىلادى.

ك

كالام - اللا تاعالانىڭ ءسوزى. ياعني قۇران.

كالام ءماجيد - قۇران.

كالامۋللا - اللانىڭ ءسوزى، ياعني قۇران.

كاليماي ءشاھادات - يمان كۋالىگى. يسلامداعى بەس رۇكىننىڭ العاشقىسى. اللانىڭ بارلىعى مەن بىرلىگىن جانە مۇحاممەدتىڭ اللا ەلشىسى ەكەندىگىن تىلمەن ايتىپ، جۇرەكپەن بەكىتۋ. يمان كۋالىگى بىلاي ايتىلادى: ء«اشھادۋ ءان ءلا ءيلاھا يللاللاھۋ ءۋا ءاشھادۋ ءاينا ءمۇحاممادان ءابدۋھۋ ۋا راسۋلۋھۋ» («اللادان باسقا جاراتۋشى جوق ەكەنىنە كۋالىك بەرەمىن جانە مۇحاممەد ونىڭ قۋلى ءارى ەلشىسى ەكەندىگىنە كۋالىك بەرەمىن»). ەگەر تىلمەن ايتىپ، جۇرەكپەن بەكىتپەسە، ونداي جان مۇنافىق بولادى. ال ەگەر جۇرەكپەن ايتىپ، تىلمەن ايتۋدان باس تارتسا، وندا دا مۇسىلمان دەپ ەسەپتەلمەيدى. حانافي ءمازھابى بويىنشا يمان كۋالىگىن تىلمەن ايتىپ، جۇرەكپەن بەكىتۋ شارت.

كاتيب - حاتشى.

كاۋسار - جانناتتاعى بۇلاق نەمەسە ءحاۋىزدىڭ اتى. مۇحاممەد پايعامبارعا بەرىلگەن. ءدىني كوزقاراسقا قاراعاندا، بۇل سۋدىڭ ءتۇسى سۇتتەن اق، ءدامى بالدان ءتاتتى. ىشكەن ادام قايتا شەلدەمەيدى. قاسيەتتى قۇراندا «كاۋسار» ء(108-شى سۇرە) دەگەن ارنايى سۇرە دە بار. وندا مۇحاممەد پايعامبارعا كاۋساردىڭ بەرىلگەندىگى، سول ءۇشىن دە جاراتۋشىعا ناماز وقىپ، ءتاسپى ايتۋ كەرەكتىگى باياندالعان.

كاففارات - شاريعات بويىنشا ورىندالماي نە وقىلماي قالعان قۇلشىلىقتىڭ جازامەن قايتا وتەلۋى.

كەبىن — مۇسىلمان دۇنيەدەن وتكەندە ۇستىنە جابىلاتىن (ورالاتىن) ماتا. ەر ادامداردىڭ كەبىنى - ۇشەۋ، ال ايەلدەردىكى بەسەۋ بولادى. ءمايىتتى كەبىنمەن جەرلەۋ مۇسىلماندار ءۇشىن پارىز كيفايا سانالادى. اللا جولىندا ءشاھيد بولعاندار كەبىندەلمەيدى، ۇستىندەگى كيىمىمەن جەرلەنەدى.

كەرەمەت - اللانىڭ شىنايى دوستارىنا (اۋليەلەرگە) بەرىلەتىن قاسيەت. ەشكىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ىستەردى اۋليە جاساسا، كەرەمەت دەپ اتالادى، پايعامبارلارعا بەرىلەتىن قاسيەت مۇعجيزا دەلىنەدى. ال دىنسىزدەر جاساسا، سيقىر نەمەسە فوكۋس دەپ اتالادى.

كينانا - اراب تۇبەگىندەگى ۇلكەن ءبىر تايپانىڭ اتاۋى. شەجىرەلەردە ارداقتى پايعامباردىڭ ون ءتورتىنشى اتاسى ەسەپتەلەتىن كينانانىڭ تەگى كينانا بين حۋزەيما بين مۋدريكا بين ءىلياس بين مۇدار بين نيزار بين مياد بين ادنان بولىپ جالعاسادى. بۇل تايپا ەجەلدەن مەككەنىڭ توڭىرەگىنە ورنالاسقان.

كيسرا - ارابتاردىڭ ساسانيد (يران) پاتشالارى ءۇشىن قولدانعان اتاۋى. مۇحاممەد پايعامبار 628 جىلى كورشى جاتقان ەلدەرگە يسلامدى قابىلداۋىن ءوتىنىپ حات جازعان ۋاقىتتا ساسانيد پاتشاسى II حۇسراۋ پارۋيزگە دە ابدۋللا يبن ءحۋزايفا ارقىلى حات جولداعان. الايدا II حۇسراۋ پايعامباردىڭ حاتىن جىرتىپ تاستاعان.

كيسۋا - قاعبانى جاۋىپ تۇراتىن قارا ءتۇستى ماتا. ماقتا ارالاسقان سەگىز بولەك قارا ءشايى ماتادان تىگىلەدى. جوعارعى جاعىنا قۇراننىڭ مەككە مەن قاجىلىققا قاتىستى اياتتارى ء(«الي عىمران»، 96) التىنمەن جازىلعان. پايعامباردىڭ ءتىرى كەزىندە كيسۋا يەمەندە تىگىلەتىن. حازىرەت وماردىڭ تۇسىندا مىسىردا توقىلاتىن بولدى. 1925 جىلدان بەرى كيسۋا مەككەدە تىگىلەدى.

كۇنا - شاريعات شارتتارىنا قايشى امال نەمەسە اقيداعا قارسى جاسالعان ىس-ارەكەت. يسلام تۇسىنىگى بويىنشا ەڭ ۇلكەن كۇنا - اللاعا سەرىك قوسۋ. بۇل كۇنا كەشىرىلمەيدى. بۇدان باسقا دا اتا-اناعا قارسى شىعۋ، ادام ءولتىرۋ، ۇرلىق، سيقىرلىقپەن اينالىسۋ سەكىلدى ۇلكەن كۇنالار دا بار. الايدا بۋلار اللاعا يستيعفار ەتۋمەن كەشىرىلۋى مۇمكىن. سەبەبى اللانىڭ ءبىر سيپاتى — كۇنالاردى كەشىرۋشى. يسلام عۇلامالارى ۇلكەن كۇنالاردى ءۇش جۇزگە دەيىن جەتكىزگەن. ال كىشى كۇنالاردىڭ ەسەبى جوق دەسە دە بولادى.

ق

قابىر ازابى - ادام بالاسىنىڭ دۇنيەدەن وتە سالىسىمەن قابىردە العاش كەزدەسەتىن كىشى سىناعى. ونى كەيدە «ازابۋل-قابر» نەمەسە ء«ازابۋل-بارزاح» دەپ تە اتايدى. ادام بالاسىن قابىرگە كومگەننەن كەيىن ماڭكۇر-ناڭكۇر ەكى پەرىشتە كەلىپ، العاشقى سۇراقتاردى قويادى. سودان كەيىن ول پەندەنىڭ قايدا باراتىندىعى بەلگىلى بولىپ، قيامەت-قايىمعا دەيىن ءوزىنىڭ امال-ارەكەتىنە بايلانىستى جازاسىن الىپ جاتادى. سوندىقتان دا پايعامبار: ء«قابىر ء-جانناتتان ءبىر باقشا نەمەسە توزاقتان ءبىر شۇڭقىر»، — دەگەن.

قادىر ءتۇنى - رامازان ايىنىڭ سوڭعى ونكۇندىگىندە، سونىڭ ىشىندە تاق كۇندەرى (21، 23، 25، 27، 29) كەلەتىن قاسيەتتى ءتۇن. يسلام عۇلامالارىنىڭ كوبىسى ونىڭ رامازان ايىنىڭ 26-نان 27-نە قاراعان ءتۇن دەپ بىلگەن. قاسيەتتى قۇراننىڭ ء97-شى سۇرەسى «قادىر» دەپ اتالىپ، تىكەلەي وسى قاسيەتتى تۇنگە ارنالعان. قادىر ءتۇنى العاشقى قۇران اياتتارى تۇسكەن. سوندىقتان دا رامازان ايىن كەيدە قۇران ايى دەپ جاتادى. قادىر ءتۇنى مۇسىلماندار تان اتقانشا ۇيىقتاماستان قۇلشىلىقپەن وتكىزۋگە تىرىسادى. سەبەبى سول ءتۇنى كوكتەن جەبىرەيىل پەرىشتە باستاعان سان مىڭداعان پەرىشتەلەر تۇسەتىندىگى ايتىلعان. ءارى سول تۇندە وتەگەن قۇلشىلىق مىڭ ايدىڭ ساۋابىنا تەڭ دەپ ەسەپتەلەدى.

قاجىلىق - يسلام دىنىندەگى مۇسىلمانعا مىندەتتى بولىپ سانالاتىن بەسىنشى رۇكىن. الايدا بۇل پارىز بارشا مۇسىلمانعا قاتىستى ەمەس، مال-مۇلكى، قاراجاتى بار باقۋات مۇسىلماندارعا قاتىستى. شاماسى كەلگەن ادام ومىرىندە ءبىر رەت قاجىلىق جاساۋعا مىندەتتى. قاجىلىقتاعى باستى قۇلشىلىقتار - اللانىڭ ءۇيى بولىپ ەسەپتەلەتىن قاعبانى زيارات ەتۋ، سافا مەن مارۋا تاۋلارىنىڭ اراسىندا جۇگىرۋ، شايتانعا تاس اتۋ، ارافاتتا تۇرۋ. قاجىلىقتىڭ نەگىزگى شارتتارى 632 جىلى

مۇحاممەد پايعامباردىڭ «قوشتاسۋ قاجىلىعىندا» بەلگىلەنىپ بەرىلگەن. بۇگىنگى زياراتشىلار سول ءداستۇردىڭ نەگىزىندە قۇلشىلىق ەتەدى.

قاراپ تايپاسى - يراكتاعى اراب تايپالارىنىڭ ءبىرى.

قاسۋا - مۇحاممەد پايعامباردىڭ تۇيەسى. دەرەكتەردە ول تۇيەنىڭ قىزىل ءتۇستى بولعاندىعى ايتىلادى. اۋەلدە قاسۋا — باني قۇشايىر يبن كاعب يبن رابيعانىڭ تۇيەسى بولعان. ونى حازىرەت ءابۋ باكىر 400 ديرحەمگە ساتىپ الىپ، پايعامبارعا سىيلاعان. ءاسما بينت ءيازيدتىڭ ايتۋىنشا، ء«مايدا» سۇرەسى پايعامبار قاسۋا تۇيەسىندە وتىرعان ۋاقىتتا تۇسكەن. سونداي-اق پايعامبار مەدينەگە وسى تۇيەمەن ھيجرەت ەتكەن. جانە ونىڭ مەدينەدەگى شوككەن جەرىنە كەيىننەن پايعامبار مەشىتى تۇرعىزىلعان.

قيامەت - بۇل دۇنيەنىڭ سوڭى، اقىرى. ونى كەيدە اقيرەت دەپ تە اتايدى. اقيرەتتە حالىقتىڭ ءبارى تىك تۇرىپ سۇراق-جاۋاپقا تارتىلاتىندىقتان دا، ونى كەيدە «قيامەت»، ياعني تىك تۇرۋ، ورنىنان تۇرۋ دەپ اتايدى. قيامەتتە بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ تاعدىرى شەشىلىپ، اركىم ءوز امالىنا قاراي جۇماق نە جاھاننامعا قاراي جول تارتادى.

قۇبىلا - مۇسىلماندار ناماز وقىعاندا ءجۇزىن بۇرىپ تۇراتىن باعىت. مۇسىلماندار ءۇشىن قۇبىلا مەككەدەگى قاعبا بولىپ ەسەپتەلەدى. يسلامنىڭ العاشقى جىلدارى كۇددىس (يەرۋساليم) جاققا قاراپ وقىعان، كەيىن 624 جىلى ارنايى قۇران اياتىمەن («باقارا»، 144) قۇبىلا قاعبا بولىپ وزگەرتىلگەن. ورتا ازيا حالقىنىڭ قۇبىلاسى باتىس تاراپ. سەبەبى مەككە سول جاقتا ورنالاسقان. الايدا مۇسىلماندار قاي جەردە بولماسىن، ءبارى مەككەگە قاراپ ناماز وقيدى.

قۇدسي حاديس - ماعىناسى اللا تاعالانىكى بولىپ، پايعامبار تاراپىنان ايتىلعان دانالىق ءسوز. قۇران اياتتارىنان ەرەكشەلىگى اللا تاعالا پايعامبارعا يلحام ارقىلى تۇسىندە جەتكىزگەن، ال اللا ەلشىسى سول حاديستەردى جەتكىزىپ وتىرعان. سونداي-اق قۇدسي حاديستەر عيبادات-قۇلشىلىقتاردا اللا اياتتارى سەكىلدى قىراعات ەتىلمەيدى. دارەجە جاعىنان قۇران اتتارىنان جانە پايعامبار وسيەتتەرىنەن كەيىن تۋرادى. قۇدسي حاديستەردى كەيدە «رابباني حاديس»، ء«يلاھي حاديس» دەپ تە اتايدى. مازمۇنى جاعىنان «ساحيح»، «زايف» دەپ تە بولىنەدى.

قۇپتان - يسلام شاريعاتى بويىنشا كۇندە وقىلاتىن بەس ۋاقىت نامازدىڭ سوڭعىسى. ۋاقىتى قاراڭعى تۇسكەننەن باستاپ، بامدات نامازىنا، ياعني تاڭ اتقانشا جالعاسادى. 4 باس پارىز، 2 باس سۇننەت جانە 3 باس ۋاجىپتەن تۋرادى.

قۇرايىش - اراب تۇبەگىن مەكەندەگەن تايپا. ەجەلدە جاز ايلارىندا شام، قىستا يەمەن جۇرتىندا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن. مۇحاممەد پايعامبار وسى قۇرايىش تايپاسىنىڭ حاشيم رۋىنىڭ وكىلى. قاسيەتتى قۇراننىڭ 106-شى سۇرەسى «قۇرايىش» دەپ اتالادى. وندا بۇل تايپانىڭ قىسى-جازى كوشۋ بەيبىتشىلىگى بولعاندىعى، اللانىڭ ءوزى ولاردى اشتىقتان قۇتقارىپ، قاۋىپ-قاتەردەن ءوزى امان ساقتاعاندىعى ايتىلادى. سونداي-اق قۇرايىش تايپاسى يسلامنىڭ ساياسي تاريحىندا دا كوپ رول اتقارعاندىعى تاريحي دەرەكتەردە كەڭىنەن جازىلعان.

قۇتبا - مەشىتتەردە جۋما نامازىنان بۇرىن جانە ايت نامازىنان كەيىن ايتىلاتىن ۇگىت-ناسيحات.

قۋتۋل قۋلۋب - ءابۋ ءتالىپ ال-مەككيدىڭ (؟—996 جج.) سوپىلىققا قاتىستى ەڭبەگى. شىعارمادا سوپىلىقتاعى ماقامدار، ءمۇريت پەن ءمۇرشيت قارىم-قاتىناسى سەكىلدى تاريقاتتىڭ وزىنە ءتان ادەپتەرى كەڭىنەن ءسوز بولادى.

قىراعات - قاسيەتتى قۇران اياتتارىن تاجۋيدپەن، بەلگىلى ءبىر ماقاممەن وقۋ. ءتىلاۋاتتان ايىرماشىلىعى - قۇران اياتتارىنان باسقا ولەڭ-جىرلاردى دا ءوز اۋەنىمەن وقۋدى قىراعات دەسە، ال ءتىلاۋات دەپ تەك قۇران اياتتارىن عانا ماقاممەن وقۋدى ايتادى.

ل

لات - ارابتاردىڭ يسلامنىڭ الدىڭعى جاھيليەت داۋىرىندەگى ايەل - پۇت. لاتقا سول كەزدەگى ارابيانىڭ حيجاز، حيرا، يەمەن ولكەلەرىنىڭ تۇرعىندارى تابىنعان. تايف شاھارىنا جاقىن جەرگە لات پۇتىنىڭ سيمۆولى — اق تاس ورنالاسقان. مىنە، سول تاس پەن ونىڭ قاسىنداعى ساجدە جاسايتىن ورىن زيارات ورنى ەسەپتەلگەن. لاتقا كوبىنەسە تايفتاعى ساقيف تايپاسى قاتتى تابىنعان. 631-632 جج. ساقيف تايپاسى حاق ءدىندى قابىلداعاننان كەيىن لات پۇتى قيراتىلعان.

لاۋحۋل ءماحفۋز - ادامزات بالاسىنىڭ تاعدىرى جازىلعان ۇلكەن كىتاپ. ءدىني ريۋاياتتاردا ونىڭ اق دۇردەن جاسالىپ، ۇزىندىعى جەر مەن كوكتىڭ ارالىعىنداي، ەنى شىعىس پەن باتىستىڭ اراقاشىقتىعىڭداي، ەكى بەتتەن تۇراتىندىعى ايتىلادى. ونىڭ قاسىندا جازۋ قالامى بولىپ، ونىڭ دا ۇلكەندىگى لاۋحكە ساي كەلەتىندەي. ول ۇلكەن ءبىر پەرىشتەنىڭ كوكىرەگىنە ورناتىلعان بولىپ، ۇستىڭگى جاعى ارسىعا بايلانعان. اللا تاعالا ءلاۋح پەن قالامدى جاراتىپ، قيامەتكە دەيىنگى بولاتىن بارشا نارسەنى. تاعدىردى جازىپ قويعان.

م

ماحمۇد — ەجەلگى يەمەن پاتشاسى ءابراھانىڭ جورىققا شىققاندا مىنەتىن ءپىلى. دەرەكتەردە يەمەن پاتشاسى ءابراھا سانعا قالاسىنا قۋلايىس دەگەن ۇلكەن شىركەۋ تۇرعىزادى. الايدا ونىڭ سالعان شىركەۋىنە ەشكىم دە زيارات ەتىپ كەلمەيدى. ول قاعبانى قيراتسام، سوندا بارىپ تاۋاف ەتىپ جۇرگەن حالىق مەنىڭ شىركەۋىمە زيارات ەتىپ كەلەتىن بولادى دەپ ويلاپ، ۇلكەن اسكەرمەن جولعا شىعادى. الايدا مەككەگە جاقىنداي بەرگەنىندە اللانىڭ قالاۋىمەن كوكتەن بەلگىسىز قۇستار پايدا بولىپ، ونىڭ ۇلكەن قوسىنىن وپات ەتەدى. ءوزى دە سوندا قايتىس بولادى. بۇل وقيعا قاسيەتتى قۇراننىڭ ء105-شى، ياعني ء«پىل» سۇرەسىندە قىسقاشا باياندالعان.

ماحشار - قيامەت-قايىمدا بارشا ادامزات بالاسىنىڭ جينالاتىن كۇنى. اقىر زاماندا يسرافيل پەرىشتە ءسۇرىن العاش ۇرلەگەندە جەر بەتىندەگى بارشا ادامزات قايتىس بولادى. ەكىنشى رەت ۇرلەگەندە ادام اتادان باستاپ قيامەتكە دەيىنگى ادامنىڭ ءبارى قايتا تىرىلەدى. سول كەزدە ۇلكەن سۇراق-جاۋاپ باستالىپ، اركىمنىڭ ءبۇل دۇنيەدەگى ىستەگەن امال، ىس-ارەكەتىنە بايلانىستى جازا تاعايىندالادى. سول كۇندى ماحشار كۇنى دەپ اتايدى.

مازھاب - يسلامداعى شاريعات، ياعني ءدىني-قۇقىقتىق مەكتەپتەرى. بۇل ءدىني-قۇقىقتىق. مەكتەپتەر VIII-1X عاسىرلاردان باستاپ قالىپتاسا باستادى. ءاھلى سۇننەت ءۋال جاماعات جولىندا اتاقتى تورت ءمازھاب بار. ولار: حانافي، شافيعي، حانبالي جانە مالىكي ءمازھابتارى. يسلام عۇلامالارى تاراپىنان بۇل ءمازھابتاردىڭ ءبارى دە دۇرىس جول دەپ بەكىتىلگەن. بۇل ءمازھابتار شاريعات ماسەلەلەرى توڭىرەگىندە. وندا دا قۇلشىلىقتاعى سۇننەتتەر مەن ادەپتەردە عانا ايىرماشىلىق بولعانىمەن دە، اقيدا جاعىنان ءبارى دە ءبىر پىكىرگە توقتايدى. ال اقيدا جاعىنان الشاقتىق بولعان اعىمداردى فيرقا (سەكتا) دەپ اتايدى.

ماكرۇھ - شاريعات ۇكىمدەرىنىڭ ءبىرى. ءدىن تاراپىنان قاتتى ىستەۋگە تيىم سالىنباسا دا، مۇسىلماننىڭ ىستەۋى ورىنسىز، ادەپسىز سانالادى. دارەجەسى جاعىنان حارامنان كەيىن تۇرادى. كۇناسىنەن قورقىپ ورىنداماعان ادام ساۋاپتى، ال ىستەگەن ادام كۇناھار بولادى.

مالاكۋت - اللانىڭ ءيلاھي سىرلارىنىڭ، سونداي-اق يدەيا مەن شەشىمدەرىنىڭ جوعارعى الەمى. قۇراندا مالاكۋت ءسوزى اللانىڭ ۇلىق بيلىگى ماعىناسىندا كەلگەن جانە جەردەگى بيلىكتەن تىپتەن وزگەشس ەكەندىگى ايتىلعان.

ماسابيح - سەنىمدى حاديستەر جيناقتالعان يمام باعاۋي ءال-فاررانىڭ ەڭبەگى. تولىق اتاۋى ء-«ماسابيحۋس-سۋننا». «ساحيح» جانە «حاسان» حاديستەر توپتاستىرىلعان ەڭبەكتە پايعامباردىڭ 4931 وسيەتى جۇيەلى تۇردە بەرىلگەن. بۇل ەڭبەكتىڭ بۇكىل يسلام الەمىنە كەڭىنەن تارالعانى سونشالىق، ءار زاماندا بۇل حاديستەر جيناعىنا قىرىققا تارتا عالىم تۇسىنىكتەمە جازعان.

ماۋاقيت - بەلگىلى ءدىنتانۋشى عالىم ابدۋللا ساراحسيدىڭ ءدىن ىلىمدەرىنە قاتىستى ەڭبەگى.

ماھىر — نەكە قيىلعان كەزدە ەر ادامنىڭ ايەلىنە الىپ بەرەتىن سىيلىعى. ءماھىر ءدىني نەكەنىڭ باستى شارتى بولىپ ەسەپتەلەدى. ونداعى ماقسات - ەگەر ايەلدىڭ كۇيەۋى قايتىس بولىپ، جەسىر قالاتىن بولسا نەمەسە جولداسى تالاق ەتەتىن بولسا، سول ۋاقىتتا ايەلى سول ءماھىردى ماتەريالدىق قاجەتتىلىگىنە جۇمسايدى. كولەمى مەن قۇنىنا قاراماستان، كۇيەۋى تاراپىنان بەرىلگەن كەز كەلگەن سىيلىق ءماھىر بولىپ تابىلادى. الايدا ەڭ از مولشەرى 30 گرامم كۇمىستىڭ قۇنىنان كەم بولماۋى ءتيىس.

ماشاريقۋل انۋار - اتاقتى مۇحادديس راديۋددين ساعانيدىڭ (7—1252 جج.) پايعامباردىڭ ساحيح حاديستەرى نەگىزىندە جازعان ەڭبەگى. تولىق اتاۋى - ء«ماشاريقۋل-انۋارين-ناباۋيا».

مەشىت اقسا — قاراڭىز: اقسا مەشىتى.

مەشىت حارام - قاراڭىز: حارام مەشىتى.

ميعراج - مۇحاممەد پايعامباردىڭ كوككە شىعۋى. بۇل اللا ەلشىسىنىڭ وزىنە ءتان مۇعجيزالارىنان سانالادى. قاسيەتتى قۇران اياتتارى مەن پايعامبار حاديستەرىنە قاراعاندا، مۇحاممەد پايعامبار ءبىر ءتۇننىڭ ىشىندە پىراق اتقا وتىرىپ، مەككەدەن قۇدىس شاھارىنا بارعان (يسرا). سونداعى اقسا مەشىتىندە ءناپىل نامازىن وقىپ بولىپ، جەتى قات كوككە كوتەرىلگەن. قاس قاعىم ساتتە جەتى تامۇق پەن سەگىز ءجانناتتى كورگەن ءارى سونداعى پايعامبارلارمەن كەزدەسكەن، جاراتۋشىمەن وتە جاقىن قاشىقتىقتا (كابا قاۋسەين) بولعان. پايعامبار وسى ساپارىندا بەس ۋاقىت نامازدى الىپ قايتقان دەلىنەدى. مۇسىلماندار ەرەجەپ ايىنىڭ ء27-شى كۇنىن «ميعراج ءتۇنى» دەپ اتاپ، وسى ءتۇندى قۇلشىلىق-عيباداتپەن وتكىزۋگە تىرىسادى. ميعراج وقيعاسى تۋرالى كوپتەگەن اقىن-شايىرلار قالام تارتقان. تۇركى شايىرى سۇلەيمەن باقىرعانيدىڭ (XIII گ.) «ميعراجناما» دەگەن داستانى بار. سونداي-اق XIV عاسىردا ءومىر سۇرگەن بۇرھانۋددين رابعۇزيدىڭ «پايعامبارلار تاريحىندا» دا وسى ميعراج وقيعاسىنا كەڭ ورىن بەرىلگەن. ءحىح-حح عع. ءومىر سۇرگەن ءشادى جاڭگىرۇلىنىڭ «سيار ءشاريف» شىعارماسىندا«ميعراجناما» تاقىرىبى كەڭىنەن جىرلانعان.ميكايىل -اتاقتى تورت پەرىشتەنىڭ ءبىرى (جەبىرەيىل، ازىرەيىل جانە يسرافيلدەن كەيىن). دۇنيەنى ماتەريالدىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋگە بۇيىرىلعان. ءدىني سەنىمدەردە ونىڭ اللا تاعالا ادامعا ساجدە جاساڭدار دەگەن ۋاقىتتا، جەبىرەيىلمەن بىرگە العاش ساجدە جاساعاندىعى، مۇحاممەد پايعامباردىڭ جاس كەزىندە كوكىرەگىن جارىپ، جۇرەگىن تازالاعانى، ءبادىر سوعىسىندا مۇسىلماندارعا كومەكتەسۋ ءۇشىن جەرگە تۇسكەندىگى ايتىلادى.

ميحراب - مەشىتتىڭ قۇبىلا جاعىنا جاسالاتىن، يمامنىڭ قۇلشىلىق ەتەتىن ورنى. يسلامنىڭ العاشقى داۋىرلەرىنەن باستاپ بارلىق مەشىتتەردە ميحرابقا ارنايى ورىن بەلگىلەنىپ كەلەدى.

مۋاززين - مەشىتتە ازان ايتىپ، نامازعا شاقىراتىن ادام. حالىق ونى كوبىنەسە ازانشى دەپ اتايدى. ءمۋاززيننىڭ ءۇش مىندەتى بار: ادامداردى نامازعا شاقىرادى. يمامدى شاقىرادى جانە نامازدىڭ باستالعانىنان حابار بەرەدى. يسلام الەمىندە ەڭ العاشقى مۋاززين -پايعامباردىڭ ازانشىسى ءبىلال حاباشي بولعان.

مۋاححيد — اللانىڭ بارلىعىنا ءھام بىرلىگىنە يمان كەلتىرىپ، يمان كۋالىكتەرىن جۇرەكپەن بەكىتكەن پەندە.

مۋجتالا - اتاقتى عالىم يمام ءزاينۋل ءايمماتي فەردوۋسيدىڭ ءدىن ىلىمدەرىنە قاتىستى ەڭبەگى.

مۋسنادۋ ءاناس - يسلام الەمىنە بەلگىلى مۇحادديس عالىم يمام شابعان يبن ءماھديدىتس پايعامبار حاديستەرى تۋرالى ەڭبەگى.

مۋفاسسير - شاماسى كەلگەنشە قاسيەتتى قۇران اياتتارىنىڭ ماعىناسىن اشۋشى عالىم. ءمۋفاسسير تۇسپالداپ، استارلاپ كەلگەن اللا اياتتارىن تالداپ، قاراپايىم وقىرماننىڭ ساناسىنا لايىقتى تۇردە ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. ەڭ العاشقى ءمۋفاسسير مۇحاممەد پايعامبار بولعان. ول ساحابالاردىڭ قۇران اياتتارىنا قاتىستى سۇراقتارىنا بارىنشا تولىقتىرىپ، ءتۇسىندىرىپ جاۋاپ بەرگەن. كەيىنگى ساحابالاردىڭ ىشىندە تورت ءادىل حاليفتىڭ دا ءمۋفاسسير بولعاندىعى ايتىلادى. يسلام الەمىندە مۋفاسسيرلەر جۇزدەپ سانالادى.

مۋحاررام - مۇسىلمانداردىڭ ھيجري جىل ساناعى بويىنشا ءبىرىنشى ايى.

مۇع - وتقا تابىنۋشى (زورواستريزم) ءدىنىنىتس رۋحاني كوسەمى.

مۇعجيزا - اللا تاعالا تاراپىنان پايعامبارلارعا بەرىلەتىن ەرەكشە قاسيەت. اۋليەلەرگە بەرىلەتىن ەرەكشەلىك كەرەمەت دەپ اتالسا، دىنسىزدەر مەن يمانسىزداردىڭ كورسەتكەن ەرەكشەلىكتەرى سيقىر دەپ اتالادى. جاراتۋشى ءار پايعامبارعا زامانىنا لايىقتى مۇعجيزالار بەرىپ وتىرعان. ولار حالىقتى حاق دىنگە شاقىرۋدا مۇعجيزانى كەڭىنەن قولدانعان. مىسالى، مۇسا پايعامبارعا اسا تاياق بەرگەن، ول تاياعىن تاستاعاندا ول اجداھاعا اينالىپ شىعا كەلگەن. يسا پايعامبار الاپەس، سوقىر اۋرۋلاردى جازسا، ءجۇسىپ پايعامبارعا ءتۇس جورۋ قاسيەتىن بەرگەن. مۇحاممەد پايعامباردىڭ ايدى ەكىگە ءبولۋى (شاققۋل-قامار)، قاسيەتتى قۇراننىڭ ءتۇسۋى سەكىلدى ت.ب. ەرەكشە قاسيەتتەرى دە مۇعجيزا دەپ اتالعان.

مۇقاريبا ماقامى - اللانىڭ قۇزىرى. سوپىلىق دۇنيەتانىمدا تەك اللانى عانا ويلاپ، دۇنيە ىستەرىنەن باس تارتۋدى ايتادى.

مۇنارا - مەشىت پەن مەدرەسەلەردىڭ جانىنا سالىناتىن ۇلكەن قۇرىلىس. مۋاززين سول مۇناراعا شىعىپ، ازان ايتىپ، حالىقتى بەس ۋاقىت نامازعا شاقىراتىن بولعان.

مۇنافىق - يمان كۋالىگىن تىلىمەن ايتقانىمەن دە، جۇرەكپەن بەكىتپەگەن ەكىجۇزدى. جۇرتتىڭ كوزىنشە ءدىندار بولىپ كورىنگەنىمەن دە، شىن مانىسىندە اللانىڭ بارلىعى مەن بىرلىگىنە، مۇحاممەدتىڭ شىنايى پايعامبار ەكەنىنە كۇدىكپەن قارايدى. سوندىقتان دا مۇنافىقتار قاسيەتتى قۇراندا سىنالعان. پايعامبار ءوز حاديستەرىندە مۇنافىقتىڭ ءۇش بەلگىسىن اشىپ ايتقان: جالعان سويلەۋ، ۋادەدە تۇرماۋ جانە اماناتقا قيانات جاساۋ.

مۇرات تايپاسى - يراكتاعى اراب تايپالارىنىڭ ءبىرى.

مۇسحاف - بەتتەلگەن (جازىلعان) قۇران. حازىرەت ءابۋ باكىردىڭ حاليفالىعى كەزىندە قۇران العاش رەت كيىك تەرىسىنەن جاسالعان بەتتەرگە جازىلعان. وسى مۇسحافتىڭ نەگىزىندە حازىرەت وسپاننىڭ كوشىرتكەن قۇران نۇسقالارى مۇسحافتار دەپ اتالعان. بۇل كۇندە دە مۇسحاف قۇراننىڭ سينونيم ءى رەتىندە قولدانىلا بەرەدى.

مۇحادديس — پايعامباردىڭ ايتقان سوزدەرىن، ىستەگەن ىستەرىن جانە جاساعان امالدارىن، ياعني حاديستەرىن جيناعان، توپتاستىرعان جانە سول وسيەتتەرگە تۇسىنىك بەرگەن عالىمعا قاراتا ايتىلادى. پايعامباردىڭ وسيەتتەرىن تەرەڭىنەن زەرتتەپ، ونى جەتكىزۋشىلەر تۋرالى (راۋيلارىن. يسنادتارىن انىقتاپ) مالىمەتتەر قاراستىرىپ، سول ءحاديستىڭ شىن مانىسىندە پايعامبارعا قاتىستىلىعىن انىقتاپ (ساحيح، زايف، حاسان)، سونداي-اق پايعامبار وسيەتتەرىنە كەڭ كولەمدە تۇسىنىك بەرگەن عالىمدار شوعىرىن مۇحادديستەر دەپ اتاعان. يسلام الەمىندە مۇحادديستەر كوپتەپ سانالادى. سولاردىڭ ىشىندە يمام بۇحاري، يمام مۋسليم، يمام تەرميزي، ءابۋ ءداۋىت، يبن ماجا سەكىلدى عالىمداردىڭ ەسىمدەرى زور قۇرمەتپەن اتالادى.

مۇھاجير - مۇحاممەد پايعامبارعا ەرىپ مەككەدەن مەدينەگە كوشىپ بارعان مۇسىلماندار. سونداي-اق مەككەدەن حاباشيستانعا كوشىپ، ودان قايتىپ مەدينەگە كەلگەن ساحابالاردى دا مۇھاجير دەپ اتاعان. ولار حاق دىنگە شىنايى يمان كەلتىرگەندىكتەن دە، بارشا مال-مۇلكىن، ءۇي-جايىن. ءتىپتى وتباسىن تاستاپ. مەدينەگە كەلگەن. سوندا جەرگىلىكتى حالىق، ياعني انسارلار ولارعا وزدەرىنىڭ مال-مۇلكىنەن ءبولىپ بەرگەن. حاليفاتتىق داۋىرلەردە مۇھاجيرلاردىڭ ءدىن تاراتۋ مەن اللانىڭ ءدىنىن ناسيحاتتاۋداعى ەرلىكتەرى ەسكەرىلىپ، كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر بەرىلگەن.

مۇمىن - يسلامنىڭ العاشقى جىلدارىنداعى مەدينە ۇممەتىنىڭ وكىلى. شاريعات شارتتارىن تولىق ورىنداعان پەندە مۇسىلمان دەپ اتالعان. العاشقى جىلدارى ەكى اتاۋ ەكى ماعىنادا قولدانىلعانىمەن دە، كەيىننەن مۇسىلمان مەن ءمۇمىن سوزدەرى ءسىڭىسىپ، يمان كەلتىرۋشى دەگەن ماعىناعا يە بولعان. يسلام عۇلامالارى بۇل اتاۋعا بىرنەشە انىقتاما بەرگەن. ءاھلى سۇننەت ءۋال جاماعات عۇلامالارى ءمۇمىن دەگەندە شىنايى جۇرەكپەن سەنەتىن، شاريعات شارتتارىن شىن ىقىلاسىمەن جاسايتىن پەندەنى اتاعان.

مۇڭكىر-ناڭكۇر - ادامزات بالاسى دۇنيەدەن وتكەندە قابىردە سۇراق-جاۋاپ الاتىن ەكى پەرىشتە. قابىرگە كىرگەن پەندەدەن ءدىنىن، كىتابىن، قۇبىلاسىن سۇراپ، العاشقى سىناقتى الادى. وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەن پەندەنىڭ ءقابىرى قيامەتكە دەيىن كەڭ بولىپ تۇرادى، ال سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە الماعان كۇناھار پەندەنىڭ ءقابىرى، كەرىسىنشە، تار بولىپ، ءمايىتتى قيامەت-قايىمعا دەيىن قىسىپ تۋرادى. مۇڭكىر-ناڭكۇر اتتارى قاسيەتتى قۇران اياتتارىندا كەزدەسپەگەنىمەن دە، پايعامبار حاديستەرىندە اتالادى.

مۇفتي - شاريعات سالاسىنىڭ ءبىلىمپازى، ءدىني-قۇقىقتىق ماسەلەلەر بويىنشا ۇكىم شىعارۋشى. ونىڭ شىعارعان ۇكىمدەرى ءفاتۋالاردا باياندالىپ، مۇسىلماندار ءۇشىن كەڭىنەن قولدانىلادى. ەڭ العاش مۇفتيلەر حازىرەت وسپاننىڭ حاليفالىعى كەزىندە مىسىردا تاعايىندالعان. سودان بەرى مۇفتيلەر ءدىني-قۇقىقتىق ماسەلەلەر بويىنشا ءفاتۋا قۇقىعىنا يە بولعان. بۇل كۇندە ءار ەلدىڭ ءوزىنىڭ ءمۇفتيى بولىپ، سول ەلدەگى زەكەت، ءپىتىر ساداقاعا قاتىستى ماسەلەلەرگە ۇكىم شىعارادى.

مۇشىرىك — اللانىڭ جالعىزدىعىن مويىنداماستان، وعان سەرىك قوسۋشى. تاۋحيد ىلىمىنە قارسى شىعۋشى. قاسيەتتى قۇراندا اللانىڭ سەرىگى جوق، جالعىز ەكەندىگى بىرنەشە جەردە ايتىلعان.

مىنبەر - مەشىتتە يمامنىڭ شىعىپ ۋاعىز-ناسيحات ايتاتىن ورنى. العاشقى مىنبەر ورىندىق سەكىلدى بولىپ، 628 جىلى مۇحاممەد پايعامبار جاراندارىنا ۋاعىز ايتقاندا سوعان وتىرعان. پايعامباردىڭ وسى مىنبەرىنەن حازىرەت ءابۋ باكىر، حازىرەت ومار جانە حازىرەت وسپان پايدالانعان. ال حازىرەت ءاليدىڭ داۋىرىندە كۋفادا ەكىنشى مىنبەر پايدا بولعان. مۇعاۋيانىڭ حاليفالىعى كەزىندە داماسكىدە دە مىنبەر جاسالعان. 748 جىلى مەرۆتە ءابۋ مۋسليم جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن مىنبەرلەر كافەدرا سەكىلدى بولا باستاعان.

ن

ناماز - يسلامداعى بەس رۇكىننىڭ ەكىنشىسى بولىپ، مۇسىلماندار ءۇشىن ورىندالۋى شارت بولعان قۇلشىلىق. كۇنىنە بەس رەت ناماز وقۋ پارىز سانالعان. ولار: بامدات (تاڭ نامازى)، بەسىن، اسىر، شام جانە قۇپتان. ناماز پايعامباردىڭ ميعراجعا شىققانىندا پارىز ەتىلگەن. نامازدىڭ پارىز، ءۋاجىپ جانە سۇننەت دەگەن تۇرلەرى بار. بەس ۋاقىتتان باسقا جانە جۇما نامازى دا پارىز دەپ ەسەپتەلگەن. ەكى ايت نامازى ءۋاجىپ سانالادى. سونداي-اق پايعامباردىڭ وسىعان نامازدارى سۇننەت دەپ وقىلادى.

ناھي مۋنكار — جاماندىقتان قايتارۋ. قىرىق پارىزدىڭ ءبىرى. ادامزات بالاسىن جاماندىقتان، كۇنالى ىستەردەن، قاتىگەزدىك پەن جاۋىزدىقتان قايتارىپ، اللانىڭ حاق جولىنا شاقىرۋ، قايىرىم ءھام مەيىرىمدى بولۋعا ۇندەۋ. بۇل تۋرالى قاسيەتتى قۇراندا اللا تاعالا: «سەندەردەن جاقسىلىققا شاقىراتىن، ءامىر ماعرۋف جانە ءناھي مۋنكار قىلاتىن ءبىر توپ ادام بولسىن. مىنە، سولار قۇتىلۋشىلار»، — دەگەن ء(«الي عىمران»، 104-ايات).

نيسابۋل ءاحبار - بەلگىلى عالىم يمام ءابۋل ءالاي ءۋشيدىڭ ءدىن ىلىمدەرىنە قاتىستى ەڭبەگى.

و

و دۇنيە - اقيرەت، ماڭگىلىك دۇنيە. كەيدە ء«دارۋل-باقا»، ياعني ماڭگى باقيلىق دۇنيە دەپ تە اتايدى. ءدىني سەنىم بويىنشا بۇل دۇنيە ءفاني، ياعني وتكىنشى بولىپ، و دۇنيە ماڭگىلىك تۇراق مەكەن بولىپ ەسەپتەلەدى. سوندىقتان دا ەرتەڭگى كۇنىن ويلاعان پەندە بۇل سىناق دۇنيەدە بارىنشا جاقسى ىس-ارەكەتتەر جاساۋعا تالپىنادى.

ورازا - يسلام دىنىندەگى نەگىزگى بەس رۇكىننىڭ ءۇشىنشىسى. ءاربىر دەنى ساۋ، باليعات جاسىنا جەتكەن جانە ساپاردا بولماعان ادام رامازان ايىندا ءبىر اي بويى ورازا ۇستاۋى شارت. بۇل نەگىزگى مىندەتتەردىڭ (پارىز اين) ءبىرى بولىپ سانالادى.

پ

پارىز - اللا تاعالانىڭ پەندەلەرىنە جىبەرگەن ءارى ورىندالۋى شارت بولعان امالدارى. پارىز دىندەگى نەگىزگى مىندەتتىڭ ءبىرى سانالىپ، ونى ورىنداماعان پەندە كۇناھار دەپ ەسەپتەلەدى. شاريعاتتا پارىز - «پارىز اين» جانە «پارىز كيفايا» بولىپ ەكىگە بولىنەدى. پارىز ايندى ءاربىر مۇسىلماننىڭ ورىنداۋى مىندەتتى (ناماز، ورازا، زەكەت جانە ت.ب. سەكىلدى)، ال پارىز كيفايانى سول قاۋىمنان نە ورتادان بىرنەشە ادام ورىنداسا، باسقالاردىڭ موينىنان تۇسەتىن امال (جانازا نامازى، جاماعاتقا بىرەۋ سالەم بەرگەندە، اراسىنان بىرەۋ جاۋاپ بەرسە، باسقالاردىڭ جاپا-تارماعاي سالەم بەرۋى شارت ەمەس سەكىلدى ت.ب.). شاريعاتتا «قىرىق پارىز» تۇسىنىگى بار. باليعات جاسىنا جەتكەن، دەنى cay ءاربىر مۇسىلماننىڭ وسى قىرىق پارىزدى ءبىلىپ، سوعان امال ەتۋى بۇيىرىلعان. وندا نەگىزىنەن اللاعا قۇلشىلىق-عيبادات مىندەتتەرى اشىپ ايتىلعان.

پەرىشتە - ءدىني تۇسىنىك بويىنشا اللانىڭ ءامىرىن ورىندايتىن جاراتىلىس. اراب تىلىندە «مالاك» دەپ اتالادى. ولاردىڭ ناقتى سانىن اللا بىلەدى. قاسيەتتى كىتاپتاردا جەبىرەيىل، ميكايىل، يسرافيل جانە ازىرەيىل سەكىلدى ۇلكەن ءتورت پەرىشتەنىڭ اتى اتالادى. سونداي-اق بۇلاردان باسقا ءجاننات پەن توزاق پەرىشتەلەرى، قابىردەگى پەرىشتەلەر سەكىلدى پەرىشتەلەر دە بار. اللانىڭ پەرىشتەلەرىنىڭ بارلىعىنا يمان كەلتىرۋ ءاربىر مۇسىلمانعا مىندەت بولىپ ەسەپتەلەدى.

پىراق - مۇحاممەد پايعامباردى كوككە الىپ ۇشقان جانۋار. ءدىني ريۋاياتتاردا پىراقتىڭ اتتان كىشى. قاشىردان ۇلكەن ەكەندىگى،ۇشقاندا جەلدەي ەسەتىندىگى ايتىلادى. قاسيەتتى قۇراننىڭ ء«ىسرا» سۇرەسىنىڭ العاشقى اياتىندا مۇحاممەد پايعامباردى پىراق اتتىڭ اۋەلى اقسا مەشىتىنە الىپ بارعاندىعى، سودان كەيىن جەتى قات كوككە اسىپ ۇشقاندىعى ايتىلعان. ميعراج تاقىرىبىن كوتەرگەن اقىن-شايىرلاردىڭ ءبارى پىراق اتتى وزدەرىنشە سۋرەتتەپ بەرگەن. سۇلەيمەن باقىرعانيدىڭ «ميعراجناما» داستانىندا پىراق مەيلىنشە باياندالعان.

ر

رابباني – تاڭىرلىك، جاراتۋشىلىق.

راببى - جاراتۋشى، ياعني اللا.

رامازان - مۇسىلمانشا ھيجري جىل ساناۋىنداعى توعىزىنشى اي. مۇسىلماندار ءۇشىن قاسيەتتى دەپ ەسەپتەلىپ. وسى ايدا ورازا ۇستالادى. سەبەبى بۇل ايدا ەڭ العاش بەس ايات تۇسكەن. سوندىقتان دا بۇل ايدى كەيدە قۇران ايى دەپ تە اتايدى. وسى ايدا قادىر ءتۇنى بار. سول ءبىر تۇندە ورىندالعان قۇلشىلىقتىڭ ساۋابى مىڭ ايدان دا ارتىق دەپ ەسەپتەلەدى. عالىمدار قادىر ءتۇنىنىڭ رامازان ايىنىڭ سوڭعى ونكۇندىگىندە، سونىڭ ىشىندە تاق كۇندەردە كەزدەسەتىندىگىن ايتقان. كوپتەگەن عالىمدار سول ءتۇندى 26-نان 27-نە قاراعان ءتۇن دەپ ەسەپتەگەن.

راۋزا - مۇحاممەد پايعامباردىڭ جاتقان جەرى. مەدينەدەگى پايعامبار مەشىتىنىڭ ىشىندە. پايعامباردىڭ قاسىندا حازىرەت ءابۋ باكىر مەن حازىرەت ومار جاتىر.

Payي - حابارشى. اللا ەلشىسىنىڭ حاديستەرىن جەتكىزۋشى.

راحيم - اللا تاعالانىڭ وزىنە ءتان توقسان توعىز ەسىمىنىڭ ءبىرى. قايىرىمدى، مەيىرىمدى دەگەن ماعىنا بەرەدى. يسلام عالىمدارى «راحيم» دەگەن ۇعىمعا «اللا تاعالانىڭ و دۇنيەدە تەك مۇسىلماندارعا عانا مەيىرىممەن قاراۋى» دەگەن انىقتاما بەرگەن.

راحمان - اللا تاعالانىڭ وزىنە ءتان توقسان توعىز ەسىمىنىڭ ءبىرى. قايىرىمدى، مەيىرىمدى دەگەن ماگىنا بەرەدى. يسلام عالىمدارى «راحمان» دەگەن ۇعىمعا «اللا تاعالانىڭ بۇل دۇنيەدە مۇسىلمان نە كاپىر، يماندى نە يمانسىز بولسىن، بارىنە دە مەيىرىممەن قاراپ، ريزىق-نەسىبە بەرۋى» دەگەن انىقتاما بەرگەن.

راحماني ءتۇس - اللا تاعالا تاراپىنان كەلەتىن ءتۇس. ءدىني كوزقاراس بويىنشا ءتۇس راحماني، شايتاني جانە بوس ءتۇس بولىپ ۇشكە بولىنەدى. راحماني ءتۇس تەك اللادان عانا كەلەدى ءارى ول جورىلادى. ال قالعان شايتاني جانە شارشاعاندىقتان پايدا بولعان تۇستەر جورىلمايدى.

رابي'ۋل ءاۋال - مۇسىلمانشا ھيجري جىل ساناۋىنىڭ ءۇشىنشى ايى. وسى ايدىڭ ون ەكىسىندە دۇيسەنبى كۇنى اللا ەلشىسى مۇحاممەد دۇنيەگە كەلگەن.

راكاعات - نامازدىڭ نەگىزگى بولىگى، ناماز وقىعاندا ورىندالاتىن بەلگىلى قيمىلدار جانە وقىلاتىن دۇعالار جيىنتىعى. ءار راكاعات قول كوتەرىپ تاكبىر الۋ، تىك تۇرۋ، بەلگە دەيىن ءيىلۋ (رۋكۋع)، باستى جەرگە قويۋ (ساجدە)، وتىرۋ (قاعدا) جانە قايتا تۇرۋ سەكىلدى قيمىلداردان تۋرادى. ءاربىر ناماز كەمى ەكى راكاعاتتان تۇرادى. مىسالى: تاڭ نامازى ەكى راكاعات سۇننەت جانە ەكى راكاعات پارىز.

ريدا - يسلامداعى نەگىزگى بەس رۇكىننىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەتىن قاجىلىق قۇلشىلىعىن وتەيتىن كەزدە قاجىلاردىڭ ارنايى كيەتىن كيىمى.

ريزۋان - جۇماقتىڭ ەسىگىن قوريتىن پەرىشتە.

ريۋايات - سوزدىكتە حابارلاۋ، اڭگىمەلەۋ دەگەن ماعىنا بەرگەنىمەن دە، ءدىني تەرمين رەتىندە پايعامبار وسيەتتەرىن جەتكىزۋشى ءراۋيدىڭ ايتقان حاديستەرىنە قاراتا قولدانىلادى.

ريا - قۇلشىلىقتى شىنايى اللا ءۇشىن ەمەس، حالىققا كورسەتۋ، اتاق-ابىروي جيناۋ ءۇشىن جاساۋ. ەكىجۇزدىلىك.

ريازات - سوپىلىق تەرميندەردىڭ ءبىرى. تاريقات جولىنا كادام باسقان ءمۇريتتىڭ نە ءدارۋىشتىڭ ءوزىنىڭ ءناپسىسىن سىندىرۋ ءۇشىن ءار ءتۇرلى قيىنشىلىقتار مەن اۋىرتپاشىلىقتارعا ءتوزۋى.

رۋكىن - يسلامدا ەڭ قاجەت سانالعان بەس مىندەت، ياعني ءدىننىڭ نەگىزى. ولار: يمان كۋالىگىن ايتۋ، ناماز وقۋ، ورازا ۇستاۋ، دۇنيەسى بولسا، زەكەت بەرۋ جانە بايلىعى جەتسە، قاجىلىققا بارۋ. بۇل بەس پارىز ءاربىر مۇسىلمان ءۇشىن باستى مىندەت بولىپ سانالادى. مۇسىلماندار مەدينەگە ھيجرەت ەتكەننەن كەيىن 18 ايدان سوڭ پارىز ەتىلگەن. شاريعاتتا ورازانىڭ پارىز، ءۋاجىپ، ءناپىل جانە ماكرۋھ سەكىلدى تۇرلەرى بار. پارىز ورازا رامازان ايىنىڭ ورازاسى بولسا، ءۋاجىپ ورازاعا ۇستالعان ءناپىل ورازانىڭ كايتا تۇتىلۋى جاتادى. ال ءناپىل ورازا دەپ، شەۋال ايىندا التى كۇن ورازا تۇتۋ، ءار اپتانىڭ دۇيسەنبى جانە بەيسەنبى كۇندەرى اۋىز بەكىتۋ سانالادى. ماكرۋھ دەپ ايت كۇندەرى ورازا ۇستاۋدى ايتادى.

س

ساعي - قاجىلىقتا وتەلەتىن شارتتاردىڭ ءبىرى بولىپ، سافا مەن مارۋا توبەلەرىنىڭ اراسىندا جۇگىرۋ. قاعبانى تاۋاف ەتكەننەن كەيىن ورىندالادى. ءدىني دەرەكتەر بويىنشا، يبراھيم پايعامبار ايەلى حاجار مەن ۇلى يسمايىلدى جاپان دالاعا تاستاپ كەتكەن ۋاقىتتا، حاجار انامىز سۋ ىزدەپ وسى ەكى توبەنىڭ اراسىندا جەتى رەت جۇگىرگەن دەلىنەدى. سودان بەرى قاجىلىقتا وسى ەكى توبەنىڭ اراسىندا جەتى رەت جۇگىرۋ مىندەت بولىپ قالعان.

سالاۋات - اللا ەلشىسى مۇحاممەدكە ماقتاۋ مەن ماداق ايتۋ. نامازدا قاعداتۋل ءاحيرادا (سوڭعى وتىرىس) وتىرعاندا ءتاشاھھۋدتان كەيىن سالاۋات وقىلادى.

ساپار - مۇسىلمانشا ھيجري جىل ساناعىنىڭ ەكىنشى ايى.

ساحابا - مۇحاممەد پايعامبارمەن بىرگە بولعان، ونىمەن بىرگە عازاۋاتتارعا قاتىسقان مۇسىلمان. سونداي-اق كەيىنىرەك مۇحاممەد پايعامباردى ومىرىندە ءبىر رەت بولسا دا كورگەن مۇسىلماندى دا ساحابا دەپ اتاي باستاعان. ساحابالاردىڭ باسىم بولىگىن مۇھاجيرلار مەن انسارلار قۇراعان. ولار حاق ءدىننىڭ تارالۋى جولىندا بارشا عازاۋاتتارعا قاتىسقان. مۇحاممەد پايعامبار دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن دە اللا ەلشىسىنەن كورگەن-بىلگەندەرىن كەيىنگى تابيندەرگە جەتكىزىپ، حاق ءدىننىڭ ودان ءارى تاراۋىنا كوپ سەپتىگىن تيگىزگەن.

ساقيقا - مۇسىلمانداردىڭ كەڭەسەتىن ءۇيى. مۇحاممەد پايعامبار دۇنيەدەن وتكەن ۋاقىتتا ساحابالار ساقيقا ۇيىنە جينالىپ، بولاشاق حاليفتىڭ تاعدىرىن شەشكەن.

ساقيف تايپاسى - اراب تۇبەگىندەگى تايپانىڭ اتاۋى. نەگىزىنەن تايفتا ءومىر سۇرگەن. حۋنەين سوعىسىندا حاۋازين تايپاسىمەن بىرگە مۇسىلماندارعا قارسى شىققان. بۇل سوعىس مەككە فاتح ەتىلگەننەن كەيىن، ون جەتى كۇننەن سوڭ. 630 جىلى بولىپ ەدى.

ساحيح - ەڭ سەنىمدى دەپ ەسەپتەلگەن پايعامبار ءحاديسى. يسلام عالىمدارى حاديستەردىڭ قانشالىقتى اللا ەلشىسىنە قاتىستىلىعىن انىقتاۋ ماقساتىندا پايعامبار وسيەتتەرىن «ساحيح»، ياعني «ەڭ سەنىمدى»، «حاسان»، ياعني «جاقسى» جانە «زايف»، ياعني ء«السىز» دەپ ۇشكە بولگەن. راۋيلارى مەن يسنادتارى تولىق شىققان ءحاديستى «ساحيح» دەپ اتاعان. سونداي-اق تار ماعىنادا يمام بۇحاري، يمام مۇسليم جانە يمام تەرميزيدىڭ حاديستەر جيناعى دا «ساحيح» دەپ اتالادى. سەبەبى يسلام الەمىنە بەلگىلى مۇحادديس عالىمدار (بۇحاري، مۋسليم جانە تەرميزي) وزدەرىنىڭ بۇل جيناقتارىنا پايعامباردىڭ تەك ساحيح حاديستەرىن عانا كىرگىزگەن.

ساجدە - ناماز وقىعاندا ماڭدايدى جەرگە قويۋ. ساجدەدە ء«سۋبحانا راببيۋل ءاعلا» دۇعاسى ايتىلادى.

سيدراتۋل Myنتاھا - جەتى قات كوكتە وسەتىن وتە ۇلكەن اعاش.

سۋراتۋل ءازحاب - يمام ءابۋ ميعالي مۇحاممەد ءيسفيجابيدىڭ ءدىن ىلىمدەرىنە قاتىستى ەڭبەگى.

سۋرياني ءتىلى - كونە ارامەي ءتىلى.

سۇننەت - مۇحاممەد پايعامباردىڭ ايتقان سوزدەرى، ىستەگەن امالدارى مەن ىس-ارەكەتتەرى. پايعامبار سۇننەتى قاسيەتتى اللا كىتابىنان كەيىن تۋرادى. عالىمدار پايعامباردىڭ ايتقان سوزدەرىن، ىستەگەن ىس-ارەكەتىن، دەنە-بىتىمىن (حالكي)، مىنەز-قۇلقىن، ءومىر ءسۇرۋ ءداستۇرىن سۇننەت دەپ اتاعان. سونداي-اق ساحابالاردىڭ ىستەگەن ىس-ارەكەتى مەن امالىن پايعامبار ماقۇلداعان نەمەسە وعان تيىم سالماعان بولسا، ونى دا سۇننەتتىڭ اياسىندا قاراستىرعان. سۇننەت VII عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ جينالا باستاعان. IX عاسىردا سۇننەتتى جيناۋدىڭ دامىعانى سونشالىق، بۇل عاسىر «حاديستانۋدىڭ التىن عاسىرى» اتالعان. وسى داۋىردە يمام بۇحاري، يمام تەرميزي، يمام مۋسليم سەكىلدى اتاقتا مۇحادديستەر شىعىپ، اللا ەلشىسىنىڭ وسيەتتەرىن ءبىر جۇيەگە تۇسىرگەن.

سۇرە - قۇراننىڭ ىشكى بولىمدەرى. سۇرە قۇراننىڭ ءبىر بابى بولىپ، كەم دەگەندە ءۇش اياتتان تۇرادى. قۇراندا 114 سۇرە بار. سۇرەلەر مەككەلىك جانە مەدينەلىك بولىپ ەكىگە بولىنەدى. ەڭ قىسقا سۇرە «كاۋسار» ءۇش اياتتان، ەڭ ۇزىنى «باقارا» 286 اياتتان تۇرادى.

ت

تابين - يسلام تاريحىندا ساحابالاردان كەيىن تۇراتىن مۇسىلماندار. ساحابالاردىڭ كوزىن كورىپ، ولارمەن سۇحباتتاس بولعانداردى تابين ء(ىزباسار) دەپ، ال تابيندەردىڭ تالىمىندە بولعانداردى تابا تابين دەپ اتايدى. تابيندەردىڭ يسلام تاريحىندا الار ورنى ەرەكشە. ولاردىڭ اراسىنان كوپتەگەن عالىمدار شىققان. تابيندەر دارەجەسىنە قاراي كۋبرا(ۇلىق)، ۋستا(ورتا) جانە سۋعرا(كىشى) بولىپ ۇشكە بولىنەدى. ساحابالاردان كوپ ءتالىم العان ساعيد يبن ءال-مۋسايب، ۋرۋا يبن ءزۋبايىر، اقلاما يبن قايس - كۋبراعا. حاسان باسري. مۇحاممەد يبن سيرين، مۇجاھيد، يكريما، قاتادا، ومار يبن ءابدۋلازيز - ۋستاعا، سونداي-اق يبراھيم ءان-ناحايلار سۋعراعا جاتقان.

تاقۋا - اللانىڭ ازابىنان قورقۋشى، دىنىنە بەرىك ءدىندار. دىنگە قاتتى بەرىلگەن تاقۋا قاشان دا حارام مەن كۇماندى نارسەلەردەن بويىن اۋلاق ۇستايدى. جۇرسە-تۇرسا جاراتۋشىنى ويلاپ، ساۋاپتى امالداردى كوپتەپ جاساۋعا تىرىسادى.

تالاق - شاريعات بويىنشا نەكەنى بۇزۋ. ەر ادامنىڭ وسى ءسوزدى ايتۋىمەن بەلگىلى ءبىر ۋاقىت وتكەندە ايەلىمەن اجىراسادى. وندا دا ايەلدىڭ عيددەتى (ۋاقىتى) بىتكەنشە كۇيەۋىنىڭ ۇيىندە تۇرادى. شاريعات بويىنشا ەكى تالاقتان كەيىن دە ەر مەن ايەلدى قايتادان قوسۋعا بولادى. الايدا ءۇشىنشى تالاقتان كەيىن ايەل باسقا ءبىر ەر ادامعا تۇرمىسقا شىعۋى ءتيىس بولادى. مۇنىڭ ءبارى اجىراسۋدى بارىنشا تىيۋدان تۋعان ماقسات.

تاميم تايپاسى - مەككەدەگى قۇرايىش تايپاسىنىڭ ءبىر بۇتاعى. بۇل ءبانۋ تاميم تايپاسىنان كوپتەگەن اتاقتى ساحابالار شىققان. سولاردىڭ ءبىرى - كەزىندە جۇماقپەن سۇيىنشىلەنگەن تالحا يبن ءۋبايدۋللا.

تاسسۋج - 1/24 بولىگى.

تاۋاف - قاجىلىقتىڭ باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ، قاعبانى اينالۋ قۇلشىلىعى. قاجىلىققا بارعاندار ءۇش رەت تاۋاف امالىن جاسايدى. سونداي-اق مەككەنىڭ اينالاسىندا تۇراتىن مۇسىلمانداردىڭ قاجىلىقتان باسقا كۇندەرى دە قاعبانى اينالىپ قۇلشىلىق ەتۋى تاۋاف دەپ اتالادى. تاۋاف ەتكەندە قارا تاستىڭ تۇسىنان باستالىپ، ساعاتتىڭ تىلىنە قارسى جەتى رەت اينالادى.

تاۋحيد - اللانىڭ بىرلىگى، ەشقانداي دا سەرىگى نە جولداسى جوق ەكەندىگى تۋرالى ءىلىم. يسلام مونوتەيستىك ءدىن بولعاندىقتان دا، تاۋحيد ءىلىمى يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزگى تىرەگى بولىپ سانالادى. سوندىقتان دا اللانىڭ بارلىعىنا، بىرلىگىنە، ونىڭ زاتي ءھام سۋبۋتي سيپاتتارىنا، كوركەم ەسىمدەرىنە ء(اسماۋ ءحۋسنا) كۇدىك كەلتىرگەن ادامنىڭ دىننەن شىعۋ ءقاۋپى بار. قاسيەتتى قۇراننىڭ ء112-شى سۇرەسى «احاد» دەپ اتالىپ، سوندا تاۋحيد ءىلىمىنىڭ نەگىزگى شارتتارى قامتىلعان. وندا اللانىڭ جالعىزدىعى، ەشكىمگە مۇقتاج ەمەستىگى. تۋماعاندىعى جانە تۋىلماعاندىعى، سونداي-اق جاراتىلىستا ەشكىمگە دە ۇقساماعاندىعى اشىپ ايتىلعان.

تاياممۋم - دارەتتىڭ ءبىر ءتۇرى. ادەتتە سۋ بولماعان جاعدايدا شاريعات توپىراقپەن دارەت الۋعا بۇيىرادى. تاياممۋم قۇران مەن حاديستە اشىپ ايتىلعان. نەگىزگى ءتورت پارىزى بار. ولار: نيەت ەتۋ، تازا توپىراقتى جەردى تابۋ، ەكى قولىن جەرگە ۇرىپ، جۇزىنە ءسۇرتۋ جانە ەكى قولىن جەرگە ۇرىپ، ەكى قولىنىڭ بىلەگىنە دەيىن ءسۇرتۋ.

تابۋك - ءدىن تاراتۋ جولىنداعى ۇلكەن عازاۋات. پايعامباردىڭ ءوزى كاتىسىپ، ساحابالارىن باستاپ بارعان.

تاعريف - X عاسىردا جاساعان شەيح يمام يسحاق كالابازيدىڭ ء«ات-تاعاررۋفلي ءمازھابي ءاھلي ءتاساۋف» دەگەن ەڭبەگى. بۇل شىعارمادا ءاھلى سۇننەتتىڭ اقيداسى نەگىزىندە سوپىلىقتىڭ سىرلى الەمى مەن تاريقات نەگىزدەرى اشىپ كورسەتىلگەن. زىكىر، ءفانا، ءتاجاللي، تاۋحيد سەكىلدى بىرنەشە سوپىلىق ۇعىمدارعا تەرەڭ تالداۋ جاساعان. سوندىقتان دا عۇلامالار اراسىندا ء«تاعاررۋف بولماعاندا سوپىلىق تانىلمايتىن ەدى» دەگەن ءسوز بار.

تاجۋيد — قۇراندى قىراعاتپەن، وزىنە ءتان ماقاممەن وقۋ. قۇراندى جاڭادان ۇيرەنۋشىلەرگە ءتاجۋيد ۇيرەتىلەدى. ءتاجۋيد اقىرىن ء(تارتيل)، ورتاشا (حادر) جانە تەز ء(تادۋير) دەپ ۇشكە بولىنەدى.

تالبيە - قاجىلىق قۇلشىلىعى كەزىندە وقىلاتىن دۇعا.

تانبيھۋل عافيلين - ءابۋ ءلايس ءناسىر يبن مۇحاممەد يبن احمەت يبن يبراھيم ءاس-سامارقانديدىڭ (7-1003 ج.) اقيدا مەن فيكھقا قاتىستى ەڭبەگى. «عاپىلدارعا ەسكەرتۋ» دەپ اتالاتىن بۇل ەڭبەكتە يسلامنىڭ نەگىزگى شارتتارى مەن قۇندىلىقتارى جەكە-جەكە باپتارعا ءبولىنىپ، جۇيەلى تۇردە بەرىلگەن.

تاپسىر - ادام بالاسىنىڭ شاماسى كەلگەنشە اللانىڭ كىتابىنا تۇسىنىك بەرۋى. قۇرانعا ءتاپسىر جاساۋ مۇحاممەد پايعامبار تۇسىندا باستاۋ العان. پايعامبار قاسيەتتى قۇران اياتتارىنداعى تۇسىنىكسىز جەرلەردى ساحابالارعا ءتۇسىندىرىپ بەرگەن. كەيىننەن ساحابالار تابيندەرگە ۇيرەتكەن. كەيىنىرەك جەكە عىلىم رەتىندە قالىپتاستى. مۇحاممەد پايعامباردان كەيىنگى تاپسىرشىلەر رەتىندە ءابۋ باكىر سىددىق، ومار يبن حاتتاب، وسپان يبن اففان، ءالي يبن ءابۋ ءتالىپ، ابدۋللا يبن ابباس، ابدۋللا يبن ابباس، ءۋباي يبن كاعبتاردىڭ ەسىمى زور قۇرمەتپەن اتالادى. تاپسىردەن ەڭ العاش كىتاپ جازعان عالىم ابدىمالىك يبن جۋرايج. بۇگىندە ءتاپسىر كىتاپتارى كوپتەپ سانالادى.

تاسپى - اللانى ۇلىقتاۋ، پاكتەۋ. نامازدان كەيىن ءار مۇسىلمان «سۋبحاناللا» ءسوزىن 33 رەت، ء«الحامدۋ ءليللاھ» ءسوزىن 33 رەت جانە «اللاھۋ اكبار» ءسوزىن 33 رەت ايتىپ، ءتاسپى تارتادى.

تاۋرات - اللا تاعالانىڭ مۇسا پايعامبارعا جىبەرگەن كىتابى. قاسيەتتى قۇراندا ءتاۋرات تۋرالى: «كۇدىكسىز ءتاۋراتتى تۇسىردىك، وندا تۋرا جول جانە نۇر بار. اللاعا بويسۇنعان پايعامبارلار ياھۋديلەرگە ونىمەن ۇكىم ەتەر ەدى» ء(«مايدا»، 44)، - دەپ انىقتاما بەرگەن. VIII—X عع. باستاپ ءتاۋرات گرەك، كونە ءياھۋدي جانە لاتىن تىلىنەن ارابشاعا ءتارجىمالانعان. سودان باستاپ يسلام عۇلامالارى ونداعى مۇحاممەد پايعامبارعا قاتىستى جەردى ايعاق رەتىندە پايدالانا باستاعان. يسلامي كوزقاراس بويىنشا، بۇرىنعى ءتاۋرات پەن بۇگىنگى ءتاۋراتتىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بولىپ، كوپتەگەن وزگەرىستەرگە ۇشىراعان. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى ياھۋديلەردىڭ كىتابى تالمۋد دۇنيەگە كەلگەن.

تاھاججۋد - ءتۇننىڭ ۇشتەن بىرىندە وقىلاتىن ناماز. ءتاھاججۋد پارىز ەمەس. الايدا قۇراننىڭ بىرنەشە جەرىندە اتاپ وتىلگەن. ءبىراق ساۋاپ ىزدەگەن مۇسىلمان پايعامباردىڭ سۇننەتى بولعان ءتاھاججۋدتى جىبەرمەۋگە تىرىسادى.

تاشاھھۋد - نامازدا قاعدادا (وتىرۋ) وتىرعاندا وقىلاتىن دۇعا.

تىلاۋات - قۇران اياتتارىن تاجۋيدپەن، بەلگىلى ءبىر ماقاممەن وقۋ. قىراعاتتان ايىرماشىلىعى - قۇران اياتتارىنان باسقا ولەڭ-جىرلاردى دا ءوز اۋەنىمەن وقۋدى قىراعات دەسە، ال ءتىلاۋات دەپ تەك قۇران اياتتارىن عانا ماقاممەن وقۋدى ايتادى.

ۋ

ۋاحي - اللا تاعالانىڭ ءوز پايعامبارلارىنا پەرىشتەلەر ارقىلى جەتكىزگەن قاۋلى-ۇكىمدەرى. ۋاحي انىق ەتىپ جىبەرىلگەن. كەيدە كەيبىر ۋاحيلار ءتۇس ارقىلى دا تۇسكەن. مىسالى: حازىرەت يبراھيمعا «ۇلىڭ يسمايىلدى قۇرباندىققا شال» دەگەن بۇيرىق تۇستە كەلگەنىمەن دە، ۋاحي دەپ ەسەپتەلەدى. سوڭعى پايعامبار مۇحاممەدكە قىرىق جاسقا كەلگەن ۋاقىتتا ۋاحي تۇسە باستاعان. سونىڭ ناتيجەسىندە قاسيەتتى قۇران اياتتارى ءتۇسىپ، يسلام ءدىنى جايىلدى.

ۋاجىپ - يسلامدا ورىندالۋى شارت بولعان امالدىڭ ءبىرى. ورىندالۋى جاعىنان پارىزدان كەيىن، سۇننەتتىڭ الدىندا تۇرادى. دەرەكتەردە پايعامبارلارعا پارىز بولعان امال ۇممەتكە ءۋاجىپ بولادى دەلىنەدى. ءۋاجىپ امالىن ورىنداماعان ادام دىننەن شىقپاسا دا، ۇلكەن كۇنا بولىپ ەسەپتەلەدى.

ۋاسۋاس - شايتاننىڭ ادام بالاسىن ازعىرۋى. قاسيەتتى قۇراننىڭ ء114-شى سۇرەسىندە شايتاننىڭ ادامزات بالاسىن سىبىرلاپ ازعىرۋى اشىپ ايتىلعان.

ۇ

ۇحۇد سوعىسى - 625 جىلى 23 مارتتا مەدينەنىڭ جانىنداعى ۇحۇد تاۋىندا مۇسىلماندار مەن مۇشىرىكتەر اراسىندا بولعان سوعىس. ءبادىر سوعىسىندا جەڭىلىس تاپقان مەككەلىكتەر مۇسىلمانداردان ءوش الۋ ءۇشىن جولعا شىققان. مەككە مۇشىرىكتەرى 3000-عا جۋىق بولسا، ولاردىڭ 200 اتتى جانە 800-گە تارتا ساۋىت-سايمان اسىنعان اسكەرى بولعان. ال مۇسىلماندار 700 ادام بولىپ، ونىڭ 100 شاقتىسى عانا ساۋىت اسىنعان. ەكى جاقتا دا اسكەري ايلا-تاسىلدەر جاسالعان. پايعامباردىڭ ايتقانىنا قۇلاق اسپاعان كەيبىر ادامداردىڭ كەسىرىنەن مۇسىلماندار جەڭىلۋگە ءماجبۇر بولعان. مۇحاممەد پايعامبار قورشاۋدا قالىپ قويىپ، جارالانعان، قاسيەتتى ءتىسى وسى سوعىستا سىنعان، 70 ارتىق مۇسىلمان ءشاھيد بولعان، ال مۇشىرىكتەردەن 19 ادام قايتىس بولعان.

ۇ

ۇممەت - مەدينەدە مۇحاممەد پايعامباردىڭ ارتىنان بارىپ، يسلام ءدىنىن قابىلداعان ادامدار توبى. العاشىندا سولاردى عانا ۇممەت دەپ اتاعان. الايدا كەيىننەن مۇسىلمانداردىڭ ءسينونيمى رەتىندە قولدانىلعان.

ف

فاكيھ - فيكھ ءىلىمىنىڭ مامانى. يسلامداعى شاريعات شارتتارىن جەتىك بىلگەن عالىمداردى ايتادى. يسلام الەمىندە فاكيھتار مىڭداپ سانالادى. سولاردىڭ نەگىزگىلەرى قاتارىندا يمام اعزام، يمام شافيعي، يمام حانبال جانە يمام مالىكتەردىڭ اتتارى زور قۇرمەتپەن اتالادى.

فاتۋا - ءمۇفتي نەمەسە يسلام عۇلامالارىنىڭ ءبىر ءدىني، ساياسي. قۇقىقتىق ماسەلەلەرگە قاتىستى شىعارعان ۇكىم-قارارى. يسلامنىڭ العاشقى جىلدارىندا ساحابالاردىڭ، ء«حۋلافاي ءراشيديننىڭ» شىعارعان ءدىني، ساياسي قاۋلىلارى ءفاتۋا دەپ اتالعان.

بۇگىندە ءاربىر ەلدەگى ءدىني باسشىنىڭ، ءمۇفتيدىڭ نە يمامنىڭ ءدىني ماسەلە بويىنشا بەرگەن ۇكىمى دە ءفاتۋا بولىپ ەسەپتەلەدى. ءفاتۋانىڭ باستى شارتى - قاسيەتتى قۇراپ اياتتارى مەن پايعامبار سۇننەتىنە قايشى كەلمەۋى ءتيىس.

فيكھ - مۇسىلمانداردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋ، ءومىر ءسۇرۋ قاعيدالارى تۋرالى مۇسىلمان قۇقىعى. كەڭ ماعىنادا شاريعات دەپ تە قولدانىلادى.

فۇرقان - قاسيەتتى قۇراننىڭ تاعى ءبىر اتاۋى.

ح

حاباشي - ەفيوپتىق.

حاديس - سوزدىكتە «حابار»، «جاڭالىق» دەگەن ماعىنا بەرەدى. ءدىني تەرمين رەتىندە مۇحاممەد پايعامباردىڭ ايتقان سەزدەرى، ىستەگەن ىستەرى جانە كورسەتكەن امالدارى. حاديس كەلىپ ءتۇسۋى جاعىنان ەكىگە بولىنەدى: ماعىناسى اللا تاعالانىكى بولىپ، پايعامبار تاراپىنان ايتىلعان حاديستەردى - قۇدسي حاديس، ال پايعامباردىڭ ءوزىنىڭ ايتقان سەزدەرى مەن ىستەگەن امالدارىن ءناباۋي حاديس دەيدى. سونداي-اق حاديستەر مازمۇنى جاعىنان ۇشكە بولىنەدى: 1. ساحيح حاديس; 2. حاسان حاديس; 3. زايف حاديس.

پايعامبار زامانىندا حاديستەردى توپتاستىرۋعا تيىم سالىنعان بولاتىن. ونداعى ماقسات قاسيەتتى قۇران اياتتارى مەن پايعامباردىڭ حاديستەرىن ارالاستىرىپ جىبەرۋدەن ساقتانعاندىق بولاتىن. الايدا پايعامبار دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن اللا ەلشىسىنىڭ وسيەتتەرىنىڭ بۇرمالانىپ كەتۋىنەن قورقىپ، عۇلامالار حاديستەردى جيناۋدى كولعا الدى. بۇل ءۇردىس اسىرەسە VII عاسىردان باستاپ مىقتاپ قولعا الىندى. يسلام الەمىندە حاديس ىلىمدەرىنىڭ بىلگىرلەرى كوپتەپ سانالادى. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ تانىمالدارى - يمام بۇحاري، يمام مۋسليم، يمام تەرميزي، ءابۋ ءداۋىت جانە ت.ب.

حايفا مەشىتى - مەككە مەن مۇزداليفانىڭ اراسىنداعى ميناداعى مەشىت. دەرەكتەردە سول جەردە مۇحاممەد پايعامبار «قوشتاسۋ قۇتپاسىن» وقىپ، كەيىن جاماعاتپەن ناماز وقىعان دەلىنەدى. سول جەرگە كەيىننەن وسى حايفا مەشىتى سالىنعان.

حاميم — تامۇقتاعى ءقاندى-ىرىڭ. توزاققا تۇسكەندەرگە سۋسىن رەتىندە حاميم ىشكىزىلەدى.

حاندەك - 627 جىلى مەدينەنىڭ توڭىرەگىندە بولعان سوعىس. مەككەدەن ءابۋ سۋفيان باستاعان ون مىڭ اسكەر مۇسىلمانداردى جەڭۋ ءۇشىن مەدينەگە قاراي جولعا شىققان. سوندا مۇسىلماندار مەدينەدە تۇرىپ، قورعانۋ جاعىن قامداستىرعان. سالمان فارسيدىڭ كەڭەسىمەن مەدينەنىڭ توڭىرەگىنە ور (حاندەك) قازىلعان. ءۇش اپتا بويى مەدينەنى قورشاپ العان مۇشىرىكتەر ەش نارسە ىستەي الماستان قايتۋعا ءماجبۇر بولعان.

حارام مەشىتى - مەككەدەگى قاعبا ورنالاسقان مەشىت. قۇراندا ء«ماسجيدۋل-حارام»، ياعني «قاسيەتتى مەشىت» دەپ اتالعان. بۇل جەر يسلامنان بۇرىنعى جاھيليەت داۋىرىندە دە كوشپەلى اراب تايپالارىنىڭ تابىناتىن ورنى بولعان. 630 جىلى مۇسىلماندار مەككەنى فاتح ەتكەننەن كەيىن، بۇل جەر قاسيەتتى دەپ سانالعان. حارام مەشىتىنىڭ ورتاسىندا قاعبا، اۋلاسىندا ءزامزام بۇلاعى، توڭىرەگىندە سافا مەن مارۋا تاۋلارى بار. مۇسىلماندار ءۇشىن قۇلشىلىق ورنى. الايدا وزگە دىندەگىلەر مەن يمانسىزدار ءۇشىن وندا كىرۋگە قاتاڭ تيىم سالىنعان. بۇل مەشىت الەمدى ەڭ ۇلكەن مەشىت دەپ سانالىپ، وندا ءبىر مەزەتتە 1 ميلليوننان ارتىق ادام قۇلشىلىق ەتە الادى.

حارۋت پەن مارۋت - كوكتەن جەرگە ءتۇسىپ، ادامدارعا سيقىردى ۇيرەتكەن ەكى پەرىشتە. ءدىني كوزقاراسقا قاراعاندا، پەرىشتەلەر اۋەل باستا ادامزات بالاسىنىڭ كۇنا ىستەردى كەپ جاسايتىنىن، سوندىقتان دا اللانىڭ قۇزىرىندا ولارعا ورىن جوق ەكەنىن ايتقان. سوندا اللا ادامزات بالاسىنا ءناپسى بەرگەندىگىن، ەگەر پەرىشتەلەردە ءناپسى بولعاندا ولار دا سونداي كۇنالى ىستەرگە قول ۇرۋلارى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتقان. دەسەك تە ءۇش پەرىشتە ول پىكىرمەن كەلىسپەستەن جەرگە تۇسكەن. الايدا ولاردىڭ بىرەۋى وز پىكىرىنىڭ جاڭساقتىعىن تەز ءتۇسىنىپ، كەرى قايتقان. سوندا حارۋت پەن مارۋت ادامدار اراسىندا ادامي بەينەدە ءومىر سۇرگەن. ءبىراق ءبىر ايەلدىڭ قارماعىنا ءتۇسىپ، اراق ءىشىپ، ويناستىق جاساپ، كەيىن ادام ءولتىرىپ، كۇنالى ىسكە بارعان. سوندا اللا ولاردىڭ بۇل قىلمىستارىنا جازانى «بۇل دۇنيەدە بەرەيىن بە الدە و دۇنيەگە قالدىرايىن با؟» دەگەنىندە، ولار بۇل وتكىنشى دۇنيەنىڭ جازاسىن قالاعان. سودان ولار بابىلداعى ءبىر قۇدىقتىڭ ىشىنە ماتالىپ تاستالعان. ولار قيامەت-قايىمعا دەيىن سول قۇدىقتىڭ ىشىندە ازاپتالىپ جاتىر دەلىنەدى.

حاۋازين - ادناندىقتارعا قاتىستى تايپانىڭ اتاۋى. بۇل تايپا نەگىزىنەن مەككە مەن ءناجدتىڭ اراسىنداعى كەڭ بايتاق جەردى مەكەندەگەن. شىعىستا يەمەنگە دەيىنگى القاپقا قونىستانعان.

حاۋاري - يسا پايعامباردىڭ ارتىنان ەرگەن جاراندارى. يسا پايعامبار اللانىڭ قاۋلىسىن جەتكىزىپ، ءوز قاۋىمىن حاق دىنگە شاقىرعاندا، ولار قارسى شىققان. تەك ون ەكى ادام عانا يمان كەلتىرىپ، يسانىڭ قاسىنان تابىلا بىلگەن.

حاشيم - اراب تۇبەگىن مەكەندەگەن اراب رۋلارىنىڭ ءبىرى. مۇحاممەد پايعامبار قۇرايىش تايپاسىنىڭ وسى حاشيم رۋىنان شىققان. يسلامنىڭ الدىنداعى داۋىردە مەككەدەگى بەدەلدى رۋلاردىڭ ءبىرى بولعان. بۇل رۋدان يسلامعا بەلگىلى كوپتەگەن عالىمدار مەن وقىمىستىلار شىققان. X عاسىردان باستاپ حيجاز، يراكتاعى ساياسي بيلىكتەرگە كەڭىنەن ارالاسقان. بۇگىندە يوردانيا مەن ماروككو كورولدىكتەرىن دە وسى حاشيم اۋلەتى باسقارىپ كەلەدى.

حاجارۋل ءاسۋاد - مەككەدەگى قاعبانىڭ ىشىندەگى قارا تاس. قاعبانىڭ قابىرعاسىنا جابىستىرىلا قويىلعان. ءدىني دەرەكتەردە ول تاستىڭ جۇماقتىڭ كەلگەندىگى ايتىلادى. سوندىقتان دا مۇسىلماندار ءۇشىن قاسيەتتى سانالادى. قاجىلىققا بارعاندار سول تاستى ۇستاۋعا، سۇيۋگە تىرىسادى. وعان شاماسى كەلمەگەندەر قارا تاستىڭ تۇسىنا كەلگەندە الىستان قولىمەن يشارا جاساپ، قولىن سۇيەدى.

حاججاتۋل ءۋادا - مۇحاممەد پايعامباردىڭ سوڭعى قاجىلىعى. 632 جىلى 8 ناۋرىزدا مۇحاممەد پايعامبار مەككەدەگى ارافات تاۋىندا «قوشتاسۋ قۇتپاسىن» وقىپ، وندا ءوزىنىڭ اللانىڭ ءدىنىن تولىق جەتكىزگەنىن، مۇسىلمانداردىڭ تۋرا جولدان تايماۋىن، كىسى اقىسىن جەمەۋدى جانە ت.ب. تۋرالى ۇگىت-ناسيحات ايتقان. قاسۋا تۇيەسىنىڭ ۇستىندە تۇرىپ ۋاعىز ايتقان پايعامباردىڭ بۇل وسيەتتەرىن 124 مىڭنان اسا مۇسىلمان تىڭداعان.

حور - جانناتتاعى قىزدار. ءدىني دەرەكتەردە جانناتقا تۇسكەن يماندى جاننىڭ قاسىندا حور قىزدارى قىزمەت ەتەتىندىگى تۋرالى ايتىلعان. قاسيەتتى قۇراندا حور قىزدارىنىڭ بۇكىل كەمشىلىكتەن ادا، سۇلۋ، ادام بالاسى تۇرماق، جىنداردىڭ دا قولى تيمەگەن تازا ەكەندىگى ايتىلعان.

حۋلافاي راشيدين - مۇحاممەد پايعامبار دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن (632 ج.) بيلىك باسىنا كەلگەن ءتورت ءادىل حاليفكە بەرىلگەن جالپى اتاۋ. يسلام الەمىن وتىز جىل باسقارعان حازىرەت ءابۋ باكىر، حازىرەت ومار، حازىرەت وسپان جانە حازىرەت ءالي حاليفتاردىڭ زامانىندا ادىلدىك، تۋرالىق ورناعان ءارى وزدەرى دە ەلدى ءادىل باسقارۋعا تىرىسقان. سوندىقتان دا ولاردى ء«ادىل حاليفتەر» دەپ اتاعان.

حۋنەين - 630 جىلى مۇسىلماندار مەن حاۋازين تايپاسىنىڭ اراسىندا بولىپ ەتكەن سوعىس. كەيدە حاۋازين سوعىسى دەپ تە اتايدى. قاسيەتتى قۇراندا باياندالاتىن ەكى عازاۋاتتىڭ ءبىرى (ەكىنشىسى - ءبادىر). سوعىس حۋنەيندە وتكەندىكتەن دە، وسىلاي اتالعان. حۋنەين مەككەدەن ون ميل قاشىقتىقتا ورنالاسقان.

ھ

ھاديە - سىيلىق، تارتۋ.

ھيجرەت - مۇحاممەد پايعامبار مەن ونىڭ جاراندارىنىڭ مەككەدەن مەدينەگە قونىس اۋدارۋى. مەككە مۇشىرىكتەرىنەن كوپ ءزابىر كورگەن مۇسىلماندار 622 جىلى مەدينەگە قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولعان. قونىس بىرنەشە ايعا سوزىلعان. 638 جىلى حازىرەت وماردىڭ حاليفالىعى كەزىندە مۇسىلماندار كۇنتىزبەسى رەتىندە ھيجري جىل ساناعى ەنگىزىلىپ، 622 جىل مۇسىلماندار جىل ساناعىنىڭ باسى دەپ جاريالانعان.

ش

شاعبان - مۇسىلمانشا ھيجري جىل ساناعى بويىنشا سەگىزىنشى ايدىڭ اتى. يسلامداعى قاسيەتتى ءتورت ايدىڭ ءبىرى. مۇسىلماندار وسى ايدىڭ 13-15 كۇندەرى سۇننەت ورازا ۇستايدى. دەرەكتەردە شاعبان ايىنىڭ ء3-شى كۇنى پايعامباردىڭ نەمەرەسى حازىرەت حۋسەين، ء5-شى كۇنى ەكىنشى نەمەرەسى حازىرەت حاسان دۇنيەگە كەلگەن دەلىنەدى. سونداي-اق وسى ايدىڭ ء15-شى كۇنى قۇبىلا قۇدىستان مەككەگە قاراي وزگەرتىلگەن.

شايتان - اللانىڭ قاھارىنا ۇشىراعان جىننىڭ اتى. اللا ونى وتتان جاراتقان، الايدا امىرىنە مويىنسۇنباعانى ءۇشىن كەيىن لاعىنەتتەگەن. اللا ادامزات بالاسىن سىناپ كورۋ ءۇشىن شايتانعا ۋاقىت بەرگەن.

شاريعات- اللا تاعالانىڭ ۇكىمدەرىنىڭ جيىنتىعى. ونى كەيدە فيكھ دەپ تە اتايدى. شاريعات ۇكىمدەرى قۇران، سۇننەت، يجماع جانە قياستان تۇرادى. ورتا عاسىرلىق شىعىس مۇسىلمان ەلدەرىندە شاريعات ۇكىمدەرى قاتاڭ ورىندالىپ، نەگىزگى ساياسي-قۇقىققا يە بولعان. بۇگىندە دە كەيبىر يسلامي ەلدەردە شاريعات شارتتارى نەگىزگى اتا زاڭنىڭ ورنىندا قولدانىلادى.

شاھيد – اللا تاعالانىڭ رازىلىعى ءۇشىن ءدىن تاراتۋ جولىندا جان تاپسىرۋ. شاھيدتىكتى يسلام عۇلامالارى ورىندالۋى جاعىنان «دۇنيە ءشاھيدى»، «اقيرەت ءشاھيدى» جانە «اللا جولىنداعى ءشاھيد» دەپ ۇشكە بولەدى. «دۇنيە ءشاھيدى» دەگەن سوعىستا اللا رازىلىعى ءۇشىن ەمەس، دۇنيە تابۋ، ولجالى بول)'، اتاققا قول جەتكىزۋ ءۇشىن شىعىپ، جان تاپسىرعانعا قاراتا ايتىلادى. عازاۋاتشىنىڭ قاي نيەتپەن شىققانى بەلگىسىز بولعاندىقتان دا، ول دا ناعىز شاھيدتەر سەكىلدى جەرلەنەدى. ءبىراق ونىڭ شىنايى نيەتى اقيرەتتە بەلگىلى بولادى. ال اقيرەت شاھيدتەرى تەك قانا اللانىڭ قۇزىرىندا ءشاھيد بولىپ ەسەپتەلەدى. دۇنيەدە كادىمگى ادامدار سەكىلدى جەرلەنۋى مۇمكىن. ولار قىرعىن اۋرۋدان قايتىس بولعاندار، سۋعا كەتكەندەر، جىعىلعان ءۇيدىڭ استىندا باسىلىپ ولگەندەر، ورتەنىپ ولگەندەر، جۇكتى كەزدە جان تاپسىرعاندار، مال-جانىن قورعايمىن دەپ كوز جۇمعاندار جانە ت.ب. شىنايى اللا جولىندا عازاۋاتقا شىعىپ، جان تاپسىرعاندار ءشاھيد بولىپ ەسەپتەلەدى. ولار جۋىلمايدى، قاندى كيىمىمەن جەرلەنەدى. پايعامبار (اللانىڭ وعان سالەمى بولسىن) ءبىر حاديسىندە: «توزاقتىڭ وتىن ءۇش نارسە وشىرەدى. ءشاھيدتىڭ قانى، عالىمنىڭ قالامىنىڭ سياسى جانە اللادان قورىققان جاننىڭ كوز جاسى»، - دەگەن. شاھيدتەر تۋرالى قاسيەتتى قۇراندا «باقارا» سۇرەسىنىڭ ء154-شى ء«الي عىمران» سۇرەسىنىڭ 69-شى اياتتارىندا دا باياندالعان.

شەيح - يسلام ءدىنى تاراعان ەلدەردەگى ءبىلىمدى ادامدار، عالىمدار، ءدىندارلار، عۇلامالار جانە فاكيھتار. كەيىننەن سوپىلىق تاريقاتتار پايدا بولعاننان كەيىن سول سۇلىكتىڭ (جولدىڭ) رۋحاني جەتەكشىسى دە شەيح دەپ اتالا باستاعان.

شيحابۋل ءاحبار - مۇحادديس-عالىم ءابۋ ابدۋللا قۇزايدىڭ ءدىن ىلىمىنە قاتىستى ەڭبەگى.

ى

ىبىلىس - اللانىڭ قاھارىنا ۇشىراعان جىندار قاۋىمىنىڭ باسشىسى. شايتانداردىڭ ۇلكەنى. اۋەلدە اللاعا مويىنسۇنعان، جاراتۋشى ادامدى جاراتقاننان كەيىن بارشا پەرىشتەلەرگە وعان ساجدە جاساۋىن بۇيىرعان. الايدا وتتان جاراتىلعان ءىبىلىس تاكاپپارلانىپ، ادامعا ساجدە جاساۋدان باس تارتقان. سودان اللانىڭ قاھارىنا ۇشىراعان. اللا ادامزات بالاسىن سىناپ كورۋ ءۇشىن ىبىلىسكە بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا دەيىن مۇرسات بەرگەن.

ىنجىل - يسا پايعامبارعا كوكتەن تۇسكەن كىتاپتىڭ اتى. اللا تاعالا قاسيەتتى قۇراندا ءماريام ۇلى يساعا ءىنجىل تۇسىرگەندىگىن بىرنەشە جەردە ايتىپ وتەدى. ءىنجىل كىتابى العاشىندا دۇرىس بولعان. الايدا بەرتىن كەلە ادامدار تاراپىنان وزگەرتىلگەن. سەبەبى يسا پايعامباردىڭ تۇسىندا ءىنجىل ءبىر كىتاپ ەتىپ جينالماعان ءارى ونى جازىپ الۋشىلار دا بولماعان. يسا پايعامبار كوككە ۇشىپ كەتكەننەن كەيىن بىزگە ۋاحي كەلدى دەپ بىرنەشە ادام ءىنجىلدىڭ نۇسقالارىن جازىپ شىققان. ۋاقىت وتىسىمەن

ىنجىلدىڭ نۇسقالارى كوبەيە بەرگەن. حريستيان ءدىنىن ۇستانۋشىلار اراسىندا قايشىلىقتار كوبەيگەن. سودان 325 جىلى يمپەراتور كونستانتين نيكەيادا ۇلكەن ءماجىلىس شاقىرىپ. سوندا ءىنجىلدىڭ بارلىق نۇسقالارىن جيناتقان. بۇل ماجىلىسكە 2048 پاتريارح قاتىسقان. سوندا 2000-نان اسا ءپىرادار ءىنجىلدىڭ ونداعان نۇسقاسىن الىپ كەلگەن. سول جەردە ءىنجىلدىڭ اسىل نۇسقاسىن انىقتاۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويعان. ۇزاق ايتىس-تارتىستاردان ءتورت نۇسقانى قالدىرىپ، باسقالاردى جويۋعا توقتالعان. سول ءتورت نۇسقا مىنالار: 1. مۇتتا نەمەسە ماتۆەي نۇسقاسى; 2. ماركوس (مارك); 3. لۋكا; 4. يۋحاننا. الايدا مۇسىلماندار بۇل نۇسقالاردىڭ بارىنە دە كۇمانمەن قارايدى. سەبەبى مۇنى جازۋشىلاردىڭ ءبارى دە يسا پايعامباردان كەيىن ءومىر سۇرگەن. ەڭ باستىسى - يسا پايعامبار ارامەي تىلىندە سويلەگەن بولسا، اتالمىش نۇسقانىڭ ءبارى دە لاتىن تىلىندە جازىلعان. ءىنجىلدىڭ ارامەي تىلىندەگى نۇسقاسىنىڭ بولماۋى جاڭاعى نۇسقالارعا دەگەن كۇدىكتى ارتتىرا تۇسكەن. سونداي-اق كەيىنگى كەزدەگى زەرتتەۋلەردە ءىنجىلدىڭ ۆارناۆا جازعان نۇسقاسى دا بار ەكەنى انىقتالىپ وتىر. عالىمداردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا، بۇل نۇسقا باسقا نۇسقالارمەن سالىستىرعاندا ءتۇپنۇسقاعا ەڭ جاقىن بولىپ ەسەپتەلەدى. الايدا مۇنىڭ وزىندە دە اۋىتقۋشىلىقتار جەتىپ ارتىلادى.

ىپتار (يفتار) - ورازا ۇستاعان مۇسىلماننىڭ اۋىز اشۋى. كۇنى بويى ورازا ۇستاعان پەندە كۇن باتىسىمەن اۋزىن اشادى. سونداي-اق اۋىز بەكىتكەن ادامنىڭ ۇيگە شاقىرىپ، اۋزىن اشقىزۋ دا ءىپتار دەپ اتالادى. سەبەبى پايعامبار حاديستەرىندە: «ورازا ۇستاعان ادامنىڭ اۋزىن اشقىزعان ادامعا دا ورازا ۇستاعاننىڭ ساۋابى بەرىلەدى»، — دەگەن.



تالەيىڭىزگە كەز كەلگەن كىتاپتار لەگى

         
1 كونستانتين پاۋستوۆسكيالەم ادەبيەتى
2 سماعۇل ەلۋبايحيكايات
3 حامزا ەسەنجانوۆرومان
4 چارلز ديككەنسەرتەگى
5 فولكلور
6 مارات قابانباەۆپوۆەست
7 تاريح
8 ەدگار پواڭگىمە
9 زەرتتەۋلەر
10 اگاتا كريستياڭگىمە

پىكىرلەر:


قوناق: #118، ۋاقىتى: 10:17 - 2019/09/05

Рано Ахунова Күйеуім мені басқа әйелге тастап кеткенде мен қатты күйзелдім, себебі мен алты жыл үйленгеннен кейін қатерлі ісікке шалдықтым. Мен одан маған қайтып келуін сұрауға тырыстым, ол бас тартты және бұдан былай ол мен үшін өзін сезінбейтінін айтты, өйткені мен барлығын жасадым, өйткені мен оны жақсы көремін, ол мені әрдайым ұрады, бірақ мен бәрібір тұрып, жылаймын күні. Бәріміз бірге болғаннан кейін мен қайғылы әйелге айналдым, мен өткен өмірде болған махаббаттың бәрін, онсыз өмірді елестете алмадым, өйткені оған деген махаббатым саудада баға жетпес себептер болды. Бір күні Интернетті аралап жүргенде, мен қатерлі ісікті емдеуге және неке / қарым-қатынасты қалпына келтіруге болатыны туралы көптеген пікірлерді көрдім, сондықтан мен оны өзінің электронды почтасына [doctorigbinovia93@gmail.com] хабарласып көруге бел байладым, ол маған бірден жауап берді. және мен бастан өткергенімнің бәрін түсіндірдім, ол маған ұялмағанымды айтты, мен ұялып қалдым және мен оны сынап көрдім, абайлап қадам бойынша нұсқауларды орындадым, екі күн Дригбиновия өзінің жазуды аяқтағанын айтқаннан кейін екі күннен кейін жалғыз, мен қажетті заттарды жеткізу үшін ештеңе істемедім, және менің денсаулығымдағы кейбір өзгерістерді көре бастадым, Дригбиновия да күйеуімді қайтарып алуға көмектесуге уәде берді, мен оған шатастыратын сөздер айтып бердім және қысқа мерзімде бәрі басталды, өйткені екеуі де ол оның ешқашан оған түзетілмегенін түсінгенін біледі, үш күнде менің күйеуім менің үйімде болды және мен


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەل-ارنا ءوز گازەتى