ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-08-17559439538 %62 %
2019-08-18525278840 %60 %
2019-08-1910164238 %62 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

::::ۆالەنتين راسپۋتين. ماتەرامەن كوشتاسۋ ::ماتەرامەن قوشتاسۋ

كىتاپحاناعا قايتۋ

ماتەرامەن قوشتاسۋ -> ماتەرامەن قوشتاسۋ
اپتورى: ۆالەنتين راسپۋتينپوۆەست
ماتەرامەن قوشتاسۋ - كورىلىم: (1417)


: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

ماتەرامەن قوشتاسۋ

(پوۆەست)

I

وزىنىڭ بىتپەيتىن دە قويمايتىن تىزبەگى قاتارىندا، ءوز رەتىمەن تاعى ءبىر كوكتەم كەلىپ جەتتى، ماتەرا ءۇشىن، وسى اتپەن اتالاتىن ارال مەن دەرەۆنيا ءۇشىن بۇل ەڭ سوڭعى كوكتەم ەدى. تاعى دا شاتىر-شۇتىر جارىلىپ، الاپات ءبىر كۇشپەن جاعالاۋعا قاتپار-قاتپار مۇزدى قات-قاباتتاپ ءۇيىپ، سەڭ ءجۇرىپ ءوتتى دە، انگارا مۇز ساۋىتىن سىلكىپ تاستاپ، ەركىن كوسىلىپ، اشىق-جارقىن جالتىراپ، جويقىن ءبىر اعىنعا اينالدى. تاعى دا جوعارعى ءمۇيىستىڭ ۇشكىر تۇمسىعىن سيپاي، ەكى جاققا لىقسي اققان سۋ شۋىلى ەستىلە بەرەدى، تاعى دا جەر بەتى مەن اعاش-اعاشتى قۋالاپ، جاسىل جالىن لاپىلداي جونەلدى، العاشقى جاڭبىر قۇيىپ-قۇيىپ ءوتتى دە، قارلىعاشتار مەن سۇر قارلىعاشتار ۇشىپ كەلە باستادى، سازداقتاعى باقالار ويانىپ، تىرشىلىككە قۇشتارلىعىن سەزدىرە، كەشكە سالىم جاعالاي باقىلدايتىن بولدى. مۇنىڭ ءبارى سان رەت بولعان، جالعاننىڭ ءاربىر جارىق كۇنىنەن وزىپ كەتپەي، نە قالىپ قويماي، ماتيورا دا سان رەت تابيعاتتا بولىپ جاتاتىن وزگەرىستەر لەگىندە جۇرگەن، مىنە، قازىردە جۇرت باقشا ەكتى — ءبىراق تۇگەل ەمەس: ءۇش سەميا وتكەن كۇزدە كوشىپ، ءار ءتۇرلى قالالارعا كەتىپ قالعان، ال تاعى ءبىر ءۇش سەميا دەرەۆنيادان بۇلاردان دا بۇرىن، الگى ءبىر قاۋەسەتتىڭ راس ەكەنى انىقتالعان ءبىرىنشى جىلى جىرىلىپ شىعىپ كەتكەن بولاتىن. بۇرىنعى ادەتپەن ەگىن دە سالدى — ءبىراق ەگىستىكتەر تەگىس قامتىلمادى: وسى ماڭدى، ارالدىڭ جاقىن-جۋىق جەرىن جىرتقانى بولماسا، وزەننىڭ ارعى بەتىندەگى اڭىزعا تيمەدى. باقشاداعى كارتوپتى دا، ءسابىزدى دە بيىل ءبىر مەزگىلدە ەكپەي، اركىم قولى قالت ەتكەن كەزدەرى، قالاي بولسا، سولاي eگe سالدى: ەندى ءقازىر كوپتەگەن كىسىلەر ارالارىندا سۋى مەن تاۋى بار، ون بەس شاقىرىم جەر ايىرىپ تاستاعان ۇيدە بىردەي تۇرىپ، ءبولىنىپ-جارىلىپ جۇرگەنى ماتيورا دا سول بۇرىنعى مەكەن سياقتى، وزگەرىپ تە كەتكەن سياقتى: قورا-جايلار ورىن-ورنىندا تۇر، تەك ءبىر اعاش ءۇي مەن مونشانى بولشەكتەپ، وتىنعا جاراتتى، بارشا تىرشىلىك ازىرگە بۇرىنعى قام-قاراكەتىمەن اۋرە، بۇرىنعىشا قورازدار شاقىرىپ، سيىرلار موڭىرەيدى، شابالانىپ يتتەر ۇرەدى، ال ءبىراق دەرەۆنيا سولىپ بارادى، تۇبىنەن كەسىلگەن اعاش ءتارىزدى سولىپ بارا جاتقانى، تامىرى ءۇزىلىپ، داعدىلى تىرلىكتەن ارىلعانى انىق. ءبارى دە ورىن-ورنىندا ءبىراق ءبىر ءتۇرلى بەيتانىس: قالاقاي باسىنىپ، قاۋلاپ ءوسىپ، قالىڭداي تۇسكەن، قاڭىراپ قالعان ۇيلەردىڭ تەرەزەلەرىنەن تىرلىك نىشانى سەزىلمەيدى، اۋلا-اۋلانىڭ قاقپالارى اڭقيىپ اشۋلى تۇر — ولاردى ەسكى ادەتپەن جاۋىپ-اق قويادى، ءبىراق بەلگىسىز ءبىر بالەكەت: سولاردان وكپەك جەل اڭىراي سوقسىن، قاقپالار سىقىرلاپ، تارس-تارس سوعىلىپ تۇرسىن دەپ، ولاردى قايتا-قايتا اشىپ كەتەدى; شارباقتار مەن دۋالدار قيسايىپ، قورالار مەن قويمالار، باستىرمالار قارايىپ، ازىپ-توزا باستادى، ءار ءتۇرلى سىرىقتار مەن تاقتايلار ءراسۋا بولىپ، شاشىلىپ جاتىر — ءالى دە ۇزاق ۋاقىت جۇرت مۇقتاجىنا جاراسىن دەپ، وقتىن-وقتىن وڭدەپ-جوندەپ، ۇقساتىپ قوياتىن ۇسىناقتى قولدىڭ بۇلاردان ۇرىككەنى قاش-شان. كوپتەگەن ۇيلەر اكتەلمەگەن، جينالماعان، جارتىكەشتەنىپ قالعان، ولاردىڭ بۇلىنگەن-تىرنالعان كۇڭگىرت بۇرىش-بۇرىشى جالاڭاشتانىپ، ءبىراز زاتتارى جاڭا تۇرعىن-جايعا اكەتىلگەن، كەيبىر دۇنيە-مۇلىك ءبىر قاجەتكە جارار دەپ وسىندا قالدىرىلعان، ويتكەنى بۇل اراعا ءالى تالاي سوعىپ، كۇيبەڭ-كۇيبەڭ ۋاق-تۇيەكتى ىستەمەك كەرەك. ال ءقازىر ماتيورادا تۇراقتانىپ، تەك شالدار مەنەن كەمپىرلەر عانا قالدى، ولار بۇكىل تىرلىك كوزىن ساقتاپ، دەرەۆنيا قۇلازىپ بوس قالماسىن دەپ، باۋ-باقشا مەن ءۇي-جايلارعا كوز قاراق بولىپ، مال جايىپ، بالالاردى باعىپ-قاعىپ ءجۇر. كەشكە سالىم ولاردىڭ ءبارى ءبىر جەرگە باس قوسىپ، جايىمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرادى — سونداعى ايتاتىندارى ءبىر عانا نارسە: ەندى نە بولىپ، نە قويادى دەگەن، ولار ۇلكەن جاڭا پوسەلكە سالىنىپ جاتقان انگارانىڭ ارعى بەتىنە، ون جاعالاۋعا قاۋىپتەنە ءبىر-بىر قاراسىپ قويىپ، ءجيى-جيى اۋىر كۇرسىنىسەدى. ول جاقتان قيلى-قيلى قاۋەسەتتەر جەتىپ جاتادى.

وسىدان ءۇش ءجۇز جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن وقشاۋ ارالعا قونىستانباقشى بولعان ءبىرىنشى مۇجىق بۇدان ارتىق جەردى تابا المايتىنىنا انىق كوزى جەتكەن، كورەگەن دە ءماتتاقام ادام بولسا كەرەك. ارال بەس شاقىرىمنان ارتىعىراق جەرگە اششى ىشەكتەي جىپ-جىڭىشكە بولىپ شۇباتىلماي، وتەك تارىزدەنىپ تالپيىپ جاتىر — مۇندا ەگىستىككە دە، ورمان-توعايعا دا، باقا-شاياندى سازداققا دا جەتەتىن جەر بار، ال تومەنگى جاقتاعى تايىز، قيسىق وزەكتىڭ ارعى جاعىنان ماتيوراعا جاقىنداي ءجۇزىپ كەلىپ، باسقا ءبىر ارال توقتاعان، جۇرت ونى بىردە پودموگا، بىردە پودنوگا دەپ اتاپ كەتكەن. پودموگاسى — تۇسىنىكتى: ءوز جەرىندە جەتىسپەگەن نارسەنى وسى ارادان الىپ وتىرعان، ال نەلىكتەن پودنوگا بولعانىن — قۇدايدىڭ ءتىرى جانى تۇسىندىرە الماس ەدى، ونى ەندى ءقازىر تۇسىندىرە المايتىنى بەس ينەدەن بەلگىلى. بىرەۋدىڭ ءتىلى بۇرالىپ كەتكەن شاقتا شىققانداعى، سولاي اتالىپ كەتكەن شىعار، ال ءتىل جارىقتىققا ءسوز نەعۇرلىم قيتۇرقى، قىزىق بولسا، سوعۇرلىم سۇيكىمدى كورىنەدى. وسى ءبىر وقيعادا، قايدان شىققانى بەيمالىم، تاعى ءبىر ەسىم — بوگودۋل بار، سەڭدەلىپ وزگە ءبىر ولكەدەن كەلگەن شالدى، الگى ءبىر ءسوزدى حوحولداردىڭ مانەرىنە سالىپ، بوگودۋل دەپ اتاپ كەتكەن. ءبىراق بۇل ارادا وسىناۋ لاقاپ اتتىڭ نەدەن شىققانىن جورامالداپ ايتۋعا بولادى ايتەۋىر. ءوزىن پولياكپىن دەيتىن شال ورىستىڭ بوعاۋىز ءسوزىن جاقسى كورەتىن; شاماسى، وسى اراعا كەلگەن ساۋاتتى كىسىلەردىڭ ءبىرى، ونىڭ ءسوزىن تىڭداعاننان كەيىن، ءبىرتۇرلى نالىڭقى كەيىپپەن: بوگودۋل (قۇدايدى قارعاعان) دەسە كەرەك، ال، دەرەۆنيانىڭ كىسىلەرى مۇنى الدە ۇقپادى ما، الدە ءتىلىن ادەيى بۇرىپ، بوگودۋل دەپ وزگەرتىپ جىبەردى مە — كىم بىلگەن. تاپ وسىلاي بولدى ما، الدە بولمادى ما، انىق-قانىعىن كەسىپ ايتۋ كيىن، ءبىراق وسىنداي ءبىر بولجام وزىنەن-وزى سۇرانىپ-اق تۇر.

دەرەۆنيا ءوز ومىرىندە تالاي قۇقايدى كورگەن. ەجەلگى زاماندا مۇنى جاناپ، انگارانى جوعارى بويلاي، يركۋت بەكىنىسىن سالۋ ءۇشىن قابا ساقال قازاقتار ءجۇرىپ وتكەن، ەكى جاققا بىردەي ەرسىلى-قارسىلى اعىلىپ جاتاتىن ساۋدا ادامدارى بۇل قىستاققا قونالقاعا كەلىپ وتىرعان; سۋ ۇستىنەن ايدالعانداردى الىپ كەلە جاتىپ، كەمە تۇمسىعىنان ەل-جۇرتى بار جاعالاۋدى كورىپ، بۇلار دا بۇرىلاتىن بولعان: مازداپ وت جاعىپ، وعان وسى ارادان اۋلانعان بالىقتان قارما-سورپا جاساعان. ارالدى باسىپ العان كولچاكشىلار مەن ەكى جاق جاعالاۋدان دا قايىقتارعا وتىرىپ، تىكە شابۋىلعا شىققان پارتيزاندار اراسىندا ەكى كۇن بويى قىرعىن سوعىس بولىپ، كۇركىرەپ وتكەن. كولچاكشىلاردان ماتيورادا، جالاڭاش ءمۇيىستىڭ جوعارعى شەتىندە اعاشتان قيىپ سالىنعان ۇزىن باراك قالدى، سوڭعى جىلدارى وندا جادىراعان جازدىڭ جىلى-جايلى كۇندەرىندە، تاراقان تارىزدەنىپ، بوگودۋل قارت تۇرىپ جاتىر. دەرەۆنيا وزەن تاسىپ، ارالدىڭ جارتىسى سۋ استىندا قالعانىن دا، ال پودموگانىڭ ۇستىنەن — ول جايپاق تا تەگىس بولعان — يىرىمدەنىپ، بۋىرقانىپ تاسقىن اققانىن دا، وت پەن ءورتتى دە، اشتىق پەن تالاۋ-توناۋدى دا كورگەن.

جالپى ەل سياقتى، دەرەۆنيانىڭ تاپ-تۇيناقتاي توبە باسىندا، الىستاعى ەكى وزەكتىڭ ەكەۋىنەن دە انىق كورىنەتىن، شاعىن عانا شىركەۋى بولاتىن; وسى ءبىر شىركەۋدى كولحوز ۇيىمداسقان كەزدەرى قويماعا لايىقتاپ جوندەگەن-دى. شىنىندا دا، ءپىرادار پوپ بولماعاندىقتان مۇنداعى ءدىني قىزمەت ودان بۇرىن توقتاپ قالعان ەدى، ءبىراق مۇنارا باسىنداعى كرەست سو كۇيى قالا بەرگەن، ال كەمپىر-سامپىرلار تاڭسارىدەن وعان قاراپ ءيىلىپ تاعزىم ەتىپ جاتاتىن. سوسىن كرەستى دە ۇشىرىپ ءتۇسىردى. جوعارعى مۇيىستەگى، ادەيى قازىلعانداي بولىپ كورىنەتىن وزەك باسىندا ديىرمەن بار-تۇعىن، ول باس پايداسى ءۇشىن وزگەلەر ءدانىن تارتپاعانىمەن، ەشكىمگە جالىنباي ءوز استىعىن تارتۋعا كامىل جەتۋشى ەدى. سوڭعى جىلدارى بۇرىنعى ەسكى تەپسەنگە اپتاسىنا ەكى رەت سامولەت كەلىپ قوناتىن دا، جۇرت قالاعا ما، اۋدانعا ما، اۋەمەن ۇشىپ بارۋعا داعدىلانىپ كەتكەن-دى.

حوش، سونىمەن، دەرەۆنيا وزەننىڭ سول جاعالاۋىندا، جار باسىنداعى اتا قونىسىنان قوزعالماي، وزگە مەكەن-جايلارمەن قارىم-قاتىناس جاساپ، قادىم زاماننان قاسىندا ءجۇرىپ، قورەك تاپقان سۋدى قالاي قارسى الىپ، ۇزاتىپ سالسا، زۋلاعان جىلداردى دا سولاي قارسى الىپ، شىعارىپ سالىپ، ەلدەن وزباي، كوشتەن قالماي، تىرلىك ەتىپ جاتتى. اققان سۋدىڭ شەت-شەگى جوق بولىپ كورىنەتىنى سەكىلدى دەرەۆنيا دا ماڭگى جاسايتىن ءتارىزدى: ولاردىڭ بىرەۋىنىڭ نان-تۇزى تاۋسىلسا، ەكىنشىلەرى تۋىپ جاتتى، ەسكى ءۇي-جايلار توزىپ، قۇلاپ، جاڭالارى قيىلىپ، سالىنىپ جاتتى. بىردە، ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا، دەرەۆنيانىڭ شارۋاسى دا ءبىتىپتى، كۇنى دە تاۋسىلىپتى، دەگەن سۋىق حابار جەتكەنشە، ول نەبىر ناۋبەت پەن قيلى-قيلى زاماندى باسىنان وتكەرىپ، ءۇش ءجۇز جىلدان اسا ۋاقىت عۇمىر كەشىپتى، وسى ۋاقىت ىشىندە جوعارعى ءمۇيىستىڭ شاماسى، جارتى شاقىرىمداي جەرىن سۋ شايىپ كەتكەن بولار-اۋ. انگارانىڭ تومەنگى جاعىنان ەلەكتر ستانتسياعا ارناپ، بوگەت سالىپ جاتىر، بۇدان وزەن مەن وزەكشەلەردىڭ سۋى كوتەرىلىپ، جايىلادى دا، كوپتەگەن جەردى، ونىڭ ىشىندە، ارينە، ەڭ الدىمەن ماتيورانى باسىپ قالادى. ەگەر تاپ وسىنداي بەس ارالدى قاباتتاپ، ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرىن قويسا دا، ءبارى ءبىر، ولاردىڭ توبەسى كورىنبەيدى، بۇدان كەيىن شىجانداي ەل-جۇرتتىڭ بۇرىنعى قونىسىن تابا المايسىڭ. كوشۋگە تۋرا كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى ءىس جۇزىندە سولاي بولاتىنىنا، قاراڭعى حالىقتى قورقىتىپ كەلگەن دۇنيەنىڭ اقىرزامانى وسىناۋ دەرەۆنيا ءۇشىن شىنىمەن-اق جاقىن قالعانىنا سەنۋدىڭ ءوزى قيىن ەدى. العاشقى سىبىستان كەيىن ارادا ءبىر جىل وتكەن سوڭ، كاتەرمەن نارىق كوميسسياسى كەلىپ، ءۇي، قورا-جايلاردىڭ توزعان-توزباعانىن انىقتاپ، ولاردىڭ اقشاسىن بەلگىلەدى. ەندى ماتيورانىڭ تاعدىر-تالايىنا كۇمان كەلتىرۋگە بولماي قالدى، ول ەڭ اقىرعى جىلدارىندا جانسەبىلدەنىپ جاتقان-دى. وڭ جاعالاۋدىڭ ءبىر جەرىنەن سوۆحوزعا ارنالىپ، جاڭا پوسەلكە سالىنىپ جاتسا كەرەك، جاقىن جەردەگى، ءتىپتى موينى قاشىق جەردەگى كولحوزداردىڭ ءبارىن سوعان اپارىپ ۇيىستىرادى ەكەن-داعى، قالعان قوقىر-سوقىرمەن اۋرە بولماس ءۇشىن ەسكى دەرەۆنيالاردىڭ ءبارىن ورتەپ جىبەرەتىن كورىنەدى.

ەندى تەك اقىرعى جاز عانا قالدى; كۇزدە سۋ كوتەرىلە باستايدى.

2

ۇش كەمپىر ساماۋرىندى ورتاعا الىپ، بىردە شىنىاياققا شاي قۇيىپ، ونى اسىقپاي ءىشىپ، ۇندەمەي قالسا، سالدەن كەيىن قايتادان ەنجار، قاجىعان كەيىپپەن، جەلىسى بوساعان ءالسىز اڭگىمەنى ساراڭ بىرەر سوزبەن ساباقتاپ قويادى. ولار كەمپىرلەردىڭ ەڭ كارىسى — داريانىڭ ۇيىندە وتىرعان; قاريالاردىڭ ەشقايسىسى ءوز جاسىنىن نەشەدە ەكەنىن دالمە-دال بىلمەيتىن; ويتكەنى سو تۋعان كۇنى بۇلاردى شوقىندىرعان كەزدە جازىلعان شىركەۋ قاعازىندا قالعان، ونى كەيىن ءبىر جاققا الىپ كەتسە كەرەك — ەندى ونىڭ ءىز-تۇزىن تابۋ مۇمكىن ەمەس. وزدەرىنىڭ جاسى جايلى كەمپىرلەر مىناداي ءبىر كەپتى ايتاتىن:

— قىز-اۋ، سەن تۋعان كەزدە مەن ۆاسكانى، ءىنىمدى، ارقالاپ جۇرەتىنمىن. بۇل — داريانىڭ ناستاسياعا ايتقانى.— مەن ول كەزدە ەسىمدى بىلەتىنمىن، ۇمىتقان جوقپىن،

— قالاي دەسەڭ دە، سەن مەنەن ەسەبى، ءۇش جاستاي عانا ۇلكەن شىعارسىڭ.

— بەتىم-اۋ، ءۇش جاسى نەسى! مەن كۇيەۋگە شىققاندا، سەن كىم ەدىڭ — ارتىنا ءبىر قاراشى! سەن وندا كويلەكسىز، جالاڭاش زىرلاپ جۇرەتىنسىڭ. مەنىڭ قالاي شىققانىم، ءوزىڭ ويلانشى، ەسىڭدە شىعار.

— ءيا، ەسىمدە.

— سولاي دە. ماعان تەڭەلۋ قايدا ساعان! سەن مەنىڭ قاسىمدا قايدا، ءالى سولقىلداعان جاسسىڭ.

ۇشىنشى كەمپىر سيما بۇلاردىڭ باياعى زاماندا بولعان ەستەلىكتەرىنە ارالاسا المايدى، ول ءبىر تاعدىردىڭ كەزدەيسوق جەلى ايداپ، وسىدان ون جىلداي بۇرىن ماتيوراعا كەلگەن كىرمە كىسى-تۇعىن، ءوزى ماتيوراعا انگارا دەرەۆنياسى پودۆولوچنايادان كەلگەن-دى; ول و جەرگە سوناۋ تۋلا تۇبىندەگى ءبىر مەكەننەن كەلىپ جەتكەن سەكىلدى، وزىنە سالساڭ، موسكۆانى ەكى رەت — سوعىسقا دەيىن جانە سوعىس كەزىندە كورىپتى. بۇعان دەرەۆنياداعىلار: ءوزىن كورمەگەن، تەكسەرىپ بىلمەگەن نارسەگە ونشا سەنە بەرمە، دەگەن ەجەلگى ادەتتەرى بويىنشا، كۇلە قارايتىن بولدى. ەگەر بۇلاردىڭ بىردە-بىرەۋى كورمەسە، قايداعى ءبىر قاڭعىباس كەمپىر سيما موسكۆانى قالاي كورگەن؟ ونىڭ ىرگەسىندە تۇرعانىنان نە پايدا؟—موسكۆا، ءسىرا، كىم كورىنگەندى جىبەرە بەرمەيتىن شىعار. سيما بۇعان اشۋلانبايدى، وزەۋرەمەيدى، تەك ۇندەمەي قويا سالادى، ال ءبىرازدان كەيىن سول ءسوزىن قايتا ايتادى، سول ءۇشىن ول «موسكوۆيشنا» دەگەن لاقاپ اتقا يە بولدى. سيما — مۇنتازداي تاپ-تازا، . ۇقىپتى كەمپىر ەدى، ەپتەپ قارا تانيتىن، وزىندە اندەر جيناعى بولاتىن، كەيدە ءبىر كوڭىلى سوققان كەزدەرى سو جيناقتان تالاي قىز تاعدىر تۋرالى ۇزىن ىرعاقتى ءبىر مۇڭلى اندەردى سوزىپ وتىرىپ الاتىن. سونشا سەرگەلدەڭگە ءتۇسىپ، سوعىستا كىندىك قانى تامعان جەرىن تاستاپ، جان دەگەندە جالعىز قىزىن — ول دا مىلقاۋ — تۋىپ، ەندى قارتايىپ قالجىراعان شاعىندا بارماقتاي نەمەرەسىمەن جالعىز قالىپ، ونى قاشان، قالاي ەل قاتارىنا قوساتىنى بەيمالىم بولسا — بۇ بايعۇستىڭ دا قاتىگەز تاعدىر تالقىسىن كورگەنى، تەگى، راس بولسا كەرەك. ءبىراق سيما ءقازىر دە، ەكەۋى بىر-بىرىنە ەس بولاتىن، كىرىن جۋىپ، اۋقاتىن ازىرلەپ، بەرىپ وتىراتىن ءبىر شالدى تابۋدان ءۇمىتىن ۇزبەيدى. تەك وسى سەبەپتەن عانا كەمپىر ءبىر كەزدە ماتيوراعا تاپ بولعان: ماكسيم اتايدىڭ سوياۋداي سوپايىپ جالعىز قالعانىن ەستىگەسىن، ول ادەپ ءۇشىن مەرزىمدى ۋاقىتتى توسىپ وتىردى دا، و كەزدەگى مەكەنى پودۆولوچنايانى تاستاپ، باقىتتى كوكسەپ ارالعا اتتانعان. ءبىراق باقىتى قۇرعىر الاقانعا قونا قويمادى: ماكسيم اتاي قاسارىپ كونبەدى، سيمانى ءالى جەتە بىلمەيتىن قاتىندار وعان قول ۇشىن بەرمەدى; اتايدىڭ ەشكىمگە كەرەگى بولماسا دا، وزدەرىنىڭ اتايى، ونى اپارىپ، بوتەن بىرەۋدىڭ باۋىرىنا سالا سالۋعا قيمادى. بارىنەن بۇرىن ماكسيم اتايدى ۇركىتكەن سيمانىڭ مىلقاۋ قىزى ۆالكا بولسا كەرەك، ول كەزدە و قىز كىسىنىڭ قۇيقاسىن شىمىرلاتاتىن ءبىر اششى داۋىسپەن وكىرىپ، ۇدايى بىردەڭەنى قىڭقىلداپ سۇراي بەرەتىن جىندى كەشتەۋ بويجەتكەن ەدى. وسى ءبىر ءساتسىز قۇدالىق جونىندە اۋىل ادامدارى: «سيما شالدى قالاپ كەپتى، ءبىراق ونى جاناپ ەتتى»— دەپ كەلەكەلەپ ءجۇردى، ءبىراق سيما بۇعان قىنجىلمادى. ول قايتادان پودۆولوچناياعا كەتپەدى، تومەنگى جاقتاعى بوس قالعان شاعىن ۇيگە كىرىپ الدى دا، سول بەتىمەن ماتيورادا قالىپ قويدى. باقشا سالىپ، ورمەك قۇرىپ، ءار ءتۇرلى جىرتىلعان شۇبەرەكتەن، ءجۇن-جۇرقادان الاشا توقىپ، جوق-جىتىكتىڭ كۇنىن كوردى. شەشەسىمەن بىرگە تۇرعان كەزدە ۆالكا كولحوز جۇمىسىنا بارىپ ءجۇردى.

تاپ ءقازىر سيمانىڭ قاسىنا، بەس جاستاعى بارماقتاي نەمەرەسى، ۆالكانىڭ كولدەنەڭ تاپقان ۇلى كەلىپ سۇيكەنىپ تۇر. بالا شەشەسىنە تارتىپ مىلقاۋ بولمادى، ءبىراق قينالىپ از سويلەيدى، ءوزى اجەسىنىڭ ەتەگىنەن ايرىلمايتىن قورقاق تا كىسى-كيىك بولىپ ءوستى. كەمپىر بايعۇستار ونى اياپ، جانى اشىپ، ايمالاپ جاتادى — ول بولسا، سيماعا بۇرىنعىدان بەتەر جابىسىپ، قاريالارعا ءبىر ءتۇرلى بالاعا ءتان ەمەس ەستى كوزبەن كۇيىنە قاراپ، مونتيىپ ءبارىنىڭ. جاي-كۇيىن ءتۇسىنىپ تۇرعانداي بولاتىن.

— ماعان تاپ وسىلاي قارايتىن سەن كىم ەدىڭ سونشا؟— دەپ تاڭىرقايتىن داريا.— سەن مەنىڭ سىرتىمنان نەنى كورىپ تۇرسىڭ — اجالىمدى ما؟ مەن ونى سەنسىز دە بىلەمىن — قاراشى، بۇل ماقاۋدىڭ شەگەدەي قادالۋىن.

— ول ماقاۋ ەمەس،— دەيدى سيما رەنجىپ، كولكاسىن باۋىرىنا قىسا ءتۇسىپ.

— ماقاۋ بولماسا، نەگە ۇندەمەيدى؟

بايتى شايدان، باتىس بەتتەگى تەرەزەدەن تۇسكەن ەكىندىگە تاياعان كۇن شۇعىلاسىنان بويى بالقىعان كەمپىرلەر اڭگىمە تىنىنەن تاعى ايرىلىپ قالدى. قاسىندا وتىرعان سيمانىڭ توبەسىنەن قارايتىن، ۇزىن بويلى، تارامىس كەمپىر داريا ەكى ۇرتى وپىرايىپ، ىشىنە ءتۇسىپ كەتكەن، قاتال دا قۋقىل ءجۇزىن ستولدان الماي، الدەنەنى ماقۇلداعانداي باسىن يزەپ وتىر. ۇلعايعان جاسىنا قاراماستان، داريا كەمپىر وزىنشە ءجۇرىپ-تۇرىپ، قال-قادارىنشا قولىنان كەلەتىن جۇمىستى، ءۇي شارۋاسىنىڭ نەداۋىر ءىسىن تىندىرىپ جۇرەتىن. ەندى، مىنە، بالاسى مەن كەلىنى جاڭا قونىسقا كوشىپ كەتتى دە، اپتاسىنا ءبىر رەتتەن نەمەسە ءتىپتى ودان دا سيرەك قاتىنايدى، سول سەبەپتى دە بۇكىل قورا-جاي، بۇكىل باۋ-باقشا مۇنىڭ موينىندا، ال قورا-جايدا سيىر، باسپاق، قىستا تۋعان بۇقاشىق، توراي، تاۋىقتار مەن يت بار. راس، ەگەر كەمپىردىڭ ال-دارمەنى جەتپەي جاتسا نە سىرقاتتانىپ قالسا، كورشىسى ۆەرادان كومەك سۇرا دەپ قاتتى تاپسىرىلعان بولاتىن، ءبىراق ايتەۋىر ازىرگە، شۇكىرشىلىك، داريا بارشا ءىسىن ءوزى اتقارىپ ءجۇر.

يۋن ايىنىڭ تۋعانى وسى، الا كوبەڭ قىسقا تۇندەردىڭ تۇنجىراپ كەلىپ ءۇزىپ-ۇزىپ كەتەتىنى بولماسا، ءبىر مامىراجاي اشىق، شۋاقتى كۇندەر كەرۋەنى تۇتاسىپ جاتتى.

سۋ ورتاسىنداعى ارالدا ىستىق اپتاپ دەگەنىڭ بولمايدى. سامال-سەبەز سايابىرلاپ، دامىل تاپقان قوڭىر كەشتەردە كۇن بويى قىزعان جەر بۋسانىپ، جىلى بۋ تاراتىپ، توڭىرەك ماۋجىراي، راقات-شاراپاتقا بولەنىپ، تامىلجىعان تىنىشتىق-تىنىم ورنايدى، بۇرىنعىدان بەتەر قويۋلانىپ، جاڭعىرا-جاسارا تۇسكەن جاسىل دۇنيە، شالقىعان سۋ ۇستىندە بۇرىنعىدان بەتەر بوي تۇزەپ، بيىكتەي تۇسكەن ارال كوز الدىندا قۇلپىرىپ، جايناپ تۇرادى، تاستان-تاسقا سەكىرىپ، كوڭىلدەنە اندەتىپ، مولدىرەپ اعىپ جاتقان انگارا — مىنە، وسىنىڭ ءبارى ماڭگى مىزعىماس ءبىر بەرىك دۇنيە بولىپ كورىنەر ەدى دە، كىسى ەشتەڭەگە دە: بۇل ارانى، سۋ باساتىنىنا دا، وزدەرىنىڭ كوشىپ، اعايىنمەن ايرىلىسىپ كەتەتىنىنە دە سەنبەيتىن. ال مۇنىڭ ۇستىنە ەگىن مەن باقشا كوگى تەبىندەپ ءوستى، مەزگىلىندە جاڭبىر جاۋىپ، مەزگىلىندە جىلى كۇندەر كەلىپ جەتتى; بىتىك ەگىن كەپىلىندەي بولعان وسى ءبىر سيرەك كەزدەسەتىن كەلىسىم مەن ۇيلەسىمگە، .جۇرت اڭساعان جازدىڭ بىرتە-بىرتە باياۋلاپ بارىپ جادىراپ جايما شۋاقتانۋى كەلىپ قوسىلدى...

— تاڭەرتەڭ تۇرامىن دا، ۇيقىمدى اشار-اشپاستان، الگى بالە ەسىمە ساپ ەتە تۇسەدى... وي، جۇرەگىم قاپ-قاتتى بولىپ، جۇرمەي قالادى،— دەپ باياۋلاتادى ناستاسيا كەمپىر.— جاراتۋشى يەم-اي!.. ال ەگور ەگىلىپ جىلايدى، جىلايدى كەلىپ. مەن ونى جۇباتىپ: «ەگور، سەن جىلاما، قوي ەندى»— دەيمىن، ال ول ماعان: «مەن نەگە جىلامايىن، ناستاسيا، نەگە جىلامايىن؟!»—دەيدى. ءوستىپ جۇرەگىم تاستاي بولىپ ءۇي ءىشىن جينايمىن. كۇيبەڭدەپ ءجۇرىپ قاراسام، قىبىرلاپ داريا جۇرەدى، ۆەرا جۇرەدى، دومني دا جۇرەدى — سوسىن جۇرەگىم ءسال جۇمسارىپ، قىسۋىن قويادى. ۇيرەنىپ كەتەمىن. بالكىم، ءبىزدى تەك قورقىتىپ قانا قوياتىن شىعار، ەشتەڭە ىستەمەس،— دەپ ويلايمىن.

— ءبىزدى ءجون-جوسىقسىز قورقىتىپ قايتەدى؟— دەيدى داريا.

— قورىقپايتىن كىسى قالماسىن دەيدى-داعى.

ناستاسيا، ەگور ەكەۋى سوقا باسى سوپايىپ مۇلدە جالعىز قالعاننان كەيىن (ەكى ۇلى سوعىستان قايتپادى، ءۇشىنشىسى تراكتورىمەن قوسا مۇز ويىلىپ، سۋعا باتىپ كەتتى، قىزى قالادا راكتان قازا تاپتى) ناستاسيانى ازداپ شالىق شالدى، ءوزىنىڭ شالى تۋرالى قايداعى جوق ايانىشتى، دەرتتى بىردەڭەلەردى ايتاتىندى شىعاردى: بىردە ءيىس ءتيىپ، ءولىپ قالا جازدادى، ارەڭ ايىقتىردىم دەسە، ەندى بىردە ءتۇنى بويى ايقايلاپ، ويبايلاپ شىقتى، ويتكەنى ونى بىرەۋ ىشىنەن قىلعىندىراتىن كورىنەدى دەيدى، تاعى بىردە جىلادى، «ەكى كۇننىڭ ءجۇزى بولدى، مىنە، كوز جاسى بەتىن جۋىپ، ەڭىرەپ جىلاي بەرەدى» — دەيدى، ءبىراق ەل-جۇرت ەگور اتانىڭ وڭايلىقپەن كوزىنە جاس المايتىنىن جاقسى بىلەدى. اۋەلگى كەزدە شال كەمپىرىن ۇيالتىپ تا، قورقىتىپ تا، اقىل ايتىپ، الدارقاتىپ تا كوردى، ءبىراق وعان ەشبىر ەم قونبادى، سوسىن شال الەكتەنۋىن قويدى. باسقا ءىستىڭ بارىندە دە كادىمگى ەس-اقىلى ءبۇتىن ادام سياقتى، ءبىراق وسى ماسەلەگە كەلگەندە، ءبىر تەتىگى ءبۇلىنىپ قالعاندايىن، ومىردە مۇلدە بولماعان، ءتىپتى بولۋعا ءتيىستى دە ەمەس جايتتەر تۋرالى اۋزىنا كەلگەنىن قىرىق قۇبىلتىپ ايتىپ، ساندىراقتاپ جۇرگەنى. قايرىمدى كىسىلەر ناستاسيانىڭ وسىناۋ اقكوڭىل ەسەرلىگىن ەلەمەۋگە تىرىسادى، ال قارا جۇرەك قايرىمسىزدار:

— ەگوردىڭ ءحالى قالاي، بۇگىن ءولى مە، ءتىرى مە ءوزى؟— دەپ سۇراعاندى ۇناتادى.

— وي!— دەپ كادىمگىدەي قۋانىپ قالادى ناستاسيا.— نەسىن ايتاسىڭ، ەگور ما، ەگور... تۇندە ءولىپ قالا جازدادى. قارت كىسىدە ەس بولا ما، ءبىر سۇيەلىن تىرناپ جۇلىپ تاستاپ، قانى توقتاماي، الەككە تۇسەيىك. اققان قانى تولىق ءبىر شىلاپشىن بولدى.

— ال، ءقازىر قالاي — توقتادى ما؟

— بويىنداعى بار قانى اعىپ بىتكەسىن توقتادى عوي ايتەۋىر. ەندى كىرپىگى عانا قيمىلداپ جاتىر. وي، شال بايعۇسقا جانىم اشيدى-اق، قايتەيىن. قوي، مەن كەتەيىن، شالعا نە بولدى ەكەن، كورەيىن.

ال ەگور تاپ سول ساتتە، كوشەنىڭ ەكىنشى جاعىمەن سامسىرەپ بارا جاتقان، ناستاسيا جاققا دارمەنسىز كۇيمەن ىزالانا ءبىر قاراپ: ءتىلىڭ تاسقا، ەسۋاس بەيباق، مەن تۋرالى تاعى ءبىر ەرتەكتى ايتىپ تۇرسىڭ عوي،— دەپ ويلادى.

ولار تاياۋ ۋاقىتتا، ەلدىڭ بارىنەن بۇرىن ماتيورامەن قوشتاسۋى كەرەك ەدى. كىمنىڭ قايدا كوشەتىنىن انىقتاپ، ءبولۋ ىسىنە كەلگەندە، ەگور اتاي ىزالانعانى ما، الدە ابدىراپ، ساسىپ قالعانى ما، كىم بىلگەن، ايتەۋىر قالاعا، قالا بولعاندا، الگى سۋ ەلەكتر ستانتسياسى سالىنىپ جاتقان قالاعا جازىلادى. ول جاقتا سۋ باساتىن ايماقتان شىققان، وسى كىسىلەر سياقتى، جالعىز-جارىم قارىپ-قاسىرلەرگە ارنالىپ، ۇلكەن ەكى ءۇي سالىنىپ جاتقان. الىس-بەرىس شارتى بىلاي بولاتىن: ولار ءوزىنىڭ لاشىعىنا كوك تىيىن دا المايتىن، ءبىراق ولارعا قولما-قول قالا پاتەرىن بەرەدى. كەيىنىرەك ەگور اتا، ناستاسيا تۇرتكىلەپ، قىڭقىلداي بەرگەسىن، قايتا ويلانىپ، قالانى، پاتەردى دە بەرەتىن، اقشانى دا تولەيتىن سوۆحوزعا وزگەرتكىسى كەلىپ ەدى، ءبىراق ەندى بولمايدى ەكەن، كەشىگىپ قالىپتى.

— سوۆحوز پاتەردى قىزمەتكەرلەرگە بەرەدى، ال سەن ءقايبىر وڭعان قىزمەتكەرسىڭ،— دەدى سەلولىق سوۆەتتىڭ پرەدسەداتەلى ۆورونتسوۆ وعان ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ.

— مەن بار عۇمىرىمدى كولحوزعا بەردىم عوي.

— كولحوزدىڭ ءجونى باسقا. كولحوز ەندى جوق.

اۋداننان سوڭعى كەزدە: كوشىڭدەر دە كوشىڭدەر دەپ ەگور اتانى ەكى مارتە اسىقتىردى، بۇلاردىڭ ناستاسيا ەكەۋىنە ارنالعان پاتەرى وزدەرىن كۇتىپ، ءازىر تۇرعان كورىنەدى، ءبىراق قاريالار اجال الدىندا تۋعان جەردىڭ جانعا شيپالى اۋاسىمەن ارمانسىز ءبىر تىنىستاپ العىسى كەلگەندەي-اق، كوشەر ءساتىن سوزىپ، ورنىنان قوزعالماي قويدى. ناستاسيا باقشا ەگىپ، ايتەۋىر نەدە بولسا، ءوزىن-وزى الداپ، كەتەر كەزدى كەيىنگە قالدىرۋ ءۇشىن، ءبىر ىستەن كەيىن، ەكىنشى ءىستى باستاپ اۋرەگە ءتۇستى.

اۋداننىڭ ادامى اقىرعى رەت كەلگەندە، بۇلارعا شىنىمەن-اق اڭگىر تاياق ويناتىپ: و پاتەرگە باسقا بىرەۋلەر كىرىپ الادى دا، سەندەر جەر سيپاپ قالاسىڭدار — دەپ قاتتى قورقىتتى، وسىدان كەيىن-اق، ەگور اتاي ەگەر شىنىمەن كوشەتىن بولساق — كوشەلىك ەندى — دەپ بەلدى بەكەم بۋدى. سوسىن ناستاسياعا قاراپ:

— ترويتساعا دەيىن دايىن تۇراسىڭ!—دەپ ءبىر-اق كەستى.

ال ترويتساعا دەيىن نەبارى ەكى-اق اپتا قالعان-دى.

— ەندى ءشوپ باسىن سىندىرمايسىڭ،— دەيدى داريا، ناستاسيانىڭ كوڭىلىن اۋلاعانى ما، الدە وعان كۇلگەنى مە — بەلگىسىز. مەن انادا قالاداعى قىزىمنىڭ ۇيىنە قوناققا بارايىن — ءبىر عاجابى: وندا بار عوي ەندى ءشوپ باسىن سىندىرماساڭ دا بولادى. وزەن-سۋى دا، ورمان-توعايدى دا، اجەتحانا-مونشاسى دا ءبارى-بارى قاسىندا، كوڭىلىڭ قالاسا، جىل بويى كوشەگە شىقپاي-اق قويۋىنا بولادى. كرانى ساماۋرىندىكى سياقتى، بۇراساڭ — سۋ زىرلاي جونەلەدى، ءبىر كرانتتا سالقىن سۋ، ەكىنشىسىندە — ىستىق سۋ. پليتاسىنا وتىن سالمايسىڭ، ونىڭ دا كرانتى بار، باسىپ قالساڭ — وت جانادى. قايناتام دەيسىڭ بە، بۋلايمىن دەيسىڭ بە — ەركىڭدە. بار يگىلىك قول استىندا!— ايەلگە دەگەن ءبىر جاننىڭ راقاتى. ال ناندى قولدان پىسىرمەيدى، جوق، نان جارىقتىقتى ساتىپ الادى. وندايدى كورىپ بىلمەگەن، ۇيرەنبەگەن جازعان باسىم، الگى كرانتتاردىڭ قاسىندا تۇرىپ اھىلاپ-ۇھىلەپ، قايران قالسام كەرەك — ولار مەنىڭ سونى قىزىق كورىپ، تاڭدانعانىما ءماز بولىپ كۇلىپ جاتىر. ال ەندى بارىنەن دە سولەكەتى — مونشاسى مەن اجەتحاناسى، انا دىنسىزدەردەگى سياقتى، ءبىر قۋىستا، ءاسۇيدىڭ قاسىندا بولادى ەكەن. بۇل دا، ارينە، اقىلعا قونبايدى. قىسىلعان كەزدە بارىپ وتىرا قالساڭ، داستارقان باسىنداعىلار ەسىتىپ قالماسىن دەپ، وزىڭنەن-وزىڭ قۋىستانىپ، قانشا ازاپقا تۇسەسىڭ. مونشاسى ما... قايداعى مونشا، ەمشەكتەگى نارەستەنى عانا شومىلدىراتىن، كىسىنىڭ كۇلكىسى كەلەتىن نارسە... ولار سوعان بارىپ، شالپىلداپ ءتۇسىپ، سۋ-سۋ بولىپ شىعىپ جاتادى. ەندى سەن دە ناستاسيا، مىرزانىڭ بايبىشەسى سياقتانىپ، كەرىلىپ جاتاسىڭ سول، دۇنيەنىڭ ءبارى ۇيىڭدە، نە كەرەكتىڭ ءبارى بار، قولىڭدى سوزىپ تا اۋرە بولمايسىڭ. تاعى نە الگى... تەلەفون دەگەنىن قوندىر. ول ساعان: تىرىل-تىرىل دەسە، سەن وعان: لە-لە دەپ سويلەس تە، قايتادان جانتايىپ جاتا كەت.

— وي-بوي، سەن مەنىڭ جۇرەگىمدى تىرناي بەرمەشى!— دەيدى ناستاسيا ءمۇلايىمسىپ بولبىر قولىن كەۋدەسىنە قۋسىرىپ، كوزىن جۇمادى.— مەن وندا اپتا وتپەي جاتىپ، سانامەنەن سارعايىپ ولەم عوي بوتەن بىرەۋلەردىڭ اراسىندا! كارى اعاشتى اۋىستىرىپ وتىرعىزعاندى كىم كورگەن؟

— تەك سەنى عانا ەمەس، ءبارىمىزدى اۋىستىرىپ وتىرعىزادى، قىز-اۋ. ءبارىمىز دە ەندى سولاي قاراي جۇرەمىز. تەك ايتەۋىر جيىنىپ-تۇيىنۋگە جاراتقان جار بولسىن.

ناستاسيا كەلىسپەي، باسىن شايقادى.

— مەنى وزدەرىڭمەن تەڭگەرمە، داريا، تەڭگەرمە. سەندەر ءبارىڭ ءبىر جەردە بولاسىڭدار، ال مەن جەكە-دارا بولامىن. سەندەر ماتيورادان شىققان كىسىلەر، بىر-بىرىڭمەن باس قوساسىڭدار، سوندا ءوز ۇيىڭدە وتىرعانداي كىسى كوڭىلى كوتەرىلىپ قالادى. ال مەن شە؟ قويشى، ونىڭ نەسىن ايتايىن؟!

— ءبىز ءبارىمىز نەشەۋمىز وسى؟— دەدى داريا اقىلعا جۇگىنىپ.— ەسەبى، ەشكىم دە قالمايتىن سەكىلدى. مىنە، قاراڭدارشى: اگافيانى الىپ كەتتى، ۆاسيليسانى دا ءسويتتى، ليزانى قويار دا قويماي اۋدانعا شاقىرىپ جاتىر. كاتەرينانىڭ جۇگەرمەگى ءالى كۇنگە دەيىن لايىقتى ورىن تاڭداپ تابا الماي، وت تيگەن كىسىدەي جانىعىپ ءجۇر. الەمدەگى اراق-شاراپ اقىرعى تامشىسىنا دەيىن ىشىلمەي، ول قايدان تاپسىن. ناتاليا بولسا: مۇمكىن، لەنا بويىنداعى قىزىما كەتەرمىن دەيدى...

— تاتيانا، دومنيدا، مانيا، سەن، تۋنگۋسكا... وسى ماڭنان ءبىر ءۇيىر جان تابىلاسىڭدار ايتەۋىر. مەن بايعۇستىڭ ەندىگى ايتار كەبىنە...

— بۇكىل ماتيورانىڭ بار بولعان وسى! جاساعان-اي!

— مەن ءوزىمدى ايتىپ وتىرعان جوقپىن. ايتپايمىن، ايتپايمىن،— دەدى سيما جابىعىڭقى ۇنمەن اڭگىمەنى ءىلىپ اكەتىپ، سوسىن كوليانى تاعى باۋىرىنا قاراي ءبىر تارتىپ قويدى.— ءبىز كوليانا ەكەۋمىز قايىققا وتىرامىز-داعى، جاعادان ءبىر تەبىنىپ شىعىپ، باسىمىز اۋعان جاققا، مۇحيت-تەڭىزگە قاراي كەتە بەرەمىز...

سيمانىڭ جەكە مەنشىك مۇلكى بولمايتىن، تۋعان-تۋىسقانداردان دا قۇرالاقان ەدى، ەندى وعان ءبىر عانا جول — قارتتار ۇيىنە باراتىن جول قالعان-دى، ءبىراق، ءقازىر انىقتالعانداي-اق، بۇل جولدان دا ءبىر بوگەت شىعا كەلدى: ول بوگەت — جانىنداي جاقسى كورەتىن كولكا ەدى. مۇنى كىشكەنتاي بالامەن بىرگە قارتتار ۇيىنە العىسى كەلمەدى. سيمانىڭ مىلقاۋ قىزى ۆالكا ەسىنەن اۋىپ، ءىز-تۇزسىز جوعالىپ كەتتى. ەرەسەك جاسقا جەتىپ، ەركەك ءدامىن تاتىپ، ولاردىڭ بىرەۋى، ەكەۋى، ۇشەۋىمەن كوڭىلدەس بولعاننان كەيىن، ۆالكا كادىمگىدەي دانىگىپ، بۇل ىسكە قۇمارتىپ كەتكەنى سونشا، ەندى ار-ۇياتتى جيناپ قويىپ، تۇنگى ويىنعا ءوزى سۇراناتىن بولدى. سوسىن كوپ ۇزاماي كولكانى تاپتى. سيما ۆالكانى تاياق الىپ قۋالايتىن حالگە جەتتى، انا بىتكەن، ايەل بىتكەن دۇنيەدەگى بار قارعىستى سونىڭ باسىنا ۇيىپ-توكتى، سونىمەن جۇگەنسىز كەتكەن ءازازىل ۆالكا شىعانداپ قاشىپ كەتتى، مىنە، جىلدان اسا ۋاقىتتان بەرى ودان ەشبىر حابار-وشار كەلمەي قويدى. جۇرت سيماعا ونى ىزدەۋگە قالاي ارىز بەرۋ جولىن ۇيرەتتى، ءبىراق سو كەزدە انگارادا باستالعان الاساپىران مەن دۇربەلەڭ كەزىندە، ەشبىر دەرەكتى دوكۋمەنتى جوق، مىلقاۋ ۆالكانى تابا قويۋ وڭاي ەمەس-تۇعىن.

— ەگەر تابىلا قالسا دا، كوليانى مەن وعان بىلاي دا بەرمەيمىن،— دەيدى سيما.— ءبىز كوليا ەكەۋمىز ەتپەتتەپ ەڭبەكتەسەك تە، ءبىر جىپپەن تىزبەكتەلىپ جۇرەمىز.

— سەن ونى جۇرت قاتارلى دۇرىس سويلەۋگە نەگە ۇيرەتپەيسىڭ،— دەدى داريا كەمپىردى كىنالاپ.— ەرتەڭ ەر جەتكەندە بۇنى بەتىڭە سالىق ەتىپ جۇرمەسىن.

— ۇيرەتۋىن ۇيرەتىپ ءجۇرمىن-اۋ. ءوزى دە سويلەي بىلەدى. ءبىر-اق ءبىزدىڭ كولياڭا ۇندەمەس قوي.

— بالانى جالتاق قىپ تاستاعان. ءوزى بار نارسەنى تۇسىنەدى.

— جالتاق.

ناستاسيادان سۇراماي-اق، داريا ونىڭ ستاقانىن الىپ، شاينەكتەن شاي قۇيىپ، ساماۋرىن شۇمەگىنىڭ استىنا قويدى — بۇل ءبىر تازا قىزىل مىسى جالتىراپ تۇرعان، تومەنگى شىلتەرلەپ، ويمىشتاپ جاساعان وتتىعىنان شوقتارى جىلتىلداپ كورىنەتىن، اياعىن ورنىقتى ەتىپ اسەمدەپ يگەن، ەسكى ىسمەرلەر قولىنان شىققان، ۇلكەن كوپەس ساماۋرىنى ەدى. شۇمەكتەن قايناق سۋ بۇرقىراپ شاشىراماستان، ءبىر قالىپپەن شىمىرلاپ قۇيىلا سالدى — دەمەك قايناق سۋدىڭ ءالى جەتكىلىكتى بولعانى، وسىدان كەيىن ساماۋرىنعا جان بىتكەندەي جىڭىشكە ۇنمەن پىسىلداي بەردى. سوسىن داريا سيماعا شاي قۇيىپ، وزىنە دە ۇستەمەلەدى — ءوستىپ ءبىراز تىنىستاپ، مونشاقتاعان تەرىن ءسۇرتىپ، ازىرلەنىپ الىپ، يزەلە-قوزعالىسىپ، جوتكىرىنىسىپ، شىنىاياقتارىن ۇرلەسىپ، ەرىندەرىن ءشۇرتيتىپ، ىستىق شايلارىن ابايلاپ ىشە وتىرىپ، كەڭەستىڭ جاڭا ءبىر سورابىنا ءتۇستى.

— ءتورتىنشى ستاقان بولار وسى،— دەدى ناستاسيا ويلانىپ.

— قىز-اۋ، قويۋ شاي ءازىر تۇرعاندا ءىشىپ قال. انا جاقتا ساماۋرىن قويا المايسىڭ. الگى قالانىڭ پىسىلداعىنا كاستىرول قويىپ قايناتاسىڭ.

— قوي، كاستىرولى نەسى؟ قۇمانعا قۇيامىن.

— ءبارىبىر ساماۋرىنسىز شاي بولمايدى. تاعامدى قۇرعاق جەمەيسىڭ عوي ايتەۋىر. ايتپەسە، ءدامى دە، تاتۋى دا جوق. سىلقىتىپ سۋ ىشكەنمەن بىردەي.

سوۆحوزدا دا پاتەردى قالا ۇلگىسىمەن سالىپ جاتقانىن، ءوز باسى دا ناستاسيامەن بىردەي جاعدايدا تۇرۋعا لاجسىز كونەتىنىن ەسىنە الىپ، داريا مىرس ەتىپ كۇلىپ جىبەردى. بۇل ءوزى ناستاسيانى بەكەر قورقىتادى — ءالى ءوزىنىڭ دە ساماۋرىندى قويار-قويماسى بەيمالىم. جوق، ول قايتسە دە ساماۋرىننان ايىرىلمايدى، ءتىپتى بولماسا ونى كەرەۋەتتىڭ ۇستىنە قويادى، ال قالعانىن كورە جاتادى-داعى. ايتىلىپ وتىرعان اڭگىمە جەلىسىن جوعالتىپ الدى دا، باسقا ءبىر ءسوزدى وقىس ءبىر وكپەلى ۇنمەن قويىپ قالدى:

— ەرىك وزىمدە بولسا، وسى ارادان ەش جاققا دا تابان اۋدارماس ەدىم. ەگەر قاجەت بولسا، مەيلى، سۋىنا باتىرا بەرسىن.

— باتىرادى،— دەدى سيما قوستاپ.

— مەيلى. اجال بىرەۋ-اق — تاعى نەدەن قورقامىز؟!

— وي، بەتى اۋلاق، كىمنىڭ سۋعا كەتكىسى كەلەدى،— دەدى ناستاسيا شوشىنىپ، وزگەنى دە ساقتاندىرا.— كۇنا شىعار. ودان دا جەرگە كومسىن كىسىنى. بىزگە دەيىنگى ەر-ازاماتتىڭ ءبارى قارا جەر قوينىندا، ءبىزدى دە سوندا قويادى-داعى.

— سول ەر-ازاماتتارىڭ ەندى قالقىپ شىعا كەلەدى.

— قالقۋىنا قالقيدى عوي. جازمىش سول،— دەپ ناستاسيا تىمىرايىپ، كەلىسە كەتتى.

وزى باستاعان وسىناۋ كەپتى باسقا جاققا بۇرۋ ءۇشىن داريا:

— نەگە ەكەنىن قايدام، وسى بۇگىن بوگودۋل كەلمەي جاتىر،— دەپ ەسىنە الدى ونى.

— قايدا ءجۇر دەيسىڭ، كەلىپ تە قالعان شىعار. مۇندايدان بوگودۋل قالۋشى ما ەدى.

— ونىڭ كەلگەنى دە كۇنا، كەلمەسە — تاعى اڭسايسىڭ.

— بوگودۋلدان نە سۇرايسىڭ! بوقتامپازدىعى بولماسا، قۇدايدىڭ ءبىر پاناسىز قۇسى سياقتى جازعان عوي.

— ءتاۋبا دە، ناستاسيا.

— قۇداي-اي، كەشىرە گور!— ناستاسيا بۇرىشتا تۇرعان يكونكاعا قاراپ، ەلپەكتەي شوقىنىپ الدى دا، سولىقتاي كۇرسىنىپ، شىناياقتاعى شايىنان ءبىر ۇرتتادى، سوسىن كۇناسىن مويىنداعانداي، كۇبىرلەپ دۇعا وقىپ، تاعى دا ءبىر شوقىنىپ قويدى.

ساماۋىر وتتىعىنداعى سونە باستاعان شوقتان ءتاتتى ىس ءيىسى شىعادى، ستول ۇستىنەن ماۋجىراي قيعاش ءتۇسىپ تۇرعان كۇن ساۋلەسىندە قويۋ شاڭ-توزاڭ ازەر-ازەر قوزعالادى. قورا ىشىندە قاناتىن سارتىلداتا قاعىپ، اتا قوراز قوقيلانا ءبىر شاقىردى، سوسىن تەگەۋرىندى تۇرپىدەي اياعىمەن تالتاڭداي باسىپ، تەرەزە الدىنا كەلدى دە، ءۇي ىشىنە قىپ-قىزىل كوزىمەن ەجىرەيە ءبىر قارادى. وڭگە تەرەزەدەن انگارانىڭ سول جاق قولتىعى، ونىڭ كۇن استىندا جالتىراپ، ۇشقىن اتىپ جاتقان اعىن سۋى مەن ارعى بەتتەگى شالعىنى جيناپ الىنعان شابىندىق، ونداعى قايىڭ مەن گۇل-شەشەگى الاۋلاعان مويىل كورىنەدى. كوشە جاقتاعى اشىق ەسىكتەن كۇن قاقتاعان تاقتاي كوپىردەن قاڭسىعان شىرىك ءيىس شىعادى. تابالدىرىققا قالباڭ ەتىپ، ءبىر تاۋىق كەلىپ قوندى دا، ءجۇنى شالا جۇلىنىپ تازىعىرلانىپ قالعان ءيىر موينىن سوزىپ: وسىلار ءتىرى مە، ءولى مە؟—دەگەندەي كەمپىرلەرگە سۇقتانا قاراي بەردى. كولكا ءبىر تەپسىنىپ قالعاندا تاۋىق شار ەتىپ، ىرعىپ ءتۇستى دە، جانى شوشىپ قاقىلىقتاي باستادى، ءبىراق الىسقا كەتپەي، وسى ەسىك الدىندا، باسقىشتا باجىلداپ تۇر. كەنەتتەن ول سەنەكتە جانىن قويارعا جەر تاپپاي، قالبالاقتاپ قاشىپ، ۇشىپ قابىرعاعا سوعىپ، سالدىرلاتىپ ءىلۋلى باقىراشتى ءتۇسىردى، سوسىن ساسقانىنان بولمە ىشىنە ۇشىپ كەلىپ، ەندى باسىمدى بالتامەن شاپساڭ دا مەيلىڭ دەگەندەي جەر باۋىرلاپ جاتا قالدى. ونىڭ ىزىنشە ىشكە بىردەڭە دەپ كۇڭكىلدەپ، جالاڭاياق-جالاڭباس ءبىر سابالاق شال كىردى دە، ىلمەك تاياعىمەن تاۋىقتى ءىلىپ الىپ سەنەككە لاقتىرا سالدى. سودان كەيىن بويىن جازىپ، اينالاسىن تۇك باسىپ كەتكەن سىعىر كوزىمەن كەمپىرلەرگە ءبىر قاراپ:

— كۋر-رۆا!—دەپ ايقايلاپ جىبەردى.

— مىنە، ال-دارمەنسىز اۋليە كەلدى،— دەدى داريا بەي-جاي كەيىپپەن، سوسىن ستاكان الماق بولىپ ورنىنان تۇرەگەلدى.— يمەنبەيدى ءوزى. ءبىز: بوگودۋل نەگە كەلمەي جاتىر؟— دەپ وتىر ەدىك. ساماۋرىن ءبىرجولا سۋىماي تۇرعاندا وتىر.

— كۋر-رۆا!— دەپ تاعى دا قارق ەتتى شال داۋىستاپ.— ساماۋرىن! ول-لىكتەردى تون-ناپ جاتىر. ساماۋ-رىن!

— كىمدى توناپ جاتىر؟ سەن نە شاتىپ تۇرسىڭ؟!—داريا شاي قۇيدى، ءبىراق شۇمەك استىنان ستاقاندى الماي، ءبىر ءتۇرلى تىكسىنىپ قالدى. قازىرگى ۋاقىتتىڭ ءوزى سولاي، ءتىپتى كىسى سەنبەيتىن نارسەنىڭ وزىنە سەنۋگە تۋرا كەلەدى; ەگەر بىرەۋ، ارالدى جۇلىپ الىپ، جاڭقا سياقتى اعىزىپ بارادى دەسە — دالاعا جۇگىرىپ شىعىپ، ارالدى شىنىندا دا اعىزىپ بارا جاتقان جوق پا ەكەن — دەپ ءوز كوزىڭمەن قاراۋىڭ كەرەك. كۇنى كەشە عانا، قارا جارتاس ءتارىزدى، ماڭگى مىزعىماي تۇرا بەرەدى دەگەن نارسەنىڭ ءبارى وپ-وڭاي-اق و دۇنيەگە قۇلدىراي جونەلگەنى سونداي، ەندى كوزىڭدى جۇمىپ، بەتىڭدى باسا بەرسەڭ دە بولادى.

— حرەستەردى شاۋىپ، تاقتاي مازاراتتاردى ارالاپ كەسىپ جاتىر!—دەدى بوگودۋل ايقايلاپ، تاياعىمەن ەدەندى سوعىپ.

— قايدا — بەيىت باسىندا ما؟ ايتساڭشى بىلاي ءتۇسىندىرىپ.

— انا جاقتا.

— كىم؟ كىسىنى ىنتىقتىرماي ايتساڭشى.— داريا ورنىنان تۇرىپ، ستول باسىنان شەتكە شىقتى.— كىم شاۋىپ جاتقان؟

— بوتەن بىرەۋلەر. الباستىلار. .

— وي، ولارى كىم ەكەن؟— دەدى ناستاسيا اھىلاپ.— الباستىلار دەيدى.

شاي ۇستىندە شەشىلىپ كەتكەن جاۋلىعىن اسىعىس بايلاپ، داريا:

— قىزدار، كەتتىك دەرەۋ. الدە بۇل ەسىنەن اۋىسقان، الدە مۇنىڭ ايتقانى اقيقات شىندىق؟— دەپ ءامىر ەتتى.

زيرات دەرەۆنيا سىرتىنداعى ديىرمەنگە باراتىن جول بويىندا، قۇرعاق قۇمداۋىت دوڭەستە، قايىن مەن قاراعاي اراسىندا بولاتىن، و جەردەن الىس توڭىرەك، انگارا مەن ونىڭ جاعالاۋلارى تۇگەل كورىنەتىن.

تىسسىز ۇرتى وپىرايىپ، ەرنىن قاتۋلانا جىمقىرىپ العان داريا، جولدان بىردەڭەنى ىسىرا سالاتىن كىسىدەيىن، قولىن العا سوزىپ جىبەرىپ، ءبارىنىڭ الدىندا ەمپەڭدەي باسىپ كەلە جاتتى: ونىڭ سوڭىنان ناستاسيا ارەڭ-ارەڭ ىلەسىپ كەلەدى: دەمىكپەسى تىنىسىن تارىلتقاندىقتان، ناستاسيا اۋزىمەن اۋا قارماپ، ءجيى-جيى باسىن يزەي بەرەدى. ارتتا بالانى قولىنان جەتەكتەپ، سيما مولتەڭدەپ كەلەدى. دەرەۆنيانى سان-ساپالاق ەتكەن بوگودۋل كەيىن قالىپ قويدى دا، زيراتقا باسا-كوكتەپ، كەمپىرلەر كەلىپ كىردى.

بوگودۋل الباستىلار دەپ اتاعان كىسىلەر قيىلعان مازاراتتى، كرەستەردى ءبىر جەرگە ءۇيىپ، وت قويىپ، ءبىر-اق ورتەپ جىبەرۋ جونىندەگى ىستەرىن اياقتاپ قالعان ەكەن. جاسىل برەزەنتتەن كۇرتكە كيگەن، بۇتىندا تاپ سونداي شالبارى بار، ايۋ سەكىلدى، ۇيەلمەندەي ەركەك، زيرات باسىنا ورناتىلعان لاقسا بەلگىلەردى ءبىر قۇشاق ەتىپ كوتەرىپ، مولالار ۇستىمەن قورباڭداپ كەلە جاتقاندا، داريا ەڭ اقىرعى كۇشىن جيناپ، ىلگەرى ۇمتىلىپ شىقتى دا، ءبىر بۇيىردەن كەلىپ، جولاي قولىنا ىلىنگەن تاياقپەن ونى قولىنان قويىپ قالدى. سوققى ءالسىز بولسا دا، ابىرجىپ قالعان مۇجىق قولىنداعى زاتتارىن ءتۇسىرىپ الىپ:

— ساعان نە كورىندى، نە كورىندى سونشا، اجەتاي؟—دەدى ساسقالاقتاپ.

— كانە، بۇل ارادان تاي، الا شايتان تۇگە!—دەپ ايقاي سالدى ىزا مەن قورقىنىشتان قالشىلداپ كەتكەن داريا، ول ونى ۇرماق بولىپ تاياعىن تاعى سەرمەي بەردى. ەركەك ىرشىپ، كەرى شەگىندى.

— قوي، قوي، قاريا. سەن ءبۇيتىپ... كىسىگە قول جۇمساما. بۇيتە بەرسەڭ بايلاپ تاستايمىن قولىڭدى. سەن... سەندەر... ول ادىرايعان كۇرەڭ كوزىمەن كەمپىرلەردى ءبىر شولىپ شىقتى.— سەندەر بۇل اراعا قايدان كەلدىڭدەر؟ مولادان شىقتىڭدار ما؟

— كەت!—دەدىم عوي مەن ساعان،— دەپ داريا الگى ەركەككە تاپ بەردى. كەمپىردىڭ ەشتەڭەدەن تايىنبايتىن سۇستى ءجۇزىن كورىپ، ول كەيىن شەگىنە بەردى.— قاراڭدى باتىر بۇل ارادان، كورباق نەمە سول! مولانى بۇزدى دەگەن نە سۇمدىق!— داريا داۋىس قىلدى.— بۇلاردى وسى اراعا قويعان سەن بە ەدىڭ؟ سەنىڭ اكە-شەشەڭ وسىندا جاتىر ما؟ بالالارىڭ جاتىر ما؟ سەن قارابەتتىڭ اكە-شەشەڭ بولماعان عوي. سەن ادام ەمەسسىڭ. قانداي ادامنىڭ جۇرەگى داۋالايدى بۇعان.— ول ءۇيۋلى جاتقان، قالاي بولسا سولاي لاقتىرىلا سالىنعان كرەستەر مەن مازاراتتارعا قاراپ، كىسىنىڭ ازا بويىن قازا تۇرعىزىپ بۇرىنعىدان بەتەر داۋىس قىلدى. و-و-و! جاراتۋشى جان يەم، مىنا بەزەردى تۇرعان جەرىندە جوق قىلشى، اياماشى. اياما! جو-وق،— دەپ ول تاعى دا ەركەككە قاراي تۇرا ۇمتىلدى.— سەن ءبۇل ارادان تەگىننەن-تەگىن كەتپەيسىڭ. جاۋاپ بەرەسىڭ. بارشا ەل-جۇرت الدىندا جاۋاپ بەرەسىڭ.

— سەن كەمپىر، ءبۇيتىپ جابىسا بەرمە كىسىگە!—دەدى مۇجىق بەزىلدەپ.— جاۋاپ بەرەسىڭ دەيسىڭ. ماعان بۇيرىق بەردى، سوسىن ىستەپ جاتىرمىن. ايتپەسە سەندەردىڭ ولىكتەرىڭدى ۇركىتىپ، ماعان بىردەڭە كورىندى دەيسىڭ بە.

— بۇيرىق بەرگەن كىم؟—كىم بۇيرىق بەرگەن؟—دەپ ءبىر بۇيىردەن دۇرسە قويدى سيما كولكانى قولىنان ۇستاعان كۇيى. بالا جىلامسىراي قىڭقىلداپ، اجەسىن قولىنان تارتىپ، اشۋعا بۋلىعىپ تۇتەپ تۇرعان، وڭكيگەن اعايدان ارىرەك اكەتۋگە تىرىستى، سيما بولسا، ونىڭ ىرقىنا كونىپ، شەگىنىپ بارا جاتىپ:— سەندەر ءۇشىن جەر بەتىندە قاسيەتتى ورىن قالماعان، جاۋىزدار!—دەپ شاڭقىلداپ ۇرسا بەردى.

ۋ-شۋ دىبىسقا ۇيىسقان بۇتا اراسىنان ەكىنشى ءبىر مۇجىق شىقتى — بۇل انادان گورى كىشىرەك، جاسىراق تا جيناقتىراق ەكەن، ءبىراق بۇل دا سويىلمەن سوقساڭ دا قىڭبايتىن، بۇل دا برەزەنت كيىم كيگەن جىگىت ەكەن، قولىندا بالتاسى، جاقىن كەلىپ توقتاپ، بۇلارعا سىعىرايا قارادى.

— سەن مىنالارعا قاراشى،— دەدى ايۋ سەرىگىنىڭ كەلگەنىنە قۋانىپ.— بىردەن باس سالدى كىسىگە. تاياقتارىن شوشاڭداتىپ.

— سۋعا باتىرىلاتىن ازاماتتار، نە جۇمىسپەن جۇرسىزدەر؟— دەدى ماڭىزدانىپ ەكىنشى مۇجىق.— ءبىز سانيتارلىق بريگادامىز، وسى ماڭايدى تازارتىپ جاتىرمىز. سانيتارلىق-ەپيدەميالىق ستانتسيانىڭ بۇيرىعى بويىنشا.

تۇسىنىكسىز ءسوز ناستاسياعا ءوزىن قورلاپ، تالكەك ەتىپ ايتىلعانداي بولىپ كورىندى.

— تاعى قايداعى سام-اسپيد-ستانسيا؟— دەدى ول بىردەن شىجبالاقتاپ — كەمپىرلەردى كەلەكە ەتكىلەرىڭ كەلە مە! ناعىز اسپيد — زۇلىم سەنسىڭ! سەن ەكەۋىڭ دە تويىمسىز زۇلىمسىڭدار. قۇدايدىڭ قاھارى سوقسىن سەندەردى. جانە سەن مەنى بالتاڭمەن قورقىتپا. قورقىتپا دەدىم عوي. تاستا بالتاڭدى.

— جابىسۋىن بالەكەتتىڭ!— ەركەك بالتاسىن قاسىنداعى قاراعايعا ءبىر سوعىپ، سىڭىرە سالدى.

— سەن ءويتىپ سىعىرايما. ۇرى كوزىن سىعىرايتۋىن قاراقتى شايتاننىڭ. سەن بىزگە تىكەلەي تۋرا قارا. كانە، نەنى بۇلدىردىڭدەر، زۇلىمدار؟

— نە ىستەدىڭدەر؟! نەنى بۇلدىردىڭدەر؟!—داريا داۋىستاپ سەرىگىنىڭ ءسوزىن ءىلىپ الا جونەلدى. ءۇستى جالاڭاشتانىپ، جەتىمسىرەپ، ءبارى بىر-بىرىنەن اۋمايتىن مىلقاۋ تومپەشىككە اينالعان مولالاردا جانى كۇيىپ، جابىرلەنىپ، ىستەلگەن ءىستى اقىل-ساناسىمەن ويلاپ، تۇسىنۋگە تىرىسقان جانە سول ىستەن بۇرىنعىدان بەتەر قاباعى سالىنىپ كەتكەن كەمپىردى وسىناۋ مولالار ءوزىنىڭ بۇزىلىپ-بۇلىنگەن تۇر-پىشىنىمەن قايتادان اشىندىرىپ جىبەردى. ءوزىن-وزى ۇمىتقان داريا تاعى دا تاياعىن سەرمەپ، جاقىن تۇرعان ايۋعا تۇرا ۇمتىلدى، ءبىراق اناۋ تاياقتى شاپ بەرىپ ۇستاپ، جۇلىپ الدى. داريانىڭ تىزەسى بۇگىلىپ، قۇلاپ ءتۇستى. ونىڭ بىردەن ۇشىپ تۇرۋعا ال-دارمەنى جەتپەدى، ءبىراق ول سيمانىڭ جان ۇشىرا ايقايلاپ جاتقانىن، بالانىڭ دا باقىرا جونەلگەنىن، بۇعان جاۋاپ رەتىندە مۇجىقتاردىڭ بىردەڭە دەپ داۋىستاپ دۇڭكىلدەگەنىن، سوسىن ىڭ-جىڭ ايقايدى كوپتەگەن داۋىس قاعىپ الىپ، جاعالاي ۋلاسىپ-شۋلاسىپ، توڭىرەكتى دۋىلداتىپ جىبەرگەنىن ەستىدى. الدەكىم مۇنى قولتىعىنان دەمەپ، تۇرۋىنا كومەكتەستى. داريا سودان كەيىن عانا دەرەۆنيادان ءبىراز جۇرتتىڭ جۇگىرىپ جەتكەنىن كوردى. سول ارادا كاتەرينا دا، تاتيانا دا، ليزا دا، بالالار دا، ۆەرا مەن ەگور اتاي دا، تۋنگۋسكا مەن بوگودۋل دا، تاعى باسقا بىرەۋلەر بار ەكەن. ايقاي-شۋدان قۇلاق تۇنادى. مۇجىقتاردى جۇرت قورشاپ العان، ولار سالعىلاسىپ ۇلگىرە الماي جاتىر. بوگودۋل قاراعايعا ءسىڭىپ تۇرعان بالتانى قولىنا ۇستاپ الىپتى، ەندى ول ۇشى ىستىك ءبىر قۋ تاياقپەن ايۋدى توسىنەن تۇرتكىلەپ، ارتىنا ۇستاعان ەكىنشى قولىنداعى بالتانى، الدەنەگە ازىرلەگەندەي، قوزعاپ-قوزعاپ قويادى. ەگور اتا بولسا، بىردە ىبىرسىعان كرەستەر مەن بەلگىلەردەن سىنىپ تۇسكەن جۇلدىزدارعا، ەندى بىردە وسى ويراندى جاساعان مۇجىقتاردا ءۇن-تۇنسىز، مەڭىرەيە قارايدى. ءالى قايراتتى، قورقۋ دەگەندى بىلمەيتىن قاتىن ۆەرا نوسارەۆا، بۇلىنگەن ءبىر مازاردان شەشەسىنىڭ سۋرەتىن كوردى دە، كوكپەڭبەك بولىپ تۇلدانىپ، مۇجىقتارعا تاپ بەرگەندە، ولار دەرەۋ شەگىنىپ، ايەلدەن باس ساۋعالاي قورعانىپ ءجۇرىپ، زارەسى ۇشىپ، قاتتى قورىقتى. ايقاي-شۋ مۇلدە كۇشەيىپ كەتتى.

— بۇلارمەن تىلدەسىپ قايتەمىز — مىنا ءىسى ءۇشىن تاپ وسى جەردە كوزىن قۇرتۋ كەرەك. ناعىز قولايلى ورىن وسى.

— نە ىستەگەنىن ءبىلسىن، دىنسىزدەر.

— بۇ جەردى حارامداپ قايتەمىز. ولاردى انگاراعا اتايىق.

— قولدارى قالاي سەمبەيدى. وسىنداي زۇلىمدار قايدان پايدا بولادى؟

— ءسابىزدى جۇلعانداي، جۇلىپ الىپتى... بۇل نە سۇمدىق؟! 

— بۇلاردان جەر جارىقتىقتى تازارتايىق. ول بىزگە تەك العىس ايتادى.— كۋر-رۆالار!

ەكىنشى جاسىراق مۇجىق، باسىن اتەش ءتارىزدى كەكشيتىپ، جان-جاعىنا ۇرشىقتاي اينالىپ، جۇرتتان داۋسىن اسىرماق بولىپ:

— ءبىزدىڭ جازىعىمىز نە؟! جازىعىمىز نە؟! ايتقاندى ۇقساڭدارشى. بىزگە نۇسقاۋ بەرىپ، وسىندا اكەلدى. ءوزىمىز كەلگەن جوقپىز،— دەيدى.

— الداپ تۇر. جاسىرىن قايىقپەن كەلگەن،— دەدى جۇرت ونىڭ ءسوزىن ءبولىپ.

— سوزگە قوناق بەرسەڭشى،— دەدى مۇجىق قيىلىپ.— جاسىرىن ەمەس، بىزبەن بىرگە ۋاكىل دە كەلدى. ءبىزدى اكەلگەن سول كىسى. سەندەردىڭ ۆورونتسوۆتارىڭ دا وسى ماڭدا.

— قايداعى جوقتى قوقسىتپا!

— ءبىزدى دەرەۆنياعا الىپ بارىڭدار — سول ارادا ءبارىن دە انىقتايمىز. ولار سوندا.

— ە ءجون، دەرەۆنياعا اپارالىق.

— ونىڭ قۇر بەكەرشىلىك: جاۋاپتى بۇلدىرگەن جەرىندە بەرەسىڭ.

— بۇلار بىزدەن قايتسە دە قۇتىلا المايدى. كەتتىك.

سويتىپ ەركەكتەردى دەرەۆنياعا قۋا جونەلدى. ولاردىڭ كوڭىلى كوتەرىلە جادىراپ، اسىعىس ءجۇرىپ كەتتى. ولارعا ىلەسە الماي قالعان كەمپىرلەر جۇرىستەرىن باياۋلاتۋىن سۇرادى. تۇسالعان كىسىدەيىن شوقىراقتاپ كەلە جاتقان بوگودۋل الگى وڭكەكتەن ايرىلماي، ونىڭ ارقاسىنا تاياعىن قاداۋمەن بولدى. اناۋ ارتىنا ءبىر قاراپ، گۇر ەتە قالادى — بوگودۋل وعان ەزۋىن كەرىپ، مىسقىلداي مىرس ەتەدى دە، قولىنداعى بالتاسىمەن ايبات شەگەدى. بالا-شاعالارى الدى مەن ارتقى جاعىندا، تاپ ورتاسىندا مۇجىقتاردى جان-جاعىنان قورشاپ، اشۋ-ىزادان جارىلىپ كەتەردەيىن، ەبىل-دەبىل بولىپ، بەلدەرى بۇگىلىپ، كيرەلەڭدەپ، السىرەپ، ءبارى بىردەي ۋلاپ-شۋلاپ، كۇرە جولدىڭ شاڭ-توزاڭىن بۇرقىراتىپ كەلە جاتقان وسى ءبىر ءبۇيىرى قىزىپ العان، ىزالى، شۋلى توبىر جاپىرلاپ كەلىپ، دەرەۆنياعا كىرە بەرگەن كەزدە، بۇلارعا قارسى اسىعىپ كەلە جاتقان ەكى كىسىمەن بەتتەسىپ قالدى: ولاردىڭ بىرەۋى — سەلولىق سوۆەتتىڭ ال ءقازىر جاڭا پوسەلكەدەگى پوسەلكەلىك سوۆەتتىڭ پرەدسەداتەلى ۆورونتسوۆ تا، ەكىنشىسى — كەڭسە قىزمەتكەرىنە ۇقسايتىن، بەت-پىشىنى سىعان ءتارىزدى شي قالپاقتى ەركەك ەكەن.

— بۇلارىڭ نە؟ نە بولدى سونشا؟— دەپ ءجۇرىپ كەلە جاتىپ، الىستان ايقاي سالدى ۆورونتسوۆ.

كەمپىرلەر ءا دەگەننەن جاپپاي گۋىلدەسىپ، قولدارىن ەربەڭدەتە سەرمەپ، ءبىرىنىڭ ءسوزىن ءبىرى كيىپ، ەركەكتەردى مەگزەپ جامىراپ كەتتى، ال ەركەكتەر ەندى بىردەن باتىلدانىپ، قورشاۋدان سىتىلىپ، سىعان ءتۇستىنىڭ قاسىنا جاقىنداپ بارىپ تۇردى.

— ءبىز، ارينە، ءتيىستى جۇمىستى جاساپ جۇرگەنبىز، مىنالار كەلىپ، بىزگە باس سالدى،— دەپ ءمان-جايدى ءتۇسىندىردى وعان جاسى.

— يتتەر سياقتانىپ،— دەدى ىلە-شالا وڭكيگەنى، كوپ ىشىنەن بوگودۋلدى تاپپاق بولىپ، كۇرەڭ كوزىن الاقتاتىپ.— مەن سەنى... باقشاعا قويىلعان قاراقشى...

ول ءسوزىن اياقتامادى، «يتتەر» دەگەنگە ارانىڭ ۇياسىنداي گۋ ەتە تۇسكەن كەمپىرلەر مەن ونىڭ ءسوزىن ۆورونتسوۆ ءبولىپ جىبەردى.

— تى-نىش-تالىڭدار!—دەدى ول داۋسىن سوزا وكتەم ۇنمەن.— سىزدەردى تىڭدايمىز با، الدە بەت-بەتىمىزبەن شۋلاي بەرەمىز بە؟ حال-جاعدايدى تۇسىنەمىز بە، الدەنە جاسايمىز؟.. مىنالار — ۆورونتسوۆ يەگىمەن مۇجىقتاردى مەگزەدى،— زيراتتا سانيتارلىق تازالاۋ ءىسىن اتقارىپ جۇرگەن. ونى بارلىق جەردە دە جۇزەگە اسىرۋ شارت. ۇقتىڭدار ما؟ بارلىق جەردە. جاسالۋى شارت. مىنە، مىنا تۇرعان كىسى جولداس جۋك، ول سۋعا باتىرىلاتىن ايماق جونىندەگى بولىمنەن كەلگەن. بۇل — وسى ىسپەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن كىسى، ءقازىر سىزدەرگە ءبارىن دە تۇسىندىرەدى. جۋك جولداس — رەسمي ادام.

— ە، بۇ كىسى رەسمي بولسا، مىنا حالىققا جاۋاپ بەرسىن. ءبىز مىنالار وتىرىك ايتتى دەپ ويلاساق، ال ءسىز رەسمي ادام ەكەنسىز. ءبىزدىڭ زيراتىمىزدى جەرمەن-جەكسەن ەت دەپ بۇيرىق بەرگەن كىم؟ وندا جاتقان ادامدار — ايۋاندار ەمەس. مولا-مۇردەلەردى بىلعاپ، بۇلدىرۋگە جۇرەكتەرىڭ قالاي عانا داۋالادى؟ كانە، جاۋاپ بەرسىن بىزگە. كەيىن ولىلەردىڭ ءوزى سۇرايدى ءالى سەندەردەن.

— مۇنداي سۇمدىق تەگىننەن-تەگىن كەتپەيدى!

— قاسيەتتى اۋليە انامىز! مۇنداي بالەنى دە كوردىك؟ ماسقارا قورلىقتان سۋعا باتقان ارتىق!

— تىڭدايمىز دا، الدە نە ىستەيمىز؟..— دەپ قايتالادى ءسوزىن ۆورونتسوۆ داۋىسىن قاتايتىپ.

جۋك جايباراقات، ءتىپتى ۇيرەنشىكتى ادەتى بويىنشا ما، ايتەۋىر جۇرتتىڭ تىنىشتالۋىن توسىپ تۇر. ونىڭ ءتۇر-پىشىنى شاپقىلاۋمەن ءجۇرىپ شارشاعان كىسىنىڭ ءتۇرى ءتارىزدى، سىعانعا ءتان قاراتورى ءوڭى قابارىپ، سۇرلانعان. جەرگىلىكتى حالىقپەن تاپ وسىلاي ءبىرىنشى رەت ءتۇسىنىسىپ تۇرماعانىن ەسكەرسەك، وسىناۋ جۇمىس وعان، شاماسى، وڭاي تيمەيتىن ءتارىزدى. ءبىراق ول ءسوزىن اسىقپاي، ەمىن-ەركىن باستادى، ۇنىنەن ءتىپتى بۇلاردى مۇسىركەپ تۇرعانداي دا بىردەڭە سەزىلە مە قالاي؟

— جولداستار! بۇل ارادا ءسىز تاراپتان ءبىر تۇسىنبەستىك بولعان. بىزدە ارناۋلى قاۋلى بار،— قانشا ىزەتپەن ايتىلسا دا، «شەشىم، قاۋلى، توقتام» دەگەن سوزدەردىڭ قايرات-كۇشىن جۋك جاقسى بىلەتىن،— ءيا، سۋ قويماسىنىڭ بۇكىل الابىن سانيتارلىق تۇرعىدان تازارتۋ تۋرالى ارناۋلى قاۋلى بار. سول سياقتى زيراتتاردى دا تازارتۋ تۋرالى... سۋدى جىبەرمەي تۇرىپ، ەڭ اۋەلى سول باتىرىلاتىن جەر ايماعىن جونگە كەلتىرىپ، تەرريتوريانى ازىرلەۋ كەرەك...

ەگور اتا شىدامادى:

— سەن سيىر قۇيىمشاقتاعاندى قوي. سەن ودان دا انا كرەستەردى قاي قاجەتىنە جاراتام دەپ قىرىقتىڭ، سونى ايت؟

— مەن جاۋاپ بەرىپ تۇرمىن عوي،— دەدى ول قيقاڭ ەتىپ، نالىپ قالعاندىقتان دا تەزىرەك سويلەي جونەلدى.— وزدەرىڭىز دە بىلەسىز، بۇل ارادا تەلەگەي-تەڭىز شالقىپ، ۇلكەن كەمەلەر جۇزەدى ءالى، جۇرت سەيىل-سەرۋەن قۇرادى... تۋريستەر مەن شەتەلدىك تۋريستەر جۇرەتىن بولادى. ال سوندا سىزدەردىڭ كرەستەرىڭىز قالقىپ شىعا كەلەدى. ولار سۋ استىندا، مولا-مولانىڭ باسىندا قالقيىپ تۇرمايدى، سۋ شايقاپ، جۇلىپ الىپ، اعىزىپ اكەتەدى... وسىنى دا ويلاۋعا تۋرا كەلەدى بىزگە...

— ال ءسىز ءبىزدى ويلادىڭىز با؟— دەپ شاڭق ەتتى ۆەرا نوسارەۆا.— ءبىز دە ءتىرى جانبىز، ازىرگە وسى ارادا تۇرىپ جاتىرمىز. ءسىز كۇنى بۇرىن تۋريستەر قامىن ويلاپ تۇرسىز، ال مەن الگىدە عانا سەندەردىڭ مىنا دوڭىزدارىڭنان كەيىن، جەردە جاتقان جەرىنەن شەشەمنىڭ فوتوسۋرەتىن تاۋىپ الدىم. بۇ قالاي؟ مەن ەندى ونىڭ مولاسىن قاي ارادان ىزدەيمىن، ونى ماعان كىم كورسەتەدى؟ كەمەلەر جۇزەدى... سەنىڭ و كەمەلەرىڭ قاشان جۇزەدى، ال مەن ەندى بۇل جەردە قالاي تۇرماقپىن. مەن سەنىڭ الگى تۋريستەرىڭە...— ۆەرا تۇتىعىپ قالدى:—مەن ءقازىر وسىندا تۇرىپ جاتقانىمدا، تۋعان جەرىمدى باسىپ جۇرگەنىمدە، ونى قورلاپ، زورلاماڭدار. وسى ءبىر تازارتۋ دەگەن بالەلەرىڭدى ءبىز كورمەس ءۇشىن، ەڭ اقىرعى كەزدە جاساۋلارىڭ كەرەك ەدى...

— قايداعى اقىرعى كۇن؟ بىزدە كوشىرىلەتىن جەتپىس ەلدى مەكەن بار، سولاردىڭ كەز كەلگەنىنىڭ زيراتى بار. حال-جاعدايدى بىلمەسەڭدەر، سويلەمەڭدەر تۇگە.— جۋكتىڭ دا ۋىسى كوپە-كورىنەۋ قاتايىپ بارادى.— سەگىز زيرات تولىعىنان كوشىرىلەدى. ەڭ اكىرعى كەز دەگەنىڭ وسى. بۇدان ءارى ساعىزداي سوزا المايمىز. مەنىڭ دە باسى ارتىق ۋاقىتىم جوق.

— سەن جۇرتتىڭ باسىن قاتىرما.— دەرەۆنيا حالقى ەگور اتانى ءبىر قوزعاۋدىڭ قيىن ەكەنىن، ال ءبىر قوزعاسا، ەندى قايتىپ ەشتەڭەمەن توقتاتا المايتىنىن جاقسى بىلەتىن. بۇل اتايدىڭ ارقاسى ۇستاپ، قىزعان ۇستىنە قىزىپ، كۇيىپ-جانىپ تۇرعان شاعى ەدى.— قايدان كەلسەڭدەر، سول جاعىڭا تايىڭدار،— دەپ ءجون سىلتەدى ول.— زيراتقا ەندى قايتا تيمەڭدەر. ايتپەسە مەن قولىما بەردانكامدى الامىن. سەنىڭ رەسميلىگىڭە قارامايمىن. رەسمي بولساڭ، قوقىرايتىپ قالپاق كيگەنشە، اۋەلى ادامداردى سىيلاي ءبىل. ال ىرعالىپ كەلگەندەگى تاپقان جۇمىسىڭ وسى ما! مۇنداي جۇمىس ءۇشىن بۇرىنعى زامان بولدى بار عوي...

— ءاي، مىنالارىڭا نە بولعان؟!—جۇكتىڭ ءوڭى قۋقىل تارتىپ، جاردەم كۇتكەندەي ۆورونتسوۆقا بۇرىلدى.— بۇلار، شاماسى، تۇسىنبەي تۇرعان ءتارىزدى... الدە تۇسىنگىسى كەلمەي مە. نەمەنە، بۇلار بىزدە نە بولىپ، نە قويىپ جاتقاننان حابارسىز با قالاي؟

— كۋر-رۆا!—دەدى بوگودۋل ۇمسىنا ءتۇسىپ.

ۆورونتسوۆ كەۋدەسىن شىرەپ، ايقايعا باستى.

— سەندەر نەگە ۋلاپ-شۋلاپ كەتتىڭدەر. نەگە شۋلايسىڭدار ا؟ بۇل ارا سەندەرگە بازار ەمەس!

— ەي، ۆورونتسوۆ، سەن بىزگە ايقايلاما،— دەپ ونىڭ ءسوزىن ءۇزىپ جىبەردى ەگور اتا جاقىنىراق كەلىپ.— سەن ءوزىڭ بۇل اراعا كۇنى كەشە عانا كەلگەنسىڭ. ناعىز تۋريست ءوزىڭسىڭ... تەك تەڭىزدەن بۇرىن تاسىراڭداپ ءوزىڭ جەتىپسىڭ. ساعان قايدا تۇرساڭ دا، بىزدە مە، الدە باسقا جەردە مە — ءبارى ءبىر. ال مەن ماتيورادا تۋعانمىن. اكەم دە ماتيورادا تۋعان. اتام دا سولاي. مەن بۇ جەردە قوجايىنمىن. ەندەشە مەن وسى ارالىق ەكەنمىن — سەن ماعان اكىرەڭدەمە.— ەگور اتا قاپ-قارا كۇستى ساۋساعىن شوشايتىپ، ۆورونتسوۆتىڭ مۇرنىنا تاقاپ، سەس كورسەتتى.— جانە مەنى تالاعانىڭدى توقتات! ەل-جۇرتقا ماسقارا بولماي، جايىمەن كوز جۇمايىن.

— سەن، كارپوۆ، حالىقتى بۇلدىرمە. نەنى تالاپ ەتسە، سونى جاسايمىز. سەنەن رۇقسات سۇرامايمىز.

— قاراڭدى باتىر!..— دەپ ەگور اتا ۆورونتسوۆتى ءبىر سىباپ الدى.

— ە مۇنىڭ ءجونى باسقا،— دەپ كەلىسە كەتتى ۆورونتسوۆ.— تاپ وسى كۇيىندە ەستە ساقتايمىز.

— ساقتاساڭ — ساقتا. قورقاقتى تاپقان ەكەنسىڭ.

— ءبىر قورعاۋشىسىماق تابىلىپتى عوي.

— سەن سياقتىلار تولىپ جاتىر!

— كۇنادان اۋلاق، قۇرىڭدارشى تۇگە تەزىرەك.

كەمپىرلەر قايتادان كىجىنىپ، ۋلاپ-شۋلاپ، ۆورونتسوۆتى، جۋك پەن مۇجىقتاردى انتالاي قورشاپ الدى. ۆەرا شەشەسىنىڭ فوتوسۋرەتىن جۋكتىڭ مۇرنىنا تاقاپ-تاقاپ قويادى — ول شەگىنىپ، جيىركەنە كىرجيەدى; ەكىنشى جاعىنان ونى داريا مەن ناستاسيا قىسپاققا الادى. جۋكتىڭ قالپاعى ءبىر جاعىنا قيسايىپ كەتتى دە، مويىلداي قاپ-قارا بۇيرا شاشى كورىندى، ءسويتىپ ونىڭ سىعانعا ۇقساس ەكەنى بۇرىنعىدان بەتەر انىقتالا ءتۇستى — ول تاپ ءقازىر شىداماي، سىعاندارشا ءبىر رەت قيقۋلاپ، سەكىرىپ ءتۇسىپ، ءوز تىلىندە وڭدى-سولدى سويلەپ، انتالاپ تۇرعان ادامداردىڭ بارىنە ءبىر-اق جاۋاپ بەرەتىندەي بولىپ ەلەستەپ كەتتى. كاتەرينا كەمپىر بىردەن ۆورونتسوۆقا جابىسىپ، وعان ءالسىن-السىن تاپ-تاپ بەرىپ: «ونداي پراۆوڭ جوق، ونداي پراۆوڭ جوق»— دەپ قادالادى. ۆورونتسوۆ ودان تايقاقتاپ، شەگىنگىسى كەلىپ ەدى، وسى ۋ-دۋ كەزىندە ترۋبكاسىن سورىپ، ءۇنسىز تۇرعان تۋنگۋسقا ونىڭ الدىنا بارىپ تۇرا قالدى دا، سەن انا كاتەرينانى تىڭدا دەگەندەي، ءۇن-تۇنسىز وعان كەمپىر جاقتى نۇسقادى. ەڭ باستى، نەگىزگى داۋىس يەسى رەتىندە ەگور اتاي گۇجىلدەپ ءجۇر. مىنە، وسىناۋ بىرتە-بىرتە كۇشەيىپ قىزا تۇسكەن الا-توپالاڭ ايقاي-شۋ ىشىندە، بىر-بىرىمەن ازەر دەگەندە بىرەر اۋىز ءسوز الماستى دا، ۆورونتسوۆ پەن جۋك قالىڭ ءنوپىر اراسىنان قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ ارەڭ شىعىپ، دەرەۆنياعا قاراي بەتتەدى. الگى وڭكيگەن بوگودۋلدان بالتانى تارتىپ العىسى كەلىپ ەدى، ءبىراق بوگودۋل گۇر ەتىپ، بالتانى سەرمەپ قالدى — سول اراعا كەلىپ قالعان ەگور اتا وڭكەككە:

— سەن، جىگىتىم، ونىمەن بايقاپ وينا. ول بىزگە جەر اۋدارىلىپ كەلگەن. Taپ قازىرگى سياقتى، بىرەۋدى شوقپارمەن سيپاعان دەيدى...

— قىلمىستى ما سوندا؟— دەپ سۇرادى انتەك.

— ءيا-يا.

— بالكىم، مەنىڭ ءوزىم دە قىلمىستى شىعارمىن.

— ە، ەندەشە سىناسىپ كورىڭدەر. ءبىز قاراپ تۇرايىق.

بىراق وڭكەك ءسال ءمۇدىردى دە، بۇعان قاراپ، شوقتاي جايناعان قىپ-قىزىل كوزىن قىسىپ تۇرعان بوگودۋلعا كوز قيىعىن ءبىر تاستاپ، ءوز كىسىلەرىن قۋىپ جەتپەك بولىپ جۇگىرە جونەلدى. ەندى ءبىر ساعاتتان كەيىن تورتەۋى تۇگەل قايىقپەن ماتيورادان ءجۇرىپ كەتتى.

...ال كەمپىرلەر بولسا، قاس قارايىپ، ءتۇن باتقانشا زيرات ىشىندە بۇكشەڭدەپ ءجۇرىپ، كرەستەردى ورىن-ورنىنا قايتا تىعىپ، مازاراتتاردى ورناتىپ جاتتى.

4

بوگودۋلدىڭ ماتيوراعا تۇڭعىش رەت قاشان كەلگەنىن بىلەتىن كىسىلەر از-تۇعىن — ەندى ول وسى ماڭنان اتام زاماننان بەرى اينالسوقتاپ شىقپاي جۇرگەن كىسى سەكىلدەنەدى، الدە ءبىر كۇناسى ءۇشىن بە نەمەسە باسقا بىردەڭەسى ءۇشىن بە، ايتەۋىر بوگودۋل دەرەۆنياعا، و دۇنيەگە كۇللى تىزبەگىمەن بىرگە كەتكەن بۇرىنعى كىسىلەردەن ولجا بولىپ قالعان-دى. بۇلار تەك ونىڭ ءبىر كەزدەرى، وزەن بويىنداعى دەرەۆنيالاردى ارالاعان ساپارىندا، جولاي ماتيوراعا بۇرىلىپ، ءجۇزىپ كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىنىن بىلەتىن. سوندا ونى ارنەنى ايىرباستاۋشى رەتىندە بىلەتىن: ول ءبىزدى تۇزعا ايىرباستايتىن. شىنىندا دا ول قوراپقا ءجىپ پەن ينەلەردى، كروجكە، قاسىقتاردى، تۇيمەلەر مەن سابىندى، توعا مەن قاعازدى تولتىرىپ الىپ، بۇلارىن جۇمىرتقاعا، نان مەن مايعا، كوبىنە جۇمىرتقاعا ايىرباس جاسايتىن. جۇرتقا ءمالىم ءجايت، دۇكەن كورىنگەن دەرەۆنيادا بولا بەرمەيدى، شارۋاشىلىققا قاجەت نارسە قوس استىندا دايىن تۇرمايدى، ول بوگودۋل بولسا، سو ءسات جەتىپ كەلەدى، ەسىگىڭدى قاعادى: ساعان مىنا نارسە، حانا نارسە كەرەك ەمەس پە؟— دەپ سۇرايدى. كەرەك بولعاندا قانداي؟ ءسويتىپ بوگودۋلدى جاعالاي شاقىرىپ، ون جۇمىرتقانىڭ ۇستىنە تاعى دا ەكەۋ-ۇشەۋىن، كەيدە ءتىپتى بەسەۋىن دە ارتىق سالادى، شۇكىر، ايتەۋىر، تاۋىق جۇرتتىڭ بارىندە بار — و جۇمىرتقالاردى ول كەيىن سەلپوعا وتكىزىپ، اينالىمعا قوسادى دا جىبەرەدى. مۇنداي اينالىمنان ونىڭ بايىپ كەتپەگەنى انىق، ءبىراق تاماعىن تابادى جانە اياق-قولى امانىندا تاماقتان تارىعىپ كورگەن ەمەس.

الدە بوگودۋلدى ماتيورادا جۇرتتان گورى كوبىرەك قادىرلەدى مە، الدە باسقا ءبىر سەبەبى بولدى ما، ايتەۋىر، وسى ارال وعان ۇنايدى، ال ەندى گاپ مەكەن-جايعا كەلىپ تىرەلگەندە، بوگودۋل ماتيورانى قالاپ الدى. ۇيرەنشىكتى ادەتى بويىنشا كەلدى، ءبىراق كىندىگى جابىسىپ قالعانداي، كەتپەي قويدى. جازدى كۇنى كەيدە ءبىراز ۋاقىت كەتىپ قالادى، شاماسى، سۇيەگىنە سىڭگەن ساندالما تىرلىگى شىداتپاي، بەلگىسىز ءبىر جاققا قۋالاپ، الدەنەنى جالىنا-جالبارىنا ءوتىنىپ، مازا بەرمەيتىن ءتارىزدى، ءبىراق قىستىگۇنى ورنىنان قوزعالمايدى: ءبىر اپتا ءبىر كەمپىردىڭ ۇيىندە تۇرسا، ەكىنشى اپتادا باسقا بىرەۋىن پانالايدى، ايتپەسە جاعىلىپ بىتكەن مونشاعا كىرىپ، تۇنەپ شىعادى — سوسىن ۇزاماي كوكتەم دە كەلەدى، كۇن جىلىسىمەن بوگودۋل ءوزىنىڭ «پاتەرىنە»— كولچاكتان قالعان بارانكا بارىپ كىرىپ الادى.

جۇرت ۇزاق جىلدار بويى بوگودۋلدى كوپ جاساعان شال دەپ بىلەتىن، ءبىراق ول سو باياعى ءبىرىنشى كەلگەندەگى كەيپىنەن اينىماي، ۇزاق جىلدار بويى وزگەرىسسىز، ءبىر قالپىندا تۇرىپ الدى، شاماسى، قۇداي تاعالا ءوز الدىنا، تىم بولماسا ءبىر ادامدى بىرنەشە ۇرپاقپەن بىرگە جاساتپاققا ماقسات قويعان سەكىلدى. ول ۇدايى جالاڭ اياق جۇرەتىن دە، اياعىن اسىقپاي ارشىنداي باسىپ، ارقاسىن بۇكىرەيتىپ، دۋدىراعان شاشىنا تورعايلار ەمىن-ەركىن ۇيا سالاتىنداي، ءداۋ قازان باسىن كەكىرەيتىپ، سالماقپەن بالپاڭداپ بارا جاتاتىن. بەت-اۋزىنا ۇيىسا بىتكەن قالىڭ تۇك اراسىنان ەتتى دە شوشاقتاۋ ءدوڭ مۇرنى مەن ۇدايى قانتالاپ تۇراتىن قىپ-قىزىل كوزى جىلتىلداپ تۇرار ەدى. كوكتەم جىلت ەتىپ شىققاننان العاشقى قارعا دەيىن بوگودۋل تاس-قيىرشاق، تىكەن-شوگىر دەگەندى ەلەمەي، تەك قانا جالاڭ اياق جۇرەدى، ونىڭ جالپاق تابان، قاپ-قارا اياعىنىڭ تەرىسى، تەرى تۇرىنەن باياعىدا ارىلىپ، كۇس باسىپ مۇيىزدەي قاتايىپ كەتكەنى سونشا، ونىڭ ەسكى سۇيەگىنىڭ ۇستىنە قاباتتاسا جاڭا سۇيەك وسكەندەي بولىپ كورىنەتىن. ءبىر كەزدەرى اۋىل بالالارى جىلاندى وڭاي ۇستاۋعا ماشىقتانىپ الدى: ولار تاياقپەن جىلاندى باسىپ، موينىنان قىسىپ ۇستايدى دا، قىزدار مەن قاتىنداردى قورقىتپاققا جۇگىرە جونەلەدى. ءبىر كۇنى بايقاۋسىزدا قولدان شىعىپ كەتىپ، جول بويىمەن جىلجىپ بارا جاتقان، اينالاسىندا بالا-شاعالار سەكىرىپ جۇرگەن جىلاندى كوردى دە، بوگودۋل كەپ ويلانباستان وعان جالاڭ تابانىن توسا قويدى — جىلان شاپ ەتىپ، تىسىمەن ءبىر شانىشقاندا، تەسە المادى دا، تۇمسىعى تاسقا تيگەندەي جاسىپ قالدى. وسى وقيعادان كەيىن بالالار جاڭا ءبىر ەرمەك تاپتى: ۇستاپ العان جىلاندارىنىڭ ءبارىن بوگودۋلگە اكەلەدى، ال ول كىسى باراعىنىڭ الدىنداعى قويتاسقا وتىرىپ، قولىمەن اياعىن كوتەرىپ، جىلان بىتكەن وقتاي اتىلىپ، مۇنىڭ ءمۇيىز تابانىن تەسپەك بولعاندا، ول اياعىن الدە بىرەۋ قىتىقتاپ جاتقانداي-اق كەڭكىلدەي كۇلىپ، الگى جاندىكتەردى مازاقتاپ:

— كۋر-رۆا!—دەيدى جانى راقاتتانا جاي تاۋىپ.

وزگە كىسىلەر قولدانباسا ءىسى وڭعا باسپايتىن مىڭ سان ءسوزدىڭ ورنىن وعان وسى ءبىر ءسوز عانا الماستىرار ەدى. بوگودۋلگە وسى ءسوز دە جەتەتىن. ول پولياك پا، الدە باسقا ما قايدام، ايتەۋىر ورىسشا ساراڭ سويلەيتىن. ءبىراق سونىڭ ءوزى اڭگىمە ءسوز ەمەس، كەرەكتى ءبىر نارسەنى الگى «كۋرۆامەن» جانە ونىڭ اعايىن-تۋىستارىمەن ۇستى-ۇستىنە تۇزدىقتاي وتىرىپ، جاي عانا تۇسىندىرەتىن بىردەڭە بولىپ شىعاتۇعىن. مۇجىقتاردىڭ باعزى ءبىر كەزدەرى قايداعى جوق قياڭقى-قيتۇرقى سوزدەردى تاۋىپ ياكي قازىمىرلانا قادالىپ بوقتايتىنى بار، ءبىراق ەشكىم دە تاپ مىنا كىسىدەي بوقتاۋدان ءلاززات الىپ كورگەن ەمەس: ول بوقتىق ءسوزدى قالاي بولسا سولاي ايتا سالمايدى، ول ونى سۇيسىنە سىلاپ-سيپاپ، مۇسىندەپ، مايلاپ-سۋلاپ، وعان الدە ءبىر مەيىرىم-ىقىلاس نەمەسە ءىزا-زار دارىتىپ، اتىپ جىبەرەدى. بوتەن كىسىلەردىڭ بوقتاعانى قۇلاقتى سارسىتقان ۇيرەنشىكتى سوگىس ەسەبىندە، كىسىنىڭ قاپەرىنە دە كىرمەي، جولاي جوعالىپ جاتسا، بوگودۋلدىڭ بوقتاۋى اڭگىمە بولعان نارسەنىڭ كۇللى ءمان-ماعىناسىنا دالمە-دال ءتيىپ جاتار ەدى. قانشا ايتقانمەن، سيرەك تە بولسا، بوگودۋل كەمپىرلەرمەن سويلەسىپ قالاتىن — جاسىرىپ قايتەمىز، مۇنداي كەزدە دە ءبىر كۋرۆا ەكىنشى كۋرۆاعا ءمىنىپ، ونى كۋرۆالاپ ايداپ وتىرادى ەكەن، دەگەنمەن دە بۇل وزگە كىسىلەردىڭ دە تىڭداۋىنا بولاتىن، باس-اياعى ساباقتاس، تۇسىنىكتى اڭگىمە-سوز بولار ەدى.

كەمپىرلەر بوگودۋلدى جاقسى كورەتىن. مۇنىڭ ولاردى قانداي قاسيەتىمەن سيقىرلاپ، ءتانتى قىلىپ قوياتىنى بەلگىسىز، ايتەۋىر وسى شال، ماسەلەنكي، سول الگى داريانىڭ تابالدىرىعىن اتتاسا بولدى، كەمپىر نە جۇمىس ىستەپ جاتسا دا، سو جۇمىسىن تاستاي سالىپ، ونى قارسى الىپ، استى-ۇستىنە ءتۇسىپ، بايەك بولار ەدى.

— امانسىڭ با، داريۋشكا!—دەپ گۋىلدەيتىن ول قارلىعىڭقى داۋىسپەن.

— سالەم بەرسەڭ، سالامات بول!—دەپ جاۋاپ قاتاتىن داريا سابىرلى قۋانىشپەن.— كەلدىڭ بە؟

— قۇدايداي بولىپ كەلدىم،— دەپ بوقتىعىن بۇرقىراتادى.

داريا وبرازعا قاراپ، شال ايتقان جانە ايتاتىن بالاعات ءسوزى ءۇشىن قۇدايدان كەشىرىم تىلەپ، ءبىر شوقىنادى دا، ساماۋرىن قايناتۋعا اسىعىس كىرىسەدى.

— ناستاسيا! شايعا كەل، بوگودۋل كەلدى!—دەپ داۋىستايدى ول شەتەن ارقىلى. ار جاعىنان تاتيانانى دا شاقىر، ول دا كەلسىن.

بوگودۋلدى كەمپىرلەر جاقسى كورگەسىن، ارينە، شالداردىڭ جەك كورەتىنى انىق. تەك اس ءىشىپ، اياق بوساتار بوتەن بىرەۋ، ونىڭ ۇستىنە اقىلى كەمىس ديۋانا، وزىمەن اڭگىمەلەسىپ، بىردەڭەنى ءبىلۋ دە قيىن — وسى ءبىر كەمپىرلەردىڭ باسىن شىر اينالدىراتىن جادىنىڭ قانداي ادام ەكەنىن، شايتان بىلمەسە، كىم ءبىلسىن. و كەمپىر ءوزىنىن ءجۇز اتادان بەرى تۋىس بولىپ كەلە جاتقان ادامىنا ساماۋىر قويۋدى ۇمىتىپ كەتەدى، ال وعان ۇمىتپايدى، بۇل الاياق كەيۋاناعا شىنىمەن-اق وسىناۋ قايعى-قاسىرەت ازابىن كوپ تارتقان جەرگە ءتۇسىپ، ءوزىنىڭ كۇناكار دا دۋانالىق تۇر-پىشىنىمەن ءتىرى پەندەنى تۇگەل سىناپ جۇرگەن قۇدايداي بولىپ كورىنەدى. شالدار بۇعان كۇڭكىلدەيدى دە قويادى:

— و جەر اۋعان قاراقشى! (بوگودۋلدى كەزىندە كىسى ولتىرگەنى ءۇشىن سىبىرگە جەر اۋدارىپتى دەگەن سىبىس باردى).— قانشا كۇڭكىلدەگەنمەن، وعان ءتوزىپ كەلەدى: كەمپىر-سامپىرمەن ۇستاسپاعاننىڭ ءوزى جاقسى، قانشا ايتقانمەن انا شالدىڭ دا اتى ادام، يت ەمەس قوي. كۇللى جارىق دۇنيەدەگى كوك تيىندىق پايداسى جوق ناعىز زيانكەس بولسا دا، قايتەرسىڭ ەندى، ادام عوي ايتەۋىر.

سوڭعى جىلدارى اۋەلى قاۋەسەت تاراپ، سوسىن، جۇرە-كەلە كوشىرەدى دەگەن ابىگەر باستالعالى وسى ءبىر ماسەلەگە قاي جاعىنان بولسا دا قاتىسى جوق بىردەن-بىر كىسى بوگودۋل بولاتىن — ول الدە سول ۋاقىتقا دەيىن ءولىپ تە قالارمىن دەپ، نە بولماسا، وسى اراداعى سياقتى، جاڭا جەردە دە كەمپىرلەردىڭ قاسىنا جانتايارمىن دەپ ويلاسا كەرەك. ەندى بۇلار ءۇشىن، بۇكىل تىرلىك تەك وسى ماسەلەگە كەلىپ تىرەلەتىن، اڭگىمە-سوز نە جونىنەن بولسا دا، ول قاي كەزەڭگە قاراي بۇرىلىپ كەتسە دە، الدەكىم سوزگە تەلىنىپ جاتسا دا، سونىڭ ءبارى ءبىر تۇيىنمەن — ماتيورانىڭ جاقىندا سۋعا باتىرىلاتىنى جانە وزدەرىنىڭ تەز ارادا كوشەتىنىمەن بىتەتىن. بوگودۋل دا وسى ارادا وتىر، وتىرعاندا تاستى تاسقا جانىعانداي ءوزىنىڭ قابىرشاقتانىپ-مۇيىزدەنىپ كەتكەن اياعىن ەكىنشى اياعىمەن تىر-تىر قاسىپ قويادى دا، شايدان كەيىن مۇرنىن شۋىلداتىپ، اۋىر تىنىستاپ، تۇنجىراعان قالپى:

— حاح-قىسى جوق،— دەپ قىرىلدايدى.

— حاقى بار بولسا، ول قالايشا جوق بولادى،— دەپ باس سالادى كەمپىرلەر وعان ءارى نالىپ، ءارى ۇمىتتەنە قاراپ.— بىزدەن رۇقسات سۇرايدى دەيسىڭ بە؟

— حاح-قىسى جوق. قالىڭ جۇرتقا... تاسقىن... كۋر-ۆا... حاقى جوق. مەن زاڭدى بىلەمىن.

سوسىن سۇق ساۋساعىن جوعارى ايباتتانا كوتەرىپ، ودان بىردەڭەنى تالاپ ەتكەندەي ىزالانا قارايدى.

— قۇدايدىڭ قۇلى، سەن سورلى قايدا بارىپ پانالايسىڭ؟—دەيدى كەمپىرلەر جانى اشىپ.

— ەش جاققا كەتپەيمىن!—دەيدى بوگودۋل داۋىستاپ.— ءتاڭىرى اتسىن تۇگە! حاح-قىسى جوق! ءتىرى كۇنىمدە، كۋر-رۆا!

— ەگەر سۋدىڭ الدىن بوگەسە، سەن جاپادان-جالعىز ونى توقتاتا المايسىڭ عوي. ساعان دا قۇرىق سالىپ، ءبىر جاققا جونەلتەتىن شىعار.

— ءتىرى بولسام... كۋر-رۆا!—دەيدى ول قاسارىپ.

زيرات باسىندا بولعان وقيعانىڭ ەرتەڭىنە ول داريانىكىنە، داعدىلى ادەتى بويىنشا، كەشكە سالىم كەلمەي، ەرتەڭگىسىن كەلدى — ول مۇنى تۇرەگەلىپ قارسى المادى، سويلەسپەدى دە، تىنىمسىز جۇمىستان ەتى قاشىپ قۋارىپ، سۇيەكتەرى شودىرايىپ كەتكەن تارامىس قولىن تاراقتاي ۇستاپ، تىزەسىنىڭ اراسىنا ءتۇسىرىپ جىبەرىپ، ەڭسەسىن كوتەرە الماي، تاپشان ۇستىندە تاپجىلماي وتىر ەكەن، ەسىككە تاياۋ ساكى ۇستىنە وتىرىپ جاتىپ بوگودۋل ءبىر جوتكىرىنىپ قويدى — ماگازيننەن الىنعان جاڭا مەبەلدى پاۆەل سوۆحوزداعى پاتەرگە مۇز سوگىلمەي تۇرعاندا اپارىپ تاستاعان، مۇندا تەك ەسكى-قۇسقىلار عانا قالعان-دى، بوگودۋل تاعى دا بىرەر جوتكىرىنىپ، مىنا جايىنا كوڭىلى تولماي، بىردەڭە دەپ كۇڭكىلدەدى دە، داريانىڭ ءسوزىن كۇتىپ ءۇنسىز وتىرىپ قالدى. ءبىراق ول ءالسىن-الى اۋىر كۇرسىنىپ، ەشتەڭەنى كورمەي، بەلگىسىز ءبىر نارسەگە قاراپ وتىرعان كوزىن بوگودۋلعا جايىمەن، زىلدەنە ءبىر تاستاپ قويىپ، ونى تانىمايتىن نەمەسە ونىڭ مۇندا نەگە، نەندەي جۇمىسپەن كەلگەنىن تۇسىنبەيتىن كىسى ءتارىزدى، شالمەن سويلەسكىسى دە، شاي ىشكىسى دە كەلمەي، ءۇن-تۇنسىز وتىرا بەردى.

ۋاقىت ساسكەگە تايانعان مامىراجاي تىنىش كەز ەدى، ارقان بويى كوتەرىلگەن كۇن جادىراپ، جارقىراپ تۇر، ءبىراق ءالى ىستىق ۋىتىن بويىنا جيناپ، جەردى ونشا قىزدىرا قويماي، جايماشۋاقتانىپ تۇر، بۇل ءتىپتى ءۇي ىشىنەن دە سەزىلەدى: تەرەزە سىرتىنداعى ساۋلە دە ءبىر. ءتۇرلى سۇلە سەكىلدى، اينالاداعى الۋان ءتۇرلى ۋ دا شۋ بۇل جاققا، وسىنداعى تىڭدار قۇلاققا قۇيىلعىسى كەلمەگەندەي، باسقا جاققا اعىنداپ كەتىپ جاتىر. وت جاعىلماعان ۇيدە ونشا ىستىق تا، سۋىق تا ەمەس، ورتاشا عانا قوڭىرجاي جىلىلىق بار — ۇيقى كەزىندەگى ءتارىزدى ول ءتىپتى سەزىلمەيدى دە; تەرەزە جانىنداعى شىبىندار ءبىر سارىنمەن، كىسىنى مەزى ەتەردەي ىزىڭداپ، اينەككە سوعىلىپ جاتىر، مالعا ارنالىپ قۇيىلىپ قويىلعان، ءبىراق ءالى دالاعا شىعارىلماعان شەلەكتەگى جۋىندىدان اشقىلتىم ءبىر ءيىس شىعادى; كەشەگى كەشتەن بەرى ستول ءۇستى ءالى جينالماپتى، بوگودۋلعا ارناپ كەشكىلىك قۇيىلعان ءبىر ستاقان شاي سول قالپىندا ءالى تۇر. بوگودۋل سو ستاقاندى ەندى عانا كوردى دە، جەتىپ بارىپ، قاعىپ سالدى — داريا سوندا عانا قيمىلداپ:

— جاڭادان شاي قويايىن با؟— دەپ سۇرادى.

ول باسىن شايقادى: كەرەك ەمەس — دەپ، ءبىراق كەمپىر وعان قاراماستان، ورنىنان تۇرىپ، ساماۋىر قويدى. ءبىر شەتىنەن باستالعان ءىس ونى ءارى قاراي جەتەلەي بەردى: ول جۋىندىنى شىعارىپ، تاۋىقتارعا جەم شاشتى، ولار جاپا-تارماعاي شۋلاپ، جەمگە باس سالدى، سوسىن قايتىپ كەلىپ ستول ءۇستىن جيناستىردى، سەنەكتەگى ساماۋىر اندەتىپ، بۇرقىلداي باستاعان كەزدە كارلەن شاينەككە قارا تاقتا شايدىڭ ءبىر قايناتىمىن سالىپ، ونى كونفەركا ۇستىنە قوندىردى. وسىدان كەيىن ساماۋرىندى اكەلىپ، شايدى دەمدەپ، بۇقتىرىپ قويعاننان كەيىن عانا داريانىڭ ءتىلى شىقتى-اۋ ايتەۋىر، ول وسى الگىدە عانا اڭگىمە ايتىپ وتىرىپ، ءبىر ءسات توقتاپ قالعانداي-اق ەشكىمگە ەشبىر شاعىم ايتپاي، جايىمەنەن بۇرىنعى ءسوزىن ساباقتاي بەردى:

— كەشە كەشقۇرىم سيىردى ساۋمادىم، ورىسكە ايداي سالدىم. قىرسىققاندا قىمىران ءىريدى، ءسۇت شىدامايدى، اشىپ كەتەدى. قايماق قىلىپ تۇندىرىپ قويسام — ول دا اشيدى، كۇللى كوزەلەر قاقسىپ بوس تۇر. ال ول، پاۆەلدى ايتام، قايىقپەن كەلەدى دە، ساۋىن شەلەكتەن ءبىر بانكى ءسۇتتى باسىنا ءبىر-اق توڭكەرەدى، سوسىن قايتادان قايىعىنا وتىرادى دا عايىپ بولادى. ءوز باسىم ءتيىپ-قاشىپ قانا ىشەمىن. سوندا ىندىنىم كەۋىپ بارا جاتقانىنان ەمەس، وبال عوي — سول سەبەپتى دە، ايتەۋىر ءراسۋا بولماسىن دەپ، ءبىر اياعىن الامىن دا، قاعىپ سالامىن. ۋاقاسى جوق، كوپ ۇزاماي بۇل يت باسىنا ىركىت توگىلگەن كۇن دە وتەدى. سوندا كەيبىر كەزدەرى ءىشىپ وتىرعان شايىڭا ءسۇت قۇيعىڭ كەلەتىن بولسا، تامشىسىن دا تابا المايسىڭ ءالى، تەك اتىن عانا اتاپ، تامسانىپ وتىرامىز-داعى.

ول شاي قۇيىپ، بوگودۋلدىڭ ستاقانىن الدىنا جىلجىتىپ قويدى، ءوز ستاقانىنان شىنىاياققا ءبىر تامىزىپ، ءىشىپ الدى. سوسىن الدەنەگە قۇلاق تىككەندەي، الدەنەنى ەسىتكەندەي ەلەڭ ەتىپ، باسىن كوتەرىپ، تىنا قالدى، سالدەن سوڭ ءبىر دىبىستى قۇلاعىنا قۇيىپ الىپ، قايتادان باسىن تومەن سالىپ، شىنىاياعىن قايمىجىقتاي كەزەرىڭكى ەرنىنە تاقاپ شايىنان ءبىر ۇرتتادى. سودان كەيىن اڭگىمە باعىتىن كۇرت وزگەرتتى.

— بۇگىن وتىرىپ، مىناداي ءبىر ويعا باتتىم: ولار مەنەن تۇبىندە ءبىر سۇرايدى. سۇراعاندا، مۇنداي زورلىق-زومبىلىققا سەن نەگە جول بەردىڭ، قايدا عانا قارادىڭ؟— دەيدى.— ءبىز ساعان سەنىپ ەدىك، ال سەن نە ءبىتىردىڭ — دەيدى.— ال مەنىڭ ولارعا بەرەتىن جاۋابىم دا جوق. مەن وسى ارادا قالدىم، سولارعا كوزقاراق بولۋ مەنىڭ مىندەتىمدە تۇعىن. ال بۇنى سۋ باساتىنىنا تاعى دا مەن كىنالى سياقتىمىن. ولاردان بولەك جاتاتىنىما دا كىنالىمىن. وسى كۇنگە جەتپەي ۇزىلەر مە ەدىم — جاراتۋشى قۇدايىم-اي، جانىم سوندا ءبىر جاي تابار ەدى-اۋ! جو-جوق، ەندى بار ناۋبەت كەلىپ مەنى تاپتى. مەنى. قانداي كۇنام ءۇشىن سوندا؟!— داريا يكوناعا قارادى، ءبىراق شوقىنبادى، قولىن قوزعامادى.— اكەم، شەشەم، اعا-ىنىلەرىم، بوزىمىم — ءبارى بىرگە جاتىر، تەك مەن بەيباقتى عانا بوتەن جەرگە اكەتەدى. ءىستىڭ ءجونى سولاي بولعاسىن، كەيىن مەنى دە سۋ استىندا قالدىرۋىن، ءبىر قالدىرادى عوي، مەنىڭ سۇيەگىم دە شايىلىپ قالقىپ شىعاتىن شىعار، ءبىراق بولەك شىعادى. قۋىپ جەتۋ قايدا ولاردى.

اكەم ايتاتىن... اكەمىز مەنى جاقسى كورۋشى ەدى. داريا، قىزىم، ورالىڭنىڭ بارىندا وينا دا كۇل—دەيتىن. جاقسىنى دا، جاماندى دا تۇگەل تات، كىسىگە عۇمىر تەك سول ءۇشىن بەرىلگەن. قايعى-قاسىرەتكە، جاۋىزدىق-جاماندىققا مالتىعىپ، زار يلەسەڭ، ال-دارمەننەن ايرىلىپ، تىرلىكتەن ءتۇڭىلىپ، بىزگە جەتكىڭ كەلسە دە — مويىما دا قاجىما، ءبىزدى جارىق دۇنيەمەن جاقسىلاپ جالعاستىرۋ ءۇشىن، تىرلىككە تىكەندەي قادالىپ، ءبىزدى جوقتاتپاي، كوزىمىزدەي بولۋ ءۇشىن سەن ءومىر ءسۇر، ارەكەت-قيمىلدان ءبىر تاڭبا. بىزگە كەلۋدەن ءالى ەشكىم تارتىنىپ كورمەگەن، ونداي اشىق اۋىز بولماعان، بولمايدى دا — دەيتىن. ول ونداي كىسى كەزدەسپەيدى دەپ ويلادى، ال ناعىز جۇرەگى داۋالاماي قويعان مەن بولدىم. مەن ەرتەرەك قامدانۋىم كەرەك ەدى، مەن كوپتەن بەرى بۇل جاقتىق ەمەسپىن... انا جاقتىكىمىن، و دۇنيەنىڭ ادامىمىن. جانە كوپتەن بەرى ءوزى اقىلىممەن ەمەس، وزگەنىڭ اقىلىمەن ءجۇرىپ-تۇرىپ كەلە جاتقان سياقتىمىن. سوندا قايدا، نە ءۇشىن جۇرەتىنىمدى بىلسەم، تۇسىنسەم بۇيىرماسىن. ءبىراق باياعى تىرلىك سول تىرلىك. ءقازىر دۇنيە ورتاسىنان قاق ايرىلدى: انە الەمدە نە بولىپ جاتىر! تاعى دا ءبىزدى، قارتتاردى دا قوسا قاق ايىردى... ءبىز اندا دا جوقپىز، مىندا دا جوقپىز. قۇداي ساقتاسىن! وسى بىزگە قاراپ، بۇگىنگىلەر بۇرىنعى كەزدەگى كىسىلەردىڭ قانداي بولعانىن، زارەدەي دە بولسا، بىلە الار ەدى، ءبىراق ءقازىر ارتىنا قاراپ جاتقان جان بار ما، ەشكىم دە قارامايدى. جۇرتتىڭ ءبارى ىشقىنىپ، ىلگەرى قاراي جۇگىرىپ بارادى. جولاي القىنىپ تا قالادى، قادام باسقان سايىن تالتىرەكتەپ كەتەدى — ءبىراق جۇگىرە بەرەدى. ارتىنا قاراۋ قايدا... بىرەۋ قۋىپ كەلە جاتقاندايىن، اياعىنىڭ استىنا قاراۋعا دا مۇرساتى جوق.

— جاپون قۇدايى!—دەپ بوگودۋل كەلىسە كەتتى.

داريا ساماۋىردان ستاقانعا ۇستەپ قۇيىپ، ستاقاننان شىنى-اياققا قۇيىپ، شايدى سۇيسىنە، باپپەن ىشەدى، ونى بىردەن جۇتىپ قويماي، ءتاتتى دامىنەن ءبىر ءلاززات تاۋىپ ىشەدى دە، ەرنىن ءمىنايى ءبىر جالاپ قويادى، سوسىن ءسوزدى ىرىكتەپ-سۇرىپتاماي، اۋزىنا تۇسكەنىن سىرتقا سۋىرىپ شىعارىپ جاتقانداي-اق، اسپاي-ساسپاي، كەيدە بىردەڭەنى ۇمىتىپ مۇدىرىڭكىرەپ، اڭگىمەنى تەك ءبىر سالاعا بۇرىپ كەتپەي، ونى بىردە ولاي، بىردە بۇلاي قاراي بەيىمدەپ ۇزاق-سونار ەتىپ، ساباقتاپ ايتا بەردى.

— شايىڭ جوقتا، جايىڭ دا جوق،— دەدى شاي ىشكەننەن كوڭىلى شۋاقتانىپ، راقات تاباتىنىن مويىنداپ.— ازداپ بويىم جەڭىلدەگەن سياقتى. ال ازاندا كوكىرەگىمدى ءبىر قىسقاشپەن قىسقانداي-اق، جانىم كوزىمە كورىندى... بۇل تىرلىكتەن باز كەشكەندەي بولدىم. ازەر دەگەندە سيىر ساۋدىم، ايتپەسە جەلىنى سىزداپ موڭىرەپ ءبىتتى، بايعۇس،. سوسىن ونى قورادان شىعاردىم — ءوزىم ءبىراق ەسىك-تەرەزەنى دە كورمەيمىن، كوز الدىم قاپ-قاراڭعى. ساماۋرىن قويۋ كەرەك قوي —دەپ ويلايمىن. ءبىراق كوڭىلىم الەم-جالەم، السىرەپ ءجۇرىپ: ساعان ساماۋرىننىڭ كەرەگى نە؟.، دەپ ءوزىمدى-وزىم قاجايمىن. سەن ساماۋرىننىڭ قاسىندا جايباراقات شاي ءىشىپ ومالىپ وتىرعاندا، قايداعى ءبىر دىنسىزدەر اكە-شەشەڭنىڭ باسىنداعى ەڭ اقىرعى بەلگىسىن بۇزىپ كەتكەن. ساعان ەندى ەشبىر ساماۋرىن قويىلمايدى، سۇراما. سولاردى ەسىمە العاندا، ءيا، سولاردى ەسىمە العاندا بار عوي... جۇرەگىم ءۇزىلىپ، مۇزداپ سالا بەرەدى — توقتاپ قالعان ءتارىزدى. مەن ءوزىمدى-وزىم قايرايمىن — سو زامات ول بىرەر رەت بۇلكىلدەپ، سوعىپ تۇرادى دا، تاعى دا... الگى سۇمدىق ەسىمە ءتۇسىپ... تاعى توقتاپ قالادى. حوش، بۇل ەندى مەنى قايدا اپارىپ، قاي جەرگە بەتىمدى جاسىرادى؟—دەپ ويلايمىن. رايكا سەركينانىڭ بالاقايى قايتىس بولعان كەزدە جاڭا زيرات اشپاق بولىپ، بالانى قويماق بولىپ، جارتى قۇلاش جەر ىزدەدىك، ال ءبىراق كەيىننەن ءبارىبىر زيراتتى باسقا جەردەن تاپتى. ءسويتىپ، قۇداي دەگەن ءبىر ءسابي مۇلدە باسقا جاقتا، جالعىز ءوزى ءبىر بۇيىردە... شالعاي ءبىر شەتتە جاتىر دەيدى. قارشاداي بالانىڭ قالىڭ ورمان ىشىندە، حايۋاناتتار اراسىندا جالعىز جاتقانى وڭاي دەيسىڭ بە؟ وسى قىلىعى ءۇشىن ول كەيىن اتا-اناسىنا العىس ايتا قويار ما ەكەن؟

بىزدىڭ اكەمىز بەن شەشەمىز ۋادەلەسكەندەي، ءبىر مەزگىلدە قايتىس بولدى. اگاركي، مەنىمەن سالىستىرساق، ءالى ونشا قارتايماعان ەدى. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا، اجال ءبىرىنشى ەتىپ اناما اۋىز سالدى. تاڭ سارىدەن تۇرىپ، ول-پۇل شارۋاسىن جايعاستىرىپ جۇرگەن، سوسىن دەمالايىن دەپ كەرەۋەتكە جاتتى، قانشا جاتقانىن قايدام، ءبىر كەزدە جان ۇشىرا شىڭعىرىپ جىبەردى: «وي، اجال، اجال الدى القىمىمنان!»—دەپ. ال ءوزى قولىمەن موينىن، كەۋدەسىن قارمالاپ جانتالاسىپ جاتىر. ءبىز ءۇرپيىسىپ، اتىپ-اتىپ تۇردىق، ءبىراق نە ىستەپ، نە قويارىمىزدى بىلمەيمىز، تەك ايتەۋىر قولىمىزدى بوستان-بوس سەرمەپ: «نە، اپاتاي، قاي جەرىڭ اۋىرادى؟» دەيمىز. ول ءبارىمىزدىڭ كوز الدىمىزدا ەرنى كوگەرىپ، بەت-اۋزى تەڭبىل-تەڭبىل بولىپ، قىرىلداي باستادى. ونى كوتەرىپ، توسەككە وتىرعىزعانىمىز سول، بىردەن قايتا جاتقىزۋ كەرەك بولدى. موينىندا، الگى اجال بۋىندىردى-مىس دەگەن جەردە... ءبىر ءىز قالعان ءتارىزدى... جابىسىپ. اكەم كەيىنىرەك: «ول اجالدىڭ كوزدەگەنى مەن ەدىم، مەن ونى شاقىرعانمىن، ءبىراق ءمۇلت كەتىپ، بوتەندى باس سالعان»— دەپ ايتىپ ءجۇردى. اكەمىز ۇزاق ۋاقىت، جەتى جىلداي ما ەكەن، اۋىردى. ديىرمەنگە جاڭا جەبىرتاس ورناتىپ جاتىپ، ول بىردەن سونىڭ استىنا تۇسەدى.. اياعى كىلت ەتەدى دە، تاستىڭ استىندا قالادى. قالاي ءتىرى قالعان دەسەڭشى! بۇكىل ىشكى سارايىن ەزىپ تاستاعان عوي، قان قاقىرىپ جۇرەتىن. ەگەر كۇتىنگەندە ول، بالكىم، ۇزاعىراق جاسار ما ەدى، ءبىراق ول ءوزىن-وزى كۇتۋ دەگەندى بىلمەيتىن، الىنە قاراماي، دەنى ساۋ كىسى سياقتى جۇمىستى جاپىرىپ جىبەرەتىن. شەشەمىزدى قىستا، روجدەستۆوعا جاقىن قالعاندا جەرلەدىك، ال ونى سو مەزگىلگە تاياۋ، ترويتسادان كەيىن قويدىق. ءبىر بۇيىردەن شەشەمىزدىڭ تابىتىنا تاقاي، قابىر قازدىق، ال الگى تابىت ءتىپتى قارايماپتى دا، كۇنى كەشە سالعان سياقتى. سوعان قاتارلاستىرا اكەمنىڭ تابىتىن قويدىق. جاتقان جەرى جارىق بولسىن! ەكەۋى بىرگە عۇمىر كەشتى، بىر-بىرىنە وكپەلەمەسىن دەپ، ەكەۋىن جەرگە دە قاتار سالدىق.

بىزدىڭ ارالدا ءبىر مولا بار.... ەشكىم ەسكەرمەگەسىن، ءقازىر ونى كوزدەن تاسا ەتىپ الدىق، ءبىزدىڭ جاعالاۋدىڭ دەرەۆنيادان تومەن جاتقان ءبىر دوڭەسىنىڭ ۇستىندە. مەن ونى قارشاداي كەزىمنەن بىلەمىن. وندا ءبىر كوپەس-ساۋداگەر جاتىر دەيدى جۇرت، ءوزى انگارا بويىمەن ءارتۇرلى توۆارلار الىپ جۇرەدى ەكەن. حوش، سونىمەن ءبىر كۇنى توۆارىن الىپ كەلە جاتىپ، ماتيورانى كورەدى دە، قايىقتى سولاي قاراي ەسىڭدەر دەپ ءامىر ەتەدى. وعان ءبىزدىڭ ماتيورانىڭ ۇناعانى سونداي... سو زاماندا ارالدى مەكەندەپ جاتقان مۇجىقتارعا كەلەدى، كەلەدى دە: «ۋا قالايىق، مەن پالەن دە تۇگەن دەگەن كىسى بولامىن، سوڭىرا اجال شەڭگەلىن سالعان كەزدە سەندەردىڭ ارالىندا، بيىك جار باسىندا جاتقىم كەلەدى. ال سەندەردىڭ سو جاقسىلىقتارىڭا مەن حريستوس شىركەۋىن ورناتامىن»—دەيدى. مۇجىقتار دا اقىماق ەمەس قوي، كەلىسە كەتەدى. ول سەرتىندە تۇرىپ، تەگى، شىرىگەن باي كوپەس بولسا كەرەك... تۇتاس ءبىر مىڭداعان سوم اقشانى — ون مىڭ با، جيىرما مىڭ با — ايتەۋىر بەرە سالادى. سوسىن شەركەۋدى سالۋعا ءوزىنىڭ باس پىركازشىگىن جىبەرەدى. ءسويتىپ ءبىزدىڭ شەركەۋدى سالىپ بىتىرەدى، قۇدايعا قۇلدىق ۇرىپ، باتا قايىرىپ شەركەۋدى اشادى، وعان كوپەستىڭ ءوزى كەلەدى. سودان كەيىن، كوپ ۇزاماي ءوزىنىڭ تاپسىرۋى بويىنشا، الگى بايعۇستى ماڭگىلىك ورنىنا اكەلىپ جاتقىزادى. قاريالار وسىلاي دەۋشى ەدى، ول وسىلاي بولدى ما، الدە باسقا بولدى ما — بىلمەيمىن. ولار بەكەردەن-بەكەر ايتپايدى عوي...

اكەم ۇزىلەر الدىندا اقىل-ەسى ءبۇتىن، ءبارىن ءبىلىپ جاتتى، مەنى قاسىنان شىعارمادى... ول ماعان: «داريا، سەن كوپ نارسەگە كوزسىز جەگىلە بەرمە — قاجىپ، ازىپ-توزىپ قالاسىڭ، سەن ەڭ الدىمەن وزىڭە ار-وجداندى قالاپ ال: ارلى جان اتانىپ، ار-ۇياتتان اتتاماس ۇشىن»—دەپ اقىل بەردى. بۇرىن جۇرت ار-ۇيات دەگەندى بىردەن ايىراتىن. ەگەر بىرەۋ ارسىزدىققا بارسا، بىردەن بايقالىپ قالاتىن، ءبارى ءبىر-بىرىنىڭ كوز الدىندا اشىق-جارقىن تۇرىپ جاتاتىن. ارينە، جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي ەمەس، الاسى دا، قۇلاسى دا بار. ماسەلەنكي، ار-ۇياتتان مۇلدەم اتتاعىسى كەلمەيتىن بىرەۋلەر بولادى، ءبىراق سو جارىقتىقپەن بىرگە تۋماعاسىن ونى قايدان الادى؟ ونى اقشاعا ساتىپ الا المايسىڭ. ال ار-وجدانى اسىپ، توگىلىپ جاتاتىن بىرەۋلەر بولادى، ءبىراق ونداي يەن داۋلەتتەن نە پايدا. ونىڭ سوڭعى جەيدەسىن سىپىرىپ الىپ جاتسا، سو اقجۇرەك ۇستىندەگىسىن شەشىپ بەرىپ جانە ءوزىن جالاڭاش قالدىرعانىنا العىس ايتاتىنىن قايتەرسىڭ. ءبىزدىڭ يۆان قۇدامىز وسىنداي كىسى-تۇعىن. ول ءوزى وسىناۋ جارىق دۇنيەدە حالىق قادىر تۇتاتىن ءايبات پەششى ەدى. سوعان پەش سالدىرامىز دەپ ءجۇز شاقىرىمداي جەردەن جۇرت اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن. ءتىرى جاننىڭ بەتىن قايتارىپ كەرمەگەن ول، كىم شاقىرسا دا بارا بەرەتىن، ال ەڭبەكاقىسىن الۋدان ۇيالاتىن، ونى تەگىننەن-تەگىن ىستەدى دەپ ەسەپتەي بەر. وعان الگى قۇداعيىمىز كەيدى كەلىپ: «بايعۇس-اۋ، سەن تۇتاس ءبىر اپتاعا كەتىپ قالاسىڭ، سوندا ەگىس باسىنداعى سەنىڭ جۇمىسىڭدى كىم ىستەيدى؟ ءۇيدىڭ شارۋاسىن كىم جايعاستىرادى، سەن ادام ەمەس، اشىق اۋىز اڭقاۋسىڭ»— دەپ. ول شىنىندا دا اۋام-اڭقاۋ كىسى-تىن: «جۇرت وتىنەدى عوي»— دەيتىن دە قوياتىن... سونىمەن، ءوز شارۋاسىنىڭ قيۋى قاشتى... «جۇرت وتىنەدى عوي»— دەپ ءجۇرىپ تىلەنشى بولىپ كەتۋى عانا قالدى. تاپ سول كەزدە جار سالىپ، كوممۋنيا كەلسىن — ول سوعان باسىن سۇعا قويدى... داريا سوڭعى ءسوزىن ساعىزداي سوزىپ، ويىمەنەن قازىرگى كۇنگە ءبىر-اق سەكىرىپ، ءسال كىدىرىڭكىرەپ، ەسىنە ءتۇسىرىپ بارىپ ايتتى:— كەشە كەشكىسىن، ەس قالعان با كىسىدە، يۆان قۇدامىزدىڭ مولاسىن كورۋگە بارايىن. كۇن باتىپ، قاس قارايعان كەز، كىمنىڭ قايدا جاتقانىن ءبىلۋ قيىن ەدى. ونىڭ مولاسىن دا قوپارىپ تاستادى ما ەكەن؟ ۇستىندە سىرلانعان جۇلدىز تۇراتىن، بالاسى قالادان تەمىر بەلگىنى اكەلگەن، ونىڭ ۇشىندا قۇس ءتارىزدى جۇلدىزشاسى بارتۇعىن. بۇگىن بارىپ كورىپ قايتۋ كەرەك. و جاراتۋشى جان يەم، سو جاۋىزداردى قۋىپ جەتىپ، ولاردى ءبىز ءۇشىن ءبىر جازالاشى. ەگەر بۇل دۇنيەدە كەشىرىلمەس ءبىر كۇنا بولسا، بۇدان وتكەن قانداي كۇنا بولماق.— تاعى دا ءوز جانىن ءوزى قاجاي بەرمەس ءۇشىن داريا، باسىن ابايلاپ قانا ءبىر شايقاپ، كەۋدەسىن كەرە كۇرسىنىپ، ورنىنان تۇرەگەلدى دە، مۇيىستەگى اسادالعا بارىپ، شۇبار الا قاعازعا ورالعان بەس شوكولاد كونفەتىن الىپ، ونىڭ ۇشەۋىن بوگودۋلعا بەرىپ، ەكەۋىن وزىنە قالدىردى.— ازداپ تاتتىلەپ ءىش، مۇنى سەنىڭ جاقسى كورەتىنىڭدى بىلەمىن. ءالى ەسىمدە، تىسكە باساتىن دا ەشتەڭە جوق، ال سەن قاي جاقتان ەكەنىن قايدام، ايتەۋىر، ءبىر تۇيىردەن قانت تاۋىپ، تىستەپ ىشۋگە بىزگە بەرۋشى ەدىڭ. ونى بالالارعا ساقتاساق، قۇداي ساقتاسىن، اشۋلانىپ، ءبىزدى زورلاپ قىتىرلاتقىزۋشى ەدىڭ. سول كەزدەگى قانتتان ءتاتتى نارسەنى ءالى كورگەن ەمەسپىن، نە ءتاتتى — جوق نارسە ءتاتتى.

— شاراپ-ىق!—دەپ دىبىس شىعاردى بوگودۋل، ول شاراپتى جەك كورەتىنىن، بۇرىن دا جەك كورىپ كەلگەنىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن باسىن شايقاپ-شايقاپ قويدى.

— مەيلى، ونى ءازازىل شايتان-اق ءىشسىن،— دەپ قوستاي بەردى داريا ورنىنا قايتا وتىرىپ جاتىپ.— الگى يۆان قۇدامىز تۋرالى نە دەپ ەدىم، قۇداي-اۋ؟ ۇمىتشاق بولىپ بارامىن، كارى لاقسادا نە ەس قالدى دەيسىڭ. ءا-ا، ار-وجدان تۋرالى ايتقانمىن. بۇرىن ول بار ما، جوق پا، انىق كورىنىپ تۇرۋشى ەدى. كىمدە ول بار بولسا ارلى، كىمدە جوق بولسا — ارسىز اتاناتىن. ەندى ءقازىر قاراپ تۇرساڭ، ءبارى دە — اناۋسى دا، مىناۋسى دا ءبىر ءۇيىر بولىپ ارالاسىپ كەتكەن — اق شايتاننىڭ ءوزى دە انىقتاي المايتىن شىعار. ونى ءقازىر ءجون-جوسىقسىز كورىنگەن جەرگە تىقپالاپ، كيەلى بەيشارانى ازدىرىپ-توزدىرىپ جىبەرگەنى سونشا، وندا ينە شانشار ساۋ جەرى جوق بولار. تىپتەن ونى يگەرىپ جۇرۋگە دە قابىلەت جەتپەيتىن ءتارىزدى. وي-حوي دۇنيە-اي! حالىق قۇجىناپ، كوبەيىپ كەتتى، ال ار-وجدان ويلاپ تۇرساڭ، سول باياعى قالپىندا، مىنە، سول سەبەپتى دە ونى ءوزى ءۇشىن دە، وزگەنىڭ قاجەتى ءۇشىن دە ەمەس، تەك كوزدى بوياپ، كورسەتۋ ءۇشىن عانا جۇمساپ، جۇدەتىپ جىبەرگەن ءتارىزدى. بۇلار الدە وراسان زور جۇمىستى جاساپ جاتىر دا، ۋاق-تۇيەك ىستەردى ۇمىتىپ كەتكەن، ال ۇلكەن ءىستى ىستەپ جاتقاندا، ار-وجدان دەگەنىڭ ءبىر ءتۇرلى تەمىر تارىزدەنىپ كەتەدى-داعى، وعان ەشتەڭەنىڭ دە ءتىسى وتپەي قويادى. ال، ءبىزدىڭ ار-ۇياتىمىز بولسا قارتايىپ، باياعىدا كەمپىرگە اينالعان، ەندى وعان ەشكىم قاراپ، اۋرە بولمايدى. و، قۇدايىم-اي! دۇنيەدە وسىنداي سۇمدىق بولىپ جاتقاندا، ار-ۇياتتى ايتقاننان نە پايدا!

كەشەگى قيقۋدان كەيىن، مەنىڭ تۇنەمەلىكتە كوزىم ىلىنبەيتىن بولدى، ءبىر وي تۇبىنە باتىپ، جەتە الماي ءجۇرمىن... قايداعى جوق بىردەڭەلەر باسىمنان كەتپەيدى. عۇمىر بويى ەشبىر دەرتتەن قورىقپاۋشى ەدىم، ەندى ءبىر ۇرەي باسادى دا تۇرادى: ءبىر زاۋال سوعاتىنداي، ءبىر سۇمدىق بولاتىنداي كورىنەدى. سونى كۇتە-كۇتە قاجىعانىم سونداي، ءتىپتى شىداماي كەتتىم... دالاعا شىعىپ، قورانىڭ تاپ ورتاسىنا بارىپ، ءبىز ادام بولۋدان قالعاسىن كوك ءتاڭىرىسى كۇركىرەپ، جاسىن ءتۇسىرىپ، جايراتىپ سالاتىن شىعار ءبىزدى نەمەسە تاعى بىردەڭە بولاتىن شىعار دەپ سىلەيىپ تۇرمىن كەلىپ. قورىققاننان كىشكەنتاي بالا سەكىلدى ۇيگە جىپ بەرگىم كەلدى، ءبىراق قىبىرلاماي قاتىپ قالىپپىن. سويتسەم، انا جەردەن دە، مىنا جەردەن دە سىقىر-سىقىر ەسىك دىبىسىن ەستيمىن — ەندەشە، مازاسىزدانىپ جۇرگەن جالعىز مەن عانا ەمەس ەكەنمىن. شالقايىپ اسپانعا قاراسام، جۇلدىز بىتكەن جايناپ تۇر، كۇللى اسپانعا جامىراي شىعىپ، اشىق ءبىر جەر قالدىرماپتى. جانە وزدەرى باداناداي-باداناداي بولىپ، بالقىپ تۇر — عاج-جاپ! ولار بىرتە-بىرتە تومەندەپ، ماعان جاقىنداپ كەلە جاتقانداي... جۇلدىزدار مەنى شىرق اينالدىرىپ... ەسىمنەن ايرىلىپ قالعان سياقتىمىن، ءوزىمنىڭ كىم ەكەنىمدى، قايدا جۇرگەنىمدى، ءتىپتى ەشتەڭەنى دە بىلمەيمىن. ءبىر كەزدە ەسىمدى جيناسام، اينالا الا كوبەڭدەنىپ كورىنە باستاپتى، جۇلدىزدار قايتادان جوعارى كوتەرىلگەن، ءوزىم توڭىپ، دىرىلدەپ تۇرمىن. ماعان ءبىر قۇدايدىڭ نۇرى جاۋعانداي-اق جانىم جادىراپ، جاي تاۋىپتى. «مۇنىسى قالاي، نە بولدى؟—دەپ ويلايمىن. جاقسىلىق پەن ار-ۇيات ءبىر بولعاسىن با، جانىم ءارى راقات تاۋىپ، ءارى اۋىراتىن ءتارىزدى. بىردەڭەنى كوردىم بە وسى — ءداپ الگىنى ەسىمە تۇسىرە باستاپ ەم، كورگەن سياقتىمىن. ءبىر داۋىس ايان بەرگەندەي مە قالاي، «بار، داريا، ۇيىقتا جانە كۇت ءبىزدى. اركىمنەن جاۋاپ الىنادى»—دەگەندەي بولدى الگى داۋىس. مەن كەتتىم. ۇيىقتاۋىن ماندىتىپ ۇيىقتاي المادىم، ءبىراق بويىم ءبىراز جەڭىلدەدى، ەندى شىداۋعا بولادى ايتەۋىر. ال سو داۋىس قانداي ەدى، قايدان شىقتى — ەسىمدە قالماپتى، ايتا المايمىن.

بىزدىڭ مۇجىقتارىمىز قادىم زاماننان-اق تۇگەلدەي وزىمىزدىكى، بايىرعى ماتيورالىقتار بولاتىن. بوتەن ادامدى قابىلداي بەرمەيتىن. مەنىڭ كەزىمدە تەك جالعىز ورليك قانا ءسىڭىسىپ كەتتى، ال ورليك اق سايتاننىڭ وزىمەن باجا بولىپ جۇرە بەرەتىن. ەگەر ول شىنداپ كىرىسسە، كولكىگەن سۋ ورتاسىنا جەردەن بەتەر ورنىعىپ الىپ، اياعىنا شىق جۇقتىرماس الاياق ەدى. ءتىلى مولوتيلكا ءتارىزدى، وتىرىك پەن وسەكتى قاپتاپ-قانارلاپ توگىپ جاتقاندا، ءبىر تۇتىقپايتىن ناعىز سۋايتتىڭ سۋايتى ەدى. مۇجىقتار، تەگى، ونى كوڭىل كوتەرسىن، وزدەرىنە ەرمەك بولسىن دەپ قالدىرسا كەرەك. بىزدە وندايلار تۋمىسىنان جوق-تۇعىن. مۇجىقتار ءبىر جەرگە جينالىپ الىپ، قارقىلداپ كۇلىسىپ، بۇكىل ماتيورانى باسىنا كوتەرىپ جاتادى، ال سولاردىڭ ورتاسىندا جيرەن شاشتى، شۇبار بەت، سيرەك ءتىستى الگى قۋ وتىرادى.

سيرەك ءتىستى دەگەننەن شىعادى-اۋ: ءتىسى سيرەك كىسىلەر — وتىرىكشى كەلەدى، الگى سيرەك ءتىسىنىڭ اراسىنان بار نارسە توقتاۋسىز وتە بەرەدى دەپ تەگىن ايتىلماعان. سول سيرەك ءتىسىن سوزبەن جۋادى دا جاتادى، جۋادى دا جاتادى — قايدان شىعاتىنىن كىم بىلگەن! مۇجىقتار ودان ءىشىن باسىپ، جاتىپ قالادى. ءبىراق ناعىز جۇمىسكەر ەدى، وي، كەرەمەت جۇمىسكەر ەدى! ءبىر جەرگە قازىق قاقسا، سونىسى كوكتەپ شىعا كەلەتىن. مىنا، الگى گەنكا پرەسنياكوۆكە تۇرمىسقا شىققان دۋنكا بار عوي، سودان قالعان، سونىڭ قىزى. ءبىراق ول اكەسىنە مۇلدە تارتپاعان: وتىرىكتى دە ايتا بىلمەيدى، جۇمىستى دا كەلىستىرمەيدى. تاعى دا ءبىر ەكى جىگىت بولعان، ەكەۋى دە ۋسويقى، سوزگە كەلگەندە دەس بەرمەيتىن — سولاردىڭ بىرەۋىن، تىرناق استىنان كىر ىزدەمەسىن دەپ، ەرمان شپيەنى رەتىندە ۇستاپ اكەتتى، ال ەكىنشىسى بۇدان كەيىن ءتىلىن تىستەگەن كۇيى ماتيورادان كەتىپ قالدى. ول قايدا كەتتى، ءقازىر ءتىرى مە، ءولى مە— بىلمەيمىن. ونىڭ وسىندا بولعانىن ءوزىم دە ۇمىتىپ كەتىپپىن، ايتپەسە دۋنكادان سۇراپ الامىن عوي.

ە، ءبىزدىڭ مۇجىقتارىمىز وسى ارانىكى بولاتىن، ال قاتىندى باسقا جاقتان الۋدى جاقسى كورەتىن. بۇل ءتىپتى ادەتكە اينالىپ كەتكەن ەدى. ال ءبىزدىڭ باسى بوس قىزدارىمىزعا جان-جاقتان ءجۇزىپ كەلىپ جاتاتىن: ماتيورامەن سۇيەك جاڭعىرتۋعا ءبارى دە قۇمار ەدى. ءبىزدىڭ ەل باياعىدان باي تۇراتىن. ءبىزدىڭ مۇجىقتاردان تۋعان قىزداردىڭ دا تۇقىمى بولەك، شەتتەرىنەن العىر كەلەتىن — توۆارىمىز جاتىپ قالمايتىن. ءتىپتى قازىرگى كۇنگە دەيىن كىمنىڭ ماتيورا تۇقىمىنان شىققانىن بىلە قوياسىڭ. مەنىڭ اكەم دە اپامدى قايداعى ءبىر بۋرياتتار جاعىنان الىپ كەلدى. ول ونى: «وي-ە-ەك،— دەپ مازاقتاپ وتىراتىن. سول ءبىر وي-ە-سەكتەن بە، الدە باسقاشا اتالا ما، اپامنىڭ شىققان تەگى ايتەۋىر سو جاقتان-دى. ال و جاقتا مۇلدە سۋ جوق پا، الدە ەنى ءبىر قادامدىق وزەكشە اعىپ جاتقان با، و كىسى ولە-ولگەنشە سۋدان قورقۋمەن كەتتى. اۋەلگى كەزدەرى جيەككە كەلگەندە سۋدى كورمەس ءۇشىن كوزىن تارس جۇمىپ الۋشى ەدى — دەيتىن اكەم. ال ءبىراق اينالاڭنىڭ ءبارى انگارا — ودان قايدا كەتىپ قۇتىلاسىڭ. پودموگاعا بارۋ ءۇشىن دە ءجۇزىپ ءوتۋىڭ كەرەك، ال وندا پودموگادا ءبىزدىڭ شابىندىعىمىز بولاتىن. ايتەۋىر، كوز جۇمعانشا سۋعا ۇيرەنە الماي كەتتى عوي جارىقتىق. ءبىز وعان كۇلۋشى ەدىك، انگارا وزىمىزدىكى، قيتتاي كۇنىمىزدەن سونىڭ باسىندامىز، اپام ايتۋشى ەدى: «وي، ماعان ءبىر بالە جابىسادى عوي ءالى، جابىسادى، كىسى تەگىننەن-تەگىن قورىقپايدى»— دەپ. جوق، ءبىزدىڭ ۇيدەن ەشكىم سۋعا كەتپەدى، وزەن بۋىرقانىپ-بۋىرسانىپ، جاعادان اسىپ جاتسا، ول جالعىز ءبىزدى عانا ەمەس، جۇرتتىڭ ءبارىن جۇدەتەدى. اپامنىڭ قورقىنىشى ەندى عانا راس بولىپ شىقتى، ول بەكەردەن-بەكەر قورىقپاپتى... سوندا... ءقازىر...— داريا ابىرجىپ، اۋزىن جابا قويدى. ول ءبىر ءتۇرلى شاراسىزدانىپ داۋسىن باسەڭدەتىپ، ەستىلەر-ەستىلمەس ەتىپ ءبىتىردى ءسوزىن:— سو-لاي دە.. قانشا ايتقانمەن، اپامدى سۋ قۋىپ جەتەتىن بولدى. ول مەنىڭ ەسىمە دە كەلمەپتى. سولاي دە-ە-ە...

كىسى باياعىدا-اق بىلەتىن، ءبىراق كەزىندە ءبىر قالتارىستا جوعالىپ قالعان، ەندى، مىنە، ەستەلىك رەتىندە سىرعىپ شىعا كەلگەن، وسىناۋ توسىن جاڭالىقتان ەسى كەتكەن داريا، شايدى ۇمىتىپ، ەشبىر ويسىز، مەڭىرەۋ سياقتى، الدىنا كوزىن جۇگىرتىپ، بىردەڭەنى ىزدەي باستادى، سوندا مۇلدە قاجەتسىز، اۋىر بىردەڭەنى ىزدەي باستادى. كۇن تۇسكە تامان بۇرىنعىدان دا بۇلىڭعىر تارتىپ، ونىڭ جارىعى بوزارىپ السىرەي بەردى. اقتالعان، ءبىراق ءالى كەبە قويماعان قابىرعالار، جۋىلا-جۋىلا، ءار جەرى شۇقىرلانىپ، ويىلۋعا جاقىنداعان ەدەن، سىزاتتانىپ جارىلىپ-جارىلىپ كەتكەن تەرەزە الدىنىڭ تاقتايلارى — ايتەۋىر وسى ءبىر بوزعىلت جارىق تۇسكەن نارسەنىڭ ءبارى-بارى سۇرىقسىز دا سيىقسىز، قايتا تۇزەلمەس قارتتىق باسىپ-جانشىپ تاستاعان ءتارىزدى كورىنەدى. بولمەنىڭ تاپ ورتاسىندا، بوگودۋلدىڭ ارت جاعىنداعى ءبىر جەرگە توبەدەن ءبىر ورمەكشى جىلجىپ ءتۇسىپ، تىنىستاماق بولدى دا، الدە توڭىرەكتە نە بولىپ جاتقانىن كورگىسى كەلدى مە، ايتەۋىر ءبىراز ايالداپ، اۋادا تەربەلىپ تۇردى دا، سوسىن قايتادان تومەن ءتۇستى.- انگارانىڭ تەرەزەدەن كورىنىپ تۇرعان بولىگىنەن ءبىر موتورلى قايىق، قوڭىز ءتارىزدى ىجىلداپ، اعىپ وتە شىقتى دا، سۋدى شايقاپ، تولقىنداتىپ كەتتى; ەكىنشى تەرەزەدەن اۋماقتى سال ۇستىنەن جايىلىپ جاتقان اقشىل اسپان كورىنەدى. دۇنيەنىڭ ءبارىن ءبىر كوزىنە سىيدىرىپ، ءبىراق ەشتەڭەنى دە كورمەي، ەشتەنەڭى جەكە-دارالاماي، الدىڭعى جاققا اڭىرىپ ۇزاق قاراعان سايىن، داريانىڭ مازاسى كەتە باستادى. جانە تاعى دا قاجەتسىز ىسپەن اينالىسىپ، كەشەگىسىن قايتالاپ، ساماۋرىن قاسىندا وتىرعانىنا... قاتتى نالىدى، جانىنا ءبىر تىنىم بەرمەي، ويىن ون ساققا سالىپ قويعان اۋىر بىردەڭە مۇنى كوزىنە شۇقىپ، نىعىنان الباستىداي باسىپ جاتقان ءتارىزدى.

ول ورنىنان تۇرىپ، بىردەڭەدەن كەشىگىپ قالعاندايىن، بوگودۋلعا اسىعىس ءتىل قاتتى:

— مىنە، ەكەۋمىز بۇگىن شايعا قاندىق بىلەم. ابدەن قاندىق — بۇدان ءارى بولمايدى. ەگەر كەتكىڭ كەلسە، سەن ەندى جۇرە بەر. ايتپەسە، وسىندا قال، مەن كەتەمىن. كوپ وتىرىپ قالدىق، تاعى دا اڭگىمەمەن وتىرىپ قالىپپىز، ەندى نەنى ايتپاقپىز... ءبىزدىڭ ءسوزىمىز ۇپەلەك سياقتى — الماعى دا، سالماعى دا جوق. ونىڭ دانەگى تەك كىسىنىڭ زەيىن-زەردەسى. ءبىر كەزدە...

— داريا، قايدا؟— دەدى قاتقىل ۇنمەن بوگودۋل باسىن كوك جەڭ ەتكىزىپ.

ول ءسال عانا كىدىرىپ بارىپ، وعان ءوز كەسىمىن ايتتى:

— جوق، جوق، مەن جالعىز بارامىن. سەن وسىندا قال. و جاققا جالعىز ءوزىم بارامىن.

قايداعى «و جاق» ەكەنىن ونىڭ ءوزى دە بىلمەيتىن، سول سەبەپتى دە قاقپادان شىعىپ، سول ارادا ءبىراز ويلانىپ تۇردى دا، انگاراعا قاراي جۇرمەك بولدى، ءبىراق باسقا جاققا بۇرىلاتىنىن الدىن الا ءبىلدى دە، بۇرىلىپ باقشالاردى جاناي ءجۇرىپ، دەرەۆنيانىڭ سىرتىنا شىقتى — اياعى مۇنى زيراتقا قاراي الىپ كەلە جاتتى. ءبىراق ول زيراتقا جەتپەي توقتادى; جانىم جاي تاپپاي تۇرعاندا و جاققا بارىپ، ولىلەر تىنىشتىعىن بۇزىپ قايتەمىن، ونسىز دا كەشەگى ارپالىستان الاكوڭىل بولىپ جاتقان شىعار. ول بۇگىن ءبىر كيەلى ءسوز تاۋىپ، ولاردىڭ قاپەرىنە جەتكىزە المايدى — ونداي ءسوز جوق جانە قاپەلىمدە تۋمايدى دا; ولار بۇعان قايتا ءۇن قاتپايدى. اقىرىندا، اقىلى دال بولىپ ءجۇرىپ، ول ءبىر ءشوپ باسقان قۇرعاق توبە باسىنا شىعىپ، وتىرا كەتتى، سويتسە الدى جازىلىپ جاتقان ەڭىس، ودان الابۇرتقان كوڭىلى بايىز تاباتىن بىردەڭەنى كوزىمەن ىزدەپ، توڭىرەككە قاراي باستادى. ءبىر ەمەس، ەكى، ءۇش رەت قارادى...

وسى ارادان، ارالدىڭ بيىك توبەسىنەن، انگارا دا، الىستاعى بوتەن جاعالاۋلار دا، قاراعايلى توعايدىڭ ار جاعىنداعى پودموگامەن ءبىر تۇتاس بولىپ، ۇلاسىپ جاتقان ءوزىنىڭ ماتيوراسى دا تاپ ءبىر الاقانىڭداعىداي كورىنەدى ەكەن، حوش، سونىمەن ارالدىڭ جەرى ءتىپتى سوناۋ كوكجيەككە دەيىن سوزىلىپ جاتىر ەكەن، ونىڭ تەك ارعى جيەگىندە عانا جۇلىقتاي بولىپ سۋ شەتى جىلتىراپ جاتىر. وزەننىڭ جالپاق ون جاق قويناۋى، بۇرىلار جەردە ادەيى شىعانداعانداي، قارسى بەتتەگى جاتقان جاعالاۋدى ءارى يتەرىپ، سۇعىنا كىرىپتى دە، سوناۋ جاققا الىستاپ كەتكەندە عانا، ارناعا جۋاسىپ، جىپ-جيناقتى بولىپ قوسىلادى ەكەن. ال وزەننىڭ ماتيورانىڭ جەكە مەنشىگىندەي بولىپ كەتكەن، انا تارماقتان گورى جاقىنىراق تا جايباراقات سانالاتىن سول جاق تارماعى ارالدىڭ تىك جارقاباعىنان تومەن قاراي سوزىلىپ، تاپ وسى ساتتە، شاعىرماق كۇن ساۋلەسى استىندا قيمىلسىز قاراسۋداي بولىپ كورىنەدى. ونى ماتيورادا: ءوزىمىزدىڭ انگارامىز — دەپ اتاپ كەتكەن-دى. دەرەۆنيادا وسى جاققا قاراپ تۇراتىن، قايىقتاردى دا سۋعا وسى جيەكتەن سالاتىن، اۋىز سۋدى دا وسى ارادان الاتىن، بالالار دا بار الەمدى وسى وڭىردەن باستاپ كورەتىن، بۇ جەردىڭ ءاربىر تاسىنا دەيىن تەكسەرىلىپ، كوكىرەكتە جاتتالىپ قالعان-دى، ال، وزەكتىڭ ارعى بەتىندە كولحوزدىڭ ەگىستىگى بار، ونى تەك بيىل عانا ەلەۋسىز-ەسكەرۋسىز تاستاعان-دى.

ارال تىنىم تاۋىپ، تىنىش قانا ماۋجىراپ جاتىر، بۇل اۋەلدەن تاعدىردىڭ تالايىڭا دەپ ءوزى بەرگەن تۋعان جەر، ونىڭ دالمە-دال بەلگىلەنگەن شەت-شەگى بار، ودان ءسال اسساڭ بولعانى قۇرلىق ەمەس، قۇردىم باستالادى. دەگەنمەن، ونىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە دەيىن، ءبىر جاعالاۋىنان ەكىنشى جاعالاۋىنا دەيىن جالتاڭ جازىعى دا، بايلىعى دا، سۇلۋلىعى مەن جابايىلىعى دا، پار-پارىمەن ءار ءتۇرلى جان-جانۋارلارى دا جەتىپ جاتادى — نەگىزگى قۇرلىقتان ءبولىنىپ قالعاننان كەيىن ول ءبارىن دە مول قامتىعان عوي، بالكىم، سول سەبەپتى دە ول ماتيورا دەگەن ايگىلى اتپەن اتالسا كەرەك. ول ىشىنە سىر بۇگىپ، تىنىش جاتىر — ەرتە كەلگەن جازدىڭ بارى مەن نارىنە قانىعىپ جاتىر: داريا وتىرعان توبەنىڭ ون جاق بەتكەيىن قيعاشتاي قالىڭ وسكەن كۇزدىك بيداي كەگى كوز تارتادى، ودان ءارى جاپىراعىن ءالى تۇگەل جايىپ بىتپەگەن، ارا-اراسىندا شىرشا مەن قاراعاي داقتارى قارايىپ، سۇيقىلت ورمان تۇر تىرەلىپ، ونىڭ جوعارعى جاعىنان دا پودموگاعا باراتىن جول اعاراڭداپ كورىنەدى. ورماننان بەرىگىرەك، جولدىڭ سول قاناتىن الا ءوزىمىزدىڭ انگارا مەن دەرەۆنياعا قاراعان بەتىن اشىق قالدىرىپ، ەكى جاعىنان قورشالىپ مالدىڭ ءورىسى جاتىر — وندا سيىرلار جايىلىپ ءجۇر، ولاردىڭ بىرەۋىنىڭ موينىنا تاعىلعان قوڭىراۋ جىڭىشكە ۇنمەن بىردە سىلدىرلاپ، بىردە شىلدىرلاپ قويادى. سول ارادا تىپ-تىك، قۇدىرەتتى بۇتاقتارى كۇدىرەيىپ-كۇدىرەيىپ، كۇن كۇركىرەگەندە نايزاعاي سوعىپ، جوعارعى جاعىن كەسىپ تۇسىرگەن، جۋاندىعى ءۇش قۇلاش پاتشا-اعاش شومبال سامىرسىن «ليستۆەننيتسا» (شالدار ونى ەركەك جىنىسقا بالاپ، قادىرلەپ «ليستۆەن»—دەپ اتايتىن) قاسقايىپ تۇر. وعان تاياۋ جەردە، سوعان جاقىنداعىسى كەلگەندەي بولىپ، ءبىراق ونىڭ ايبارلى تۇرىنەن سەسكەندى مە، الدە تاعدىر جازاسىنان قورقىپ، ءۇنى شىقپاي قالدى ما، ايتەۋىر قاسىنا جەتە الماي، مۇڭايىپ ءبىر قايىڭ تۇر. داريا ونىڭ بۇلدىرشىندەي بالعىن كەزىن بىلەتىن، ەندى ونىڭ ءدىڭى قوجىرلانا ەكىگە ءبولىنىپ، جۋانداپ، قابىعى قاتايىپ، قوپسىپ، سىدىرىلا تۇسكەنىن، اۋىر بۇتاقتارى تومەن ءيىلىپ، سالبىراپ تۇرعانىن دا بىلەدى. بار بولعانى وسى، جايىلىم قۇلازىپ قالعان — قالعانىن مال وتاپ، تاپتاپ تاستاعان.

داريا تاعى دا ورماننىڭ ار جاعىندا نە بار، نە جوعىن اپ-انىق كورىپ وتىر — ءزاۋلىم كوكتەرەكتەرمەن كومكەرىلگەن ەگىستىكتى دە، تال-شىلىك پەن قاراقات قالىڭ وسكەن، دىمقىل-سىزدى ەڭىستەۋ كەلگەن وڭ جاعانى دا، پودموگاعا يەك ارتىپ جاتقان سازداق تاباندى دا كورىپ وتىر — ونىڭ شوقات-شوقاتىندا ءيىر-يىر بولىپ، شاقا قايىڭدار وسەدى دە، شىرىك سۋدان ەرتە قۋراپ قالادى، ونىڭ سيديىپ تۇرعان الدامشى بۇتاقتارىنان ۇستاي الساڭ، كۇرت ەتىپ سىنىپ كەتەدى. سول جاقتىڭ بيىك جاعالاۋىنداعى قايىڭداردىڭ ءجونى باسقا — قولىڭ ءتيىپ كەتسە بولعانى، اك ءتارىزدى اپپاق ءىز قالدىراتىن، ءزاۋلىم بيىك قايىڭدار قويۋ جاپىراقتارى جامىراپ، تاپ-تازا بولىپ مولدىرەپ، بەلگىسىز ءبىر ويىنعا ارنالىپ، ۇش-تورتەۋدەن ادەيى شوق-شوق ەتىپ قويىلعانداي، قاداۋ-قاداۋ بولىپ، بىر-بىرىنە كوڭىلدەنە قاراپ تۇرادى. وسىناۋ شالعىندى جاستار جاعى وزدەرىنىڭ ويىن-ساۋىعىنا باياعىدان-اق تاڭداپ العان ەدى. بۇل ارادا تالاي ۋادە-سەرت بايلانىپ، اققۋدىڭ كوگىلدىرىندەي تالاي قىز سىپسىڭ-سىپسىڭ سوزگە ءىلىنىپ، بۇل ارادان بۇرىن كيىپ كەلگەن كويلەك-كونشەگىمەن قايتسا دا، بۇرىنعى ءبۇتىن كۇيىندە ەمەس، ءبۇلىنىپ قايتار ەدى. باعزى ءبىر كەزدەرى بۇكىل دەرەۆنيا اربالارىنا اتتارىن جەگىپ، جازدىڭ ىستىق كۇندەرىندە توي-تومالاق مەرەكەگە جينالار ەدى، بيىك جارقاباقتان تالاي جىگىت-جەلەڭدەر قارا سۋعا قارعىر ەدى، ەسكىدەن جەتكەن ءبىر حيكايانىڭ ايتۋىنشا، باياعىداعى ءبىر جازدا پرونيا دەگەن ءبىر بوزىم وسى ارادا سۋعا كەتەدى، سودان بەرى ۇزاق جىلدار بويىنا ءتۇن بالاسىندا، سۋ پەرىسىنىڭ ەرى ەسەبىندە، سەندەلىپ ءجۇرىپ، الدەكىمدى يمەنە، تۇسىنىكسىز تۇردە، كۇبىرلەپ شاقىراتىن كورىنەدى.

داريا ويشا ەسىنە ءتۇسىرىپ، ودان ارعىنى دا كورەدى — كۇرە جولدىڭ ەكى جاعىندا تاعى دا ەگىن-جايلار سوزىلىپ جاتىر، وندا جۇرت مەنشىكتى شارۋاسىن ءبىر ءوزى باسقارعان كەزدەرى ءاربىر ۋچاستكە شەكاراسىن بەلگىلەيتىن قاداۋ-قاداۋ كارى اعاشتار، كوبىنە-كوپ قۋراپ قالعاندارى كەزدەسەدى، ال سول اعاش باستارىندا نۇرى قاشىپ سۇرلانىپ، بوزارا تۇسكەن كۇن مەن بەيمەزگىل تىنىشتىقتان قىسىلىپ، ءۇن-تۇنسىز مۇلگىپ وتىرعان قارعالار كورىنەدى. سوسىن جول ەسكى قىرمانعا قاراي بۇرىلادى، ونداعى توپان اراسىنان ءدان كوكتەپ شىعىپ جاتقان جەردە تورعايلار جىپىرلاپ جاتادى، ال قارايىپ، ءشىرىپ كەتكەن ەسكى سابان قابات-قابات تۇتاسىپ جاتادى — شىنىندا دا اينالامىزعا قاراپ تۇرساق، ءوز ۋاقىتى مەن قىزمەتىنە جاراماي، قارتايىپ، قاجەتسىز بولىپ قالعان، ءبىراق ءالى دە ەشبىر قۇلىقسىز جايىمەنەن ءىرىپ-شىرىپ جاتاتىن نارسەلەر قانشا. ولاردى قايدا قويامىز؟ نە ىستەيمىز؟ جارايدى، بۇل ارانىڭ ءبارى سۋ استىندا قالادى، ورتەلەدى ال باسقا جەرلەردەگىنى قايتەمىز؟ سوندا دارياعا، بۇكىل جارىق دۇنيەدە الدەنەنىڭ — ول ادام با، الدە اعاش پا — ءبارىبىر، مۇلدە پايداسىز حالگە جەتىپ، بىرەۋگە ماسىل بولىپ قالاتىنىنان وتكەن ادىلەتسىزدىك جوقتاي بولىپ ەلەستەيدى; بۇل فانيگە بەرىلگەن كىسى قۇدايعا قۇلدىق ۇرىپ، دۇعا قايىرىپ، تازارىپ شىعاتىن قيساپسىز كوپ كۇنا ىشىندەگى پەندە كوتەرە المايتىن ءزىل-قاراتاسى وسى. اعاش بولسا، ءبىر ءسارى، ول قۋراپ قۇلاپ، ءشىرىپ، جەر قۇنارىنا قۇنار قوسادى. ال، ادام شە؟ تىم قۇرىعاندا،. ول وسى قاجەتكە جاراي ما؟ ەندى ءقازىر ەگىسكە قاجەت تىڭايتقىشتىڭ ءبارىن قالادان اكەلەدى، بۇكىل عىلىمدى كىتاپتان تابادى، ءان مەن كۇيدى راديودان جاتتاپ الادى. ەندەشە، ول اينالاسىنداعىلاردىڭ شىرقىن بۇزىپ، ازاپقا سالعاننان وزگە ەشتەڭەگە جارامايتىن بولسا، وندا قارتتىققا توزگەننەن نە پايدا؟ بۇگىنگى بارشا شىندىق — ءقازىر سەنەن جۇرتقا ەشبىر پايدا تيمەيتىن بولسا جانە كەلەشەكتە دە تاپ سولاي بولاتىن بولسا، ءارى بۇ دۇنيەگە كەلگەنىڭ ءۇشىن ىستەيتىن ءىسىڭنىڭ ءبارىن كەلىستىرە ىستەپ قويساڭ، ال سەنىڭ ەندىگى بار قىزمەتىن — وزگە جۇرتتىڭ زىقىسىن كەتىرۋ عانا بولسا، وندا وزگەشە ءبىر بيىك شىندىق پەن قىزمەت ىزدەۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ «وسىلاي ما؟ شىنىندا دا وسىلاي ما؟»—دەپ وزىنەن-وزى سۇرايدى داريا ۇرەيلەنىپ، ءبىراق، سو جاۋاپتى بىلمەي، دۇرىسىن ايتساق، تەك جالعىز عانا جاۋاپتى بىلە وتىرىپ، ابىرجىپ، ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ، ۇندەمەي قالادى.

...انا جاقتا — ماتيورانىڭ دوعال ءمۇيىسى، پودموگا ما، الدە پودنوگا ما ايتەۋىر سول الاقانداي ارال الدىنداعى ۇيىقتى جاعا نەمەسە سول ارالعا اپاراتىن جار-كەشۋ وتكەل. ونداعى تازا سۋ ارقىلى ەشبىر قىسىلماي-قىمتىرىلماي، مالدى ايداپ وتەتىن، كولحوز مالى جىل سايىن جازدا سول ارانى جايلايتىن، ءبىراق، سۋ تاسىپ، وزەن قۇتىرا باستاسا بولعانى،— ساقاداي سايلانىپ، قايىققا وتىرىپ ال. پودموگانىڭ تۇمسىعى انگاراعا سۇعىنا ءتۇسىپ، ماتيورادان ءسال عانا اسىپ تۇرادى، ءبىر كەزدەرى تومەنگى ارال الدىڭعى ارالدان ورالىپ وتپەك بولىپ، بار پارمەنىمەن جۇگىرىپ كەلىپ، بۇرىلا بەرە، نەگە ەكەنى بەلگىسىز، توقتاپ قالعان ءتارىزدى. سونىمەن ماتيورانىڭ پودموگاعا جەگىلىپ، تارتۋىنا تۋرا كەلدى: وتكەل تۇرعان جەرگە، سۋ بۋىرقانىپ تاسىعان كەزدە، ۇستاپ ءجۇرۋ ءۇشىن، اۋادان تەمىر ارقان تارتىلىپ قويىلادى. ونىڭ ۇستىنە ءوز انگاراسىنىڭ جارقاباعىندا ۇيا سالعان سۇر قارلىعاشتار ءتىزىلىپ وتىرعاندى ۇناتادى، ولار قۇيرىقتارى دىرىلدەپ، تومەنگە قاراپ قويىپ، قالتقىلار سياقتى قارايىپ، تاپ ءقازىر دە وتىرعان بولار.

ارالعا كۇن نۇرى ءتۇسىپ تۇر ما، الدە تۇسپەي تۇر ما — بەلگىسىز; اسپاندا كۇن بارىنا بار-اۋ، اۋادان، جەر ۇستىنەن ايتەۋىر ءبىر. ساۋلە بايقالادى، ءبىراق وتە ءالسىز، بۇلىڭعىر، ءتىپتى كولەڭكەسىن دە تۇسىرمەيدى. اينالانىڭ ءبارى جىم-جىرت مۇلگىپ-ماۋجىراپ تۇر — سول جاقتا وگىز تەرىسىمەن كەپتەلگەندەي بولىپ كورىنەتىن، جۇمىق تەرەزەلەرى سىعىرايىپ، ءۇن-تۇنسىز ەسكى دەرەۆنيا جاتىر; قالىڭ بۇتاقتارى جايىلىپ كەتكەن، وراسان زور تارماقتارىن تاربيتىپ، سوقىر كىسىدەي مەڭىرەيىپ، باسى كەسىلگەن «پاتشا سامىرسىن» تۇر; كوگى تەبىندەگەن ەگىستىكتىڭ دە رەڭى قاشىپ، سۇلەسوق تۇرعان ءتارىزدى; ورمان-توعايدىڭ دا بويى الاسارىپ، جاپىراقتارى جازىلماي، سەلدىرەپ قالعان سەكىلدى، سول سياقتى، اينالانى قورشاي انا دەرەۆنيادان دا بايىراق، ءبىراق ەندى بارىپ قونىستانۋعا جابىلىپ قالعان، باسقا ءبىر دەرەۆنيا — بۇرىنعىلاردىڭ ماڭگى مەكەنى، زيرات تا كوزگە — كۇيكى، كوڭىلگە — وكتەم كورىنىپ، ارينە، تىلسىم سىرىن ىشىنە بۇگىپ ءۇن-تۇنسىز جاتىر.

ۇزاماي، كوپ ۇزاماي ءبارى دە عايىپ بولادى.

داريا ءوزىنىڭ ال-دارمەنى جەتپەيتىن، زىلدەي ءبىر اۋىر ويدى كوتەرۋگە تىرىسادى، ءبىراق كوتەرە المايدى: بالكىم، وسىلاي بولۋى دا كەرەك شىعار؟—دەگەن. بۇل ويىنان شەگىنشەكتەپ، ول جەڭىلىرەك ءبىر ويعا; نە «وسىلاي بولۋى كەرەك؟»—دەگەن ويعا جاۋاپ تاپقىسى كەلەدى.— ءوزى نە ويلاپ وتىر وسى؟ نەنى قالايدى سوندا؟ ءبىراق ول مۇنى دا بىلمەيدى. عۇمىرىنىڭ اقىر-سوڭىنا كەلگەندە: بۇل جالعاننىڭ دىمىنا دا تۇسىنە المادىم،— دەگەندى مويىنداۋى ءۇشىن سونشالىقتى ۇزاق، سەرگەلدەڭ تىرلىك كەشۋى قاجەت پە ەدى. قارتتىققا قاراپ قوزعالىپ كەلە جاتقاندا، ول ايتەۋىر ءبىر جاققا قاراي ۇمتىلاتىن، سونىمەن قوسا ادامنىڭ ءومىرى دە وزا بەرگەن. مەيلى، ەندى ونى باسقالار قۋىپ جەتسىن. ءبىراق ولار دا قۋىپ جەتە المايدى. ولارعا تەك وزدەرى ومىرمەن ورايلاس كەلە جاتقانداي بولىپ كورىنەدى — جوق، مۇنىڭ ءوزى تاپ ءقازىر ومىرگە قالاي وپىنا قاراپ وتىرسا، ولاردىڭ دا ومىرگە تاپ سولاي ال-دارمەنسىز، وپىنا قاراپ وتىرۋى اۋەلدەن-اق پەشەنەلەرىنە جازىلعان.

تۋ سىرتىنداعى ۇلكەن انگارا ۇستىنەن ءبىر پاروحود قىشقىردى. سونىڭ ىزىنشە ەگىستىكتەگى جالعىز اعاش باسىنان ءبىر قارعا قالبالاقتاپ جوعارى كوتەرىلدى. «تەلەگەي تەڭىز بەتىندە، بۋيانارال شەتىندە...» دەگەن قورقىنىشتى ءبىر ەسكى ءمىناجات-دۇعا داريانىڭ ەسىنە ءجون-جوسىقسىز ساپ ەتىپ تۇسە كەتتى.

5

كەشكە سالىم پاۆەل كەلدى. قاقپانىڭ سارت ەتكەن دىبىسىنا باسىن كوتەرىپ، داريا پاۆەلدىڭ اۋلاعا كىرگەنىن، وسى ءبىر قالا ۇلگىسىندەگى دوربانى، ءىشى بوس ريۋكزاكتى يىعىنان تۇسىرگەنىنە قاراپ، ونىڭ كارتوپ اكەتەتىنىنە كوزى جەتتى. سوسىن پاۆەل ۇيگە كەلىپ كىرگەسىن:

— كارتوپتى تازارتىپ پا ەدىڭدەر؟—دەپ سۇرادى ول

— تازارتقانبىز.

— كوبىرەك الىڭدار،— دەپ ايتىپ ەم عوي. قاربىزبەن كەتتىڭدەر. تىم بولماسا، جارتى قاپ تا المادىڭدار — سەندەر سياقتى تاماقساۋلارعا ول قانشاعا جەتەدى؟

— كوپ الساق — بىلقىلداپ بوساپ كەتەر ەدى،— دەدى" پاۆەل ساكىگە وتىرىپ، اۋىر كيرزا ەتىگىن شەشۋگە ىڭعايلانا بەرىپ.

— جۇمسارىپ؟— دەپ تاڭ قالدى داريا.— سەن وندا ەدەن استىندا قامبا بار دەمەپ پە ەڭ؟

— بارىنا بار عوي،— دەدى جوتكىرىنىپ پاۆەل، اياعىنا جابىسىپ قالعان ەتىگىن شەشىپ جاتىپ.— قامبا بار ەكەنى راس. ءبىراق قۇدىقتان سۋدى قالاي تارتساق، ودان دا سۋدى سولاي تارتىپ الاتىن شىعارمىز. كولكىلدەگەن سۋ. ناسوسپەن سورساڭ دا بولادى.

— نە دەيدى! سوندا ىزالى جەرگە ءۇي تۇرعىزعانى ما؟ بەرگەن كەزدە قاراماپ پا ەدىڭ، جازعان-ay؟

— وعان قارادىڭ نە، قارامادىڭ نە... بارىندە دە سۋ بار. ەشبىر انگارانىڭ كەرەگى جوق.

— بۇل نە دەگەن ماسقارا! ول اراعا قالاي عانا ءۇي سالعان؟ اۋەلى جەردى كۇرەكپەن ءتۇرتىپ، وندا نە بار، نە جوعىن كورمەي مە ەكەن؟

— ويباي-اۋ، ونى سالعان بوگدە بىرەۋلەر عوي. ءسويتىپ ءۇي-جايدى دا سالىپ بىتتىك.

— ەستىمەگەن ەلدە كوپ.

داريا ۇندەمەي قالدى: اپاما جەزدەم ساي. شىنىندا دا ەشبىر ءتۇسىندىرۋدى قاجەت ەتپەيتىن نارسەنى، جاۋابى وزىندە دايار تۇرعان نارسەنى قالاي تۇسىندىرەرسىڭ؟ نان نەگە نان دەپ اتالادى، ءۇي نەگە ءۇي دەپ اتالادى؟—دەپ اڭقاۋ سۇراق قوياتىن تەك بالالار عوي. ويتكەنى نان مەن ءۇيدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان مەنشىكتى اتى بار، باسقا سوزدەر كەيىن، سولاردان كەلىپ شىققان، ەندى ولاردىڭ قايدان شىققانىن بىرەۋدىڭ بىلگەنىنەن نە وزگەرەدى بۇ دۇنيەدە؟— ايتەۋىر، نان بولسا، ءۇي بولسا، ادام تۇراتىن ءۇيدى سوقىر كوزبەن سالاتىندار قۇرىسا، بولدى ەمەس پە!

كەمپىر پاۆەلدىڭ قاتتى شارشاعانىن كورىپ وتىر. ول ەتىگىن زورلانا ارەڭ دەگەندە شەشىپ، ساسىق ءيىسى شىقپاسىن دەپ سەنەككە شىعارىپ قويدى دا، جالاڭ اياق كۇيى، اۋىزعى بولمەنىڭ بۇرىشىنداعى تاپشانعا وتىرىپ، اپپاق بولىپ سارسىلىپ، ىسىنگەن اياعىن ابايلاپ الدىنا تارتتى. بيىلعى كوكتەمدە، پاسحاعا تاياۋ كەزدە، ول ەلۋگە شىقتى — ەندى ول داريانىڭ ۇلكەنى رەت-رەتىمەن ساناعاندا ەكىنشى ۇلى بولاتىن. تۇڭعىشىن سوعىس جالماعان. سوعىس كەزىندە ول تاعى ءبىر بالاسىنان ايرىلعان-دى، ول جاسى جەتپەگەسىن ۇيدە قالعان-تۇعىن، ءبىراق ول ءوز اجالىن وسى ارادان، ماتيورادان وتىز شاقىرىمداي جەردە، ورمان قۇلاتىپ جۇرگەن كەزدە تاپقان-دى. ونى ۇيگە جابىق تابىتقا سالىپ اكەلدى دە، بايعۇستىڭ ساۋ تامتىعى قالمادى دەپ، شەشەسىنە كورسەتپەستەن جەرلەگەن ەدى. اجال دەگەنىڭ مۇلدە كىسى ءتۇسىنىپ بولمايتىن، وپ-وڭاي كەلە سالاتىن سۇمدىق قوي: ول ۇل تاپتى، اسىراپ باقتى، ءوندىردى-وسىردى، بالا ەر جەتىپ، ەر-ازامات بولۋىنا از-اق قالعان-دى، نە بار بولعانى — شاتاسىپ قۇلاعان ءبىر اعاش ناس پەن كوزدىڭ اراسىندا جانشىپ كەتىپ، ءتىپتى تابىتقا سالارلىق سۇيەگىن دە قالدىرماعان. زاۋالدى ساۋساعىن شوشايتىپ، مۇنى مەگزەگەن كىم جانە نەلىكتەن سونى مەگزەگەن؟ ونىڭ ءجون-جوسىقسىز، كوزسىز بولا سالاتىنىنا، ەشتەڭەنى كورمەي، كىمگە قۇلاسا، سول سىلق تۇسەدى — دەگەنگە ءوز باسى ءسىرا دا سەنبەيدى; جوق، وسىناۋ پالەدە كىمنىڭ ىزىنە تۇسەتىنى اۋەل باستان-اق بەلگىلەنىپ، ءمالىم بولىپ، شەشىلىپ قويىلعان بىردەڭە بار. سونداي ءبىر تۇسىنىكسىز، قورقىنىشتى شىندىقتىڭ بار ەكەنى كۇمانسىز: داريانىڭ قازا تاپقان ءۇش بالاسىنىڭ ۇشەۋى دە باليعاتقا جەتىپ، ومىر-تىرلىككە ارالاسىپ كەتكەن ەدى — بىرەۋى سوعىسقا جاراسا، ەكىنشىسى جۇمىسقا كىرىسكەن، ءۇشىنشىسى — پودۆولوچنايا دەرەۆنياسىندا ەكىنشى رەت بوسانىپ جاتقاندا ۇزىلگەن ۇلكەن قىزى، ءوز سەمياسىمەن تۇرىپ جاتقان. پودۆولوچناياداعى قىزى دا سۋ استىندا قالادى. جات ولكەدە، باسقا دا كوپ كىسىلەرمەن بىرگە ورتاق مولاعا قويىلعان ۇلى، بالكىم، جەر قوينىندا قالاتىن شىعار: و جاقتاعى جەر مەن سۋدىڭ جاي-كۇيى قالاي، كىم بىلگەن، ايتەۋىر ونىڭ تىرىلەرگە كوبىرەك كەرەك ەكەنى انىق.

داريانىڭ وسىنشا بالاسىنان ۇشەۋى ءتىرى قالدى: يركۋتسكىدەگى قىزى، بۇرىنعى، ەسكى ورمان ونەركاسىبى شارۋاشىلىعىنان ماتيوراعا جاقىنىراق جەردەن، جاڭادان اشىلعان شارۋاشىلىققا جۋىردا عانا اۋىسىن العان ۇلى مەن مىنا پاۆەل عانا. ولاردى پالەن-تولەن دەپ كىنالاي قويۋ كۇنا: وزگە جاقتا جۇرگەندەرى حات-حابار جازىپ، قوناققا شاقىرىپ جاتادى، پاۆەلدىڭ ءوزى دە شەشەسىنە ءما دەپ قاتتى ءسوز ايتقان ەمەس، ايەلىنە دە سونى مىقتاپ تاپسىرىپ قويعان. قارتايعان كەزىندە تاپ وسىنداي تاعدىر كىم كورىنگەنگە بۇيىرىپ جاتقان جوق — راسىندا دا بۇدان ارتىق نە كەرەك؟ ءقازىر ايتەۋىر اش-جالاڭاش وتىرعان ەشكىم جوق، سول ءبىر ءىس، تۋعان-تۋىسقاندارىڭنىڭ قارتتارعا دەگەن كوزقاراسى، ولار ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى، اسا قاجەت نارسە.

پاۆەل اۋىر بىردەڭەنى ويلاعانداي-اق، ءۇنسىز تومەن قاراپ وتىردى دا، ەدەننىڭ سىپىرىلماعانىن سودان بايقاپ قالعاسىن با، ايتەۋىر:

— سەن مۇنداعى شارۋانى قالاي جايعاستىرىپ ءجۇرسىڭ؟ ۆەرا كەلمەي مە، نەمەنە؟—دەدى جايىمەن.

— ۆەرا كەلگەن كەزدەرى، وعان كومەك كەرەك ەمەس دەيمىن. ءبارىن ءوزىم جيناپ-تەرەمىن. تەك وسى كەشەلى-بۇگىن عانا سالاقسىپ قالعانىم. كەشكىلىك، ءتىپتى سيىرعا دا بارمادىم، بار شارۋانى جيناپ قويدىم.

— سىرقاتتانىپ قالدىڭ با، نەمەنە؟

— ءوزىڭ قاراشى، بۇلار نە ىستەپ جاتىر، پاۆەل!؟ نە ىستەپ جاتىر ا؟! كىسىنىڭ اقىلى جەتپەيدى ءجۇدا!— اۋەلى ءسوزدى بايسالدى باستاسا دا، ارتىنان شىداماي، بەتىن قولىمەن باسىپ، وكسىگەن سايىن ىلگەرى-كەيىن تەڭسەلىپ، كۇيىنە جىلاپ جىبەردى. ءسال عانا سابىر ايلاپ، ساباسىنا تۇسكەننەن كەيىن شەشەسى، اسىرەسە ۆورونتسوۆ پەن جۋكتىڭ ىستەلۋگە ءتيىستى جۇمىس تۋرالى ايتقان سوزدەرىنە ەرەكشە ءمان بەرە، كەشەگى وقيعا جايلى، زيراتقا نە جاساعانى جايلى بايانداپ بەرگەننەن كەيىن دە، بال اسى ءلام دەپ ءتىل قاتپادى، ءبىراق ەكى قولىن قارتتار ءتارىزدى تىزەسىنىڭ اراسىنا سالىپ قويىپ، ەڭكەيىپ وتىرعان كۇيى، بۇرىنعىدان بەتەر شارشاپ، قاجىپ، جانىن جەگىدەي جەگەن ءبىر اۋىر وي تۇڭعيىعىنان شىعا الماي، مەلشيىپ قاتتى دا قالدى. ودان جاۋاپ بولا قويماعاسىن، داريا جالىنا ءتىل قاتتى:

— تىم بولماسا، سەنىڭ اتاڭ مەن اجەڭدى انا جاققا اپارساق... ا، پاۆەل؟ كولتسوۆتار وزدەرىمەن بىرگە... ەكى تابىتىن الا كەتتى. ءتىپتى انفيسا دا بالاقايىن الىپ باسقا جاققا اپارىپ قويدى. ارينە، مارقۇم بولعان ءۇش كىسىنىڭ مۇردەسىن اكەتۋ... ءبىراق تاستاپ كەتكەن بۇدان دا وتكەن كۇنا عوي. انە، نە سۇمدىقتى جاساپ جاتىر! ال ەگەر سۋدى جايىپ جىبەرسە...

— ءقازىر وعان قول ءتيىپ جاتىر ما، اپا،— دەپ جاۋاپ قاتتى پاۆەل.— ونسىز دا ىعىر بولىپ ءبىتتىم، ءتىپتى تىنىس الار ۋاقىت جوق. كەيىن ارقا-باسىمىز كەڭەيگەسىن،— الىپ كەتەمىز. مەن ونى ءبىراز ويلاعام. جالعىز ءجۇرىپ كوز تۇرتكى بولماس ءۇشىن، بىرەۋمەن كەلىسىپ الىپ كەتەمىز.

سوسىن ول وسى كەپتى قوزعاپ، كەلىسىپ العانىنا قۋانارىن دا، قۋانباسىن دا بىلمەي، دەگەنمەن، ءبىر نارسەگە جادىراي قۋانىپ، تاعى بىردەڭەگە ەلەڭدەپ ەلەگزي قالىپ، باسقا ءجايتتى سۇراپ كەتتى:

— بيىل وسى ءشوپ شابۋعا شىعاسىڭدار ما، جوق پا؟

— بىلمەيمىن، اپا. ازىرشە ەشتەڭەنى دە بىلمەيمىن.

ول ۇلىنا جانى اشىپ، ەندى ارنەنى سۇراپ، باسىن قاتىرمايىن دەدى.

بىراق ول دەگەنمەن دە ءشوپ شابۋدى تەگىننەن-تەگىن ايتا سالماعان ەدى: سيىردى ەندىگارى ۇستاي ما، ۇستاماي ما، سونى شەشەتىن مەزگىل جەتكەن-تۇعىن. بۇل سۇراق تەك بۇلاردىڭ الدىندا عانا ەمەس، سوۆحوزعا كوشەتىن كىسىلەردىڭ ءبارىنىڭ دە الدىندا تۇرعان-دى. و جاقتان، جانا سوۆحوز پوسەلكەسىنەن بىرىنەن-بىرى وتەتىن قىزىق تا شىجىق جاڭالىقتار جەتىپ جاتتى. ول پوسەلكەگە الىس-جاقىن ون ەكى دەرەۆنيانىڭ حالقى جينالادى ەكەن، وندا ۇيلەر جەكە-جەكە كىرىپ-شىعاتىن ەسىگىمەن، تۇرعىن جايىمەن ەكى سەمياعا ارنالىپ تۇرعىزىلاتىن كورىنەدى، ال ءار سەمياعا دەگەن پاتەر ەكى قابات ەتىلىپ سالىنىپ، ولاردىڭ اراسىن، ءىلىنىپ تۇرعان ءتارىزدى، تىك باسقىش قوسادى دەيدى. جۇرتتىڭ بارىنە تاپ وسىلاي بىردەي ەتىلىپ جاسالعان. باسقىشتىڭ تىم تىك ەتىپ سالىنعانىن، ونىمەن ولمەلى كەمپىرلەر عانا ەمەس، ءتىپتى دىمكاس كىسىنىڭ دە جۇرە المايتىنىن، سودان ءبىراز ادامداردىڭ ءزابىر كورگەنىنەن بىلۋگە بولاتىن ەدى: قىزۋ مىنەزدى، مەس قارىن كولحوز بۋحگالتەرىن جۇرت: ماس ساماۋرىن دەپ اتايتىن، تۇنەمەلىكتە باسقىشپەن جوعارى-تومەن زىرىلداپ جۇرگەندە الگى كىسى ۇشىپ تۇسەدى دە، تەپكىشەكتەردى ساناپ، تومەن قاراي دومالايدى كەلىپ، سوسىن ءوزىنىن ەكى قابىرعاسى سىنىپ، اۋرۋحاناعا بارىپ تۇسەدى: بوتەن ءبىر دەرەۆنيادان كەلگەن قيتتاي قىز دا باسقىشتان قۇلاپ، باسى زاقىمدانادى. سويتپەگەندە قايتەدى ەندى — جۇرت بۇرىن تەگىس جەرمەن ءجۇرىپ داعدىلانعان، ولاردى سول داعدىسىنان ايىرۋ ءۇشىن ءبىراز ۋاقىت كەرەك قوي. ەگەر سونداي ۇيدە تۇرۋعا تۋرا كەلسە، جوعارى كوتەرىلىپ، اجال ىزدەيتىن جايىم جوق — دەپ داريا ىشتەي ءبىر شەشىمگە كەلىپ قويدى. ەل پاتەر دەگەنىڭ جايناپ تۇر، قابىرعالارى گۇل-شەشەكتەرمەن ورنەكتەلگەن، اس ءۇيى قالاداعى سياقتى، وندا كومىر جاعاتىن ورىس پەشى ەمەس، بۇراندالى ەلەكتر پليتاسى بار—دەپ ماقتانىسادى. كوشەگە جۇگىرىپ شىقپاس ءۇشىن، اسۇيىمەن قابىرعالاس اجەتحانا تۇر، ال جوعارىدا، ەگەر بىرەۋى وندا شىعا قالسا، ءار ءتۇرلى شكافشالارى مەن ەسىكتەرى بار، ۇلكەن ەكى بولمە ماڭگى راقات داۋرەن كەشۋگە ارنالىپ، ساڭعىرلاپ تۇرعان كورىنەدى.

بۇل — تۇرعىن-جاي. ال ونىڭ تاپ قاسىندا، قابىرعاعا تاقالىپ، اۋلا ىشىندە ءبىر جارىم سوتىقتاي باقشالىق جەر جاتىر، وندا بىردەڭە ءوسىپ-ونۋى ءۇشىن قۇنارلى توپىراق تاسىپ اكەلۋ كەرەك، ويتكەنى ول تاستاق تا سازدى جەردەن كەسىلىپ بەرىلگەن، مىنە، بۇل دا ەل قۇلاعى ەستىمەگەن جابايى ءىس ەدى: دۇنيە نەلىكتەن بۇلاي ويپاڭ-تويپاڭ بولىپ كەتكەن: باقشانىڭ قۇنارعا ەگىلمەي، قۇنارلى توپىراقتىڭ باقشاعا تاسىلاتىنى قالاي؟ جانە ونى قانداي باقشا دەسەڭىزشى! ءبىر جارىم سوتىق قانا — بۇعان كۇلمەگەندە نەگە كۇلەسىڭ! ايتپاقشى، تاۋىقتارعا ارنالعان ءبىر قۋىس، شوشقانىڭ دا ءوز قۋىسى بار، ال سيىر قورا اتىمەن جوق، ال ونى تۇرعىزاتىن ورىن تاعى جوق. ءبىر سىعان رەتىن تاۋىپ، قورا سالعان ەكەن، ءبىراق پوسەلكەلىك سوۆەتتىڭ كىسىلەرى قولما-قول جەتىپ كەلىپ: سالۋعا بولمايدى، دەرەۋ قۇرتىڭىز، بۇل ارا سىزگە سىعاننىڭ دارقان تىرلىگى ەمەس، قالا كەيپىندەگى پوسەلكە، مۇنداعى قورا-جايدىڭ ءبارى بىردەي بولۋى كەرەك،— دەپ دىگەرلەيدى. سىعان جونىندەگى سىبىسقا داريا ونشا سەنبەدى: سىعانعا سيىر قالاي بىتكەن؟ ولار ومىردە بۇل مالعا جۋىماعان، اتام زاماننان اتتى عانا مال دەپ تانىپ، سيىردى ۇرلاۋدان دا جەركەنەتىن بولعان. قاسقىر قويشى بولىپ جارىتپاسا، سىعان دا باقتاشى بولىپ جارىتپايدى. ءبىراق، نەگە ەكەنىن قايدام، جۇرت ايتەۋىر تەك سىعاندى عانا ءسوز ەتىپ ءجۇردى. داريا پاۆەلدەن، سيىر قورا سالۋعا رۇقسات ەتپەيتىنى راس پا ەكەن — دەپ سۇراعاندا، بالاسى كۇمىلجىپ، بىردەڭەنى شالا-پۇلا ايتقان بولدى:

— رۇقسات ەتەدى... گاپ سيىر قورادا ەمەس...

يا، ەڭ ءزارۋ ماسەلە پىشەندە بولدى: جاڭا قونىستا شابىندىق-شالعىن دا، ءجايىلىم-ورىس تە جوق، ال و جاقتا جەكە مەنشىكتىڭ مالىن عانا ەمەس، قوعامدىق مالدىڭ ءوزىن نەمەن اسىرايتىنىن ءتىرى جان بىلمەيتىن. ەگىسكە قاجەت جەردىڭ اعاشىن قوپارىپ جاتىر; ونداعان شاقىرىم جەردەگى تايگا ءىشى ماشينالار گۇرىلىنەن گۋىلدەپ كەتتى، ال مال ءورىسىن رەتتەۋگە ءالى مۇرسات بولماي جاتىر. جەر جارىقتىقتى داعدىلى تىرلىگىنەن ايىرىپ، باسقا ءبىر تىرلىككە بەيىمدەۋ ءۇشىن قانشاما جىلدار كەرەك. البەتتە، ءبىرىنشى قىس قاجەتىنە ءشوپتى بۇرىنعى ەسكى جەردەن شاۋىپ الۋعا بولادى، بارىنەن بۇرىن جۇرتتى نالىتىپ، قىتىعىنا تيگەن دە وسى ءبىر «بولادى» دەگەن قىسقا دا سەنىمسىز ءسوز ەدى: ءبىر قىسقا بولادى ەكەن، ال ودان ءارى نە بولماق؟ ءيا، نە بولماق؟ ودان دا بىردەن كونە كەتكەن جاقسى ەمەس پە؟ ەگەر ەڭ ءبىر اۋىر جىلدارى ىشىم-جەمىڭنىڭ ءبارى سو جانۋاردىڭ موينىندا بولسا، جۇرت وعان باۋىر باسىپ كەتكەن بولسا جانە قانشا دەگەنمەن دە، ءبىر قىسقا وسىناۋ «بولادى» الاقانىندا تۇرسا، قالاي عانا بىردەن كوزىڭ قيىپ، كونە كەتەسىڭ بۇعان. رۇقساتىنا رۇقسات بەرىپ وتىر-اۋ، ءبىراق ەكىنشى جاعىنان الىپ قاراعاندا، وندا كىسى وپ-وڭاي ارانداپ قالاتىن قانشا وي-شۇڭقىر بار دەسەڭىزشى: ءشوپ شابۋ ءۇشىن دە ۋاقىتتى قايدان تابۋ كەرەك، ويتكەنى بۇل ارا، كەز كەلگەن كىسىنىڭ تاپ وسىنداي قام-قارەكەتى بار جانە ونى بىردەن تۇسىنەتىن كولحوز ەمەس قوي; سوسىن ءشوپتى شاۋىپ بولعاسىن، انگارا تاسىپ، جايىلىپ كەتپەي تۇرعاندا، سو پىشەندى وزەننەن قالاي وتكىزىپ الاسىڭ، سوسىن ونى ورگە قالاي شىعاراسىڭ؟ ال ءبىراق ءبىر ءتاسىلىن تاۋىپ، ونى شاۋىپ، وزەننەن وتكىزىپ، ورگە كوتەرىپ، تاسىپ الساڭ — ونى قاي جەرىڭە قوياسىڭ؟ تاعى دا سيىردىڭ ءوزىن قالاي ۇستايسىڭ؟ وسىنداي ماشاقاتتىڭ كوپ ەكەندىگى سونشا، ەركىڭنەن تىس ەڭسەڭ ءتۇسىپ كەتەدى: بۇدان دا قاراڭ قالسىنشى، سول قاراڭ قالعىرلار!

جوق، وسى ءبىر اقىرعى جىل، وزگەرىس جىلى سۇمدىق قورقىنىشتى بولىپ كورىندى. جانە ونىڭ ايرىقشا قورقىنىشتى، ادىلەتسىز بولىپ كورىنەتىن ءبىر سەبەبى، ول بۇرىنعىشا، ءوزىنىڭ كادۋىلگى، جىلدامدىعىمەن، كۇندى كۇن قۋالاپ، سو بولاتىن ىسكە قاراي جىلجىپ كەلە جاتتى جانە وسىناۋ «بولاتىن ءىستى» ەشتەڭەمەن دە كەيىنگە قالدىرۋعا استە بولمايتىن ەدى. كەيىنىرەك سول ءىس جۇزەگە اسقان كەزدە، بۇلار جاڭا ومىرگە ەنىپ، اركىم ەز تىرلىگىن انىقتاپ، كىم بولاتىنىن: شارۋا بولا ما، ءبىراق قازىرگى شارۋا ەمەس، بۇرىنعى شارۋا بولا ما نەمەسە تەكتى دۆوريان بولا ما، سونى ءبىر تىندىرىپ العاننان كەيىن، وسىناۋ جانا ءومىردىڭ قامىتىن كيىپ، تارتا جونەلگەندە، بالكىم، ءومىر جەڭىلدەي تۇسەر، ال ازىرشە، الداعى تىرلىكتىڭ ءبارى جۇرتتى شوشىتىپ، ءبارى دە ءبىر بايانسىز دا جات، الگى بىرەۋ ويناقتاپ كوتەرىلە سالسا، ەكىنشى بىرەۋ كوتەرىلە المايتىن، اركىمگە — كەز كەلگەن كىسىگە ىڭعايلى بولا بەرمەيتىن، باسقىش سياقتى جارلاۋىت بىردەڭە بولىپ ەلەستەيدى. جاستاردىڭ ءجونى باسقا، ولار ءبىر اياعىمەن سەكىرىپ-اق جوعارىعا لەزدە كوتەرىلە سالادى — سول سەبەپتى دە ولار ماتيورامەن وپ-وڭاي قوشتاستى عوي. كلاۆكا ستريگۋنوۆا سول ويىن اشىق ايتىپ تا سالعان.

— مۇنى باياعىدا-اق سۋعا باتىرۋ كەرەك ەدى. ءتىرىنىڭ ءيىسى شىقپايدى... بۇلار ادام ەمەس، قاندالالار مەن تاراقاندار جانە تاپقان جەرىن قاراشى — كولباقا سياقتى... شالقىعان سۋدىڭ ورتاسىندا تۇرادى،— دەپ.

جانە اتا-بابالارىنان قالعان ءۇيىن ورتەپ، سول ءۇشىن تولەنەتىن، قالعان اقشانى الاتىن ءساتتى كۇتە-كۇتە ەكى كوزى ءتورت بولدى. ول وزىنە سالسا، ءۇيىن باياعىدا-اق ورتەپ، ارتىنا موينىن بۇرماستان-اق، ىزىم-قايىم كەتىپ قالار ەدى، ءبىراق كلاۆكانىڭ قورا-جايىنىڭ و جاعىنان دا، بۇ جاعىنان دا جاناستىرىلا ىعى-جىعى سالىنعان، وزىنىكى تارىزدەس ۇيلەر بار-تۇعىن، ول ۇيلەردىڭ مال-جانى ءالى دە كەتپەي، بۇرىنعىشا تۇرىپ جاتقان، ال ءورت سولارعا بارىپ ءتيۋى عاجاپ ەمەس. سول سەبەپتى دە كلاۆكا ءجىپسىز بايلانىپ قالىپ، ماتيورا مەن ماتەرالىقتاردى قارعاپ-سىلەپ، دۇنيەدەگى بار پالە مەن جالانى سولاردىڭ باسىنا ۇيىپ-توگەدى.

— وت قويامىن،— دەپ سەس كورسەتەتىن ول سوۆحوزدان كەلگەن سايىن.— مەنىڭ ەندى شىدار جايىم جوق. كەتكىلەرىڭ كەلمەسە، ورتەنگىلەرىڭ كەلسە — ورتەنە بەرىڭدەر. ال ءوز باسىم سەندەر ءۇشىن ءجابىر-جاپا شەگە المايمىن.

وسىنداي ءىستىڭ،— قورا-جايى ءۇشىن ءتيىستى اقشانىڭ ەكىنشى جارتىسىن تەزىرەك الۋدىڭ — قام-قاراكەتىمەن كاتەرينا كەمپىردىڭ بالاسى پەترۋحا دا اينالىسىپ جۇرگەن. ءبىراق پەترۋحانى باسقا ءبىر پالە جىبەرمەي قويعان. وسىدان ەكى جىل بۇرىن قايداعى ءبىر بەلگىسىز ادامدار ماتيورانى ارالاپ، ونىڭ كۇللى ۇيلەرىنىڭ ءىشى-سىرتىن بايىپتاپ كورىپ، قابىرعالارىن تىقىلداتا سوعىپ تىڭداپ بىتكەسىن: پەترۋحا ءۇيىنىڭ ماڭدايشاسىنا: «اعاش ساۋلەت ونەرىنىڭ ەسكەرتكىشى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ مەنشىگى»— دەگەن قاڭىلتىر تاقتانى قاعىپ كەتكەن ەدى. ولار پەترۋحاعا ونىڭ ءۇيىن مۋزەيگە الىپ كەتەتىنىن ايتقان، سول-اق ەكەن، ول اۋەلگى كەزدە تىم ماقتانىپ كەتتى: باسقانىڭ ءۇيىن ەمەس، پەترۋحانىڭ ءۇيىن ءبولىپ الىپ، ايرىقشا اتاپ ءوتتى، ەندى بۇل ءۇيدىڭ قانداي ءۇي ەكەنىن، ونىڭ تەرەزە، قاقپاقتارى ويۋ-ورنەگىنىڭ نازىك تە ءمىنسىز جاسالعانىن، دۋالدارىنداعى بەدەرلى ناقىستارىنىڭ اسەمدىگىن، ونىڭ پولاتىلارى قانداي جانە ونىڭ نەندەي بورەنەلەردەن قالانعانىن قىزىقتاپ كورۋ ءۇشىن جۇرت ەندى اقشا تولەيتىن بولادى. ال ونداي قاڭىلتىر تاقتايشالار ديىرمەن مەن مانگازەيا قابىرعاسىندا قاعۋلى تۇرسا دا، ولار قانشا ايتقانمەن ديىرمەن مەن مانگازەيا عوي، ال مىناۋ كادىمگى تۇرعىن ءۇي — ەندەشە بۇلاردى سالىستىرۋعا بولا ما ەكەن. بۇل تەك ۋاقىتشا قويىلعان تاقتايشا، مۋزەيدە باسقاسى، «ماتيورانىڭ شارۋاسى پەترۋحا زوتوۆتىڭ ۇيى...»—ەڭ دۇرىسى: «ماتيورانىڭ شارۋاسى نيكيتا الەكسەەۆيچ زوتوۆتىڭ ءۇيى»— دەگەنى قويىلادى. جۇرتتىڭ ءبارى ونى وقىپ، پەترۋحاعا — نيكيتا الەكسەەۆيچ زوتوۆقا قىزىعا دا، قىزعانا دا قارايتىن بولادى. تۋعان كەزدە وعان راسىندا دا نيكيتا دەپ ات قويىپ، قاعازعا دا جازعان، ال كۇندەلىكتى ومىردە قارا دۇرسىندىگى، سالدىر-سالاقتىعى مەن دايەكسىزدىگى ءۇشىن ونىڭ ەسىمىن پەترۋحا دەپ وزگەرتكەن-دى. ەندى ءقازىر ونىڭ نيكيتا ەكەنى ءتىرى جاننىڭ ەسىندە قالماپتى، تۋعان شەشەسىنىڭ ءوزى ونى پەترۋحا دەپ اتايتىن، ول تەك، ءوزىنىڭ قيالىندا عانا مۇنى ەل بولىپ، اتاق-داڭقى جەر جارعان ايرىقشا كىسى رەتىندە ناگرادتاپ، اتىن كوككە كوتەرىپ، ماداقتاپ جاتقان كەزدەردە عانا، ەشكىمگە بىلدىرمەي، قۇپيا تۇردە قاعازدى الىپ، شىن اتىن جازىپ قوياتىن، ال كۇنبە-كۇنگى ومىر-تىرلىگىندە سول ۇيرەنشىكتى پەترۋحاسىن مىسە تۇتىپ جۇرە بەرەتىن. ال ءبىراق تاقتايشادا، تاسقا باسقان جازۋدا، جالپى ءتارتىپ بويىنشا، ءاتى-جونى تولىق بولۋعا ءتيىس.

سونىمەن ارادا تالاي-تالاي ايلار دا ءوتتى، ءبىراق پەترۋحانىڭ ءۇيىن ۇناتىپ، ىقىلاس-ىنتا ءبىلدىرىپ كەتكەن كىسىلەردەن حابار-وشار بولمادى، سول سەبەپتى دە ەندى پەترۋحا مازاسىزدانا باستادى. ءۇي اقىسى تولەمىنىڭ جارتىسى، اۆانس باياعىدا ىشىلىپ-جەلىنىپ بىتكەن-تۇعىن، ال، ەندى ونىڭ قالعان جارتىسىن الۋ ءۇشىن پەترۋحانىڭ ءۇي-جايى تۇرعان جەرىندە بولماۋى كەرەك-تى. سوڭعى جىل بويى پەترۋحا «عىلىم اكادەمياسى ءوز مەنشىگىن الىپ كەتۋى كەرەك دەپ ولارعا قايتا-قايتا حات جازىپ، قاتال تالاپ قويىپ جاتتى. وعان جاۋاپ قايتارار جان بولمادى. ول ەندى مۋزەيى قۇرعىرعا ناليتىن دا بولدى — تاقتايشاعا اتىن ايگىلەپ، ماڭگى-باقي ەتىپ جازباي-اق قويسىنشى — تەك اقشاسىن السا ەكەن. پەترۋحا كولحوزدان كەيىن ەشبىر جەرگە تۇراقتاي المادى، ەش جەردە جۇمىس تا ىستەمەدى، ايتەۋىر كەزدەسكەن ونى-مۇنىنى ىستەپ، تيىن-تەبەن تاپقان بولادى، ءسويتىپ شەشەسى ەكەۋى اشتى-توقتى سەلبەسىپ كۇن كورىپ جاتتى، ال تاپ وسى كەزدە قايداعى ءبىر ۆەدوموستاعى مۇنىڭ فاميلياسى تۇسىندا تابانى كۇرەكتەي مىڭ سوم اقشا، مول داۋلەت جازۋلى تۇرعان ەدى. ەندىگى ءىس ونشا قيىن ەمەس — ءۇيدى قۇرتسا بولعانى. الگى ءبىر «عىلىم اكادەمياسى» بولماسا، ونى بۇل قاس قاعىمدا جويىپ جىبەرەر ەدى: پەترۋحانىڭ قورا-جايى ەلدەن ەرەك وقشاۋ تۇراتىن، ەندەشە كورشى-قولاڭعا الاڭداماسا دا بولادى. ءبىراق «عىلىم اكادەمياسىنىڭ مەنشىگى» مۇنى كەجەگەسىنەن كەيىن تارتقىزا بەرەدى. تاسقا باسىلعان ارىپتەرمەن جازۋلى تۇرعان مۇنىڭ، پەترۋحانىڭ جەكە مەنشىگى ەمەس — تاعى ءبىر بالەگە ۇرىنىپ قالماسا بولعانى. گاپ مىناداي: ءۇي پەترۋحانىكى، ال مەنشىك پەترۋحانىكى ەمەس — سوندا ونىڭ ناعىز قوجاسى كىم ەكەنىن ايىرىپ-اجىراتىپ كورشى كانە. بۇعان دا بەرمەيدى، وزدەرى دە المايدى.

— ولار مەيلى توسا بەرسىن،— دەپ ايبات شەگەدى پەترۋحا انگارادان جوعارى الىستا جاتقان ءبىر جاقتى يەگىمەن مەگزەپ.— اعاش تەمىر ەمەس، ول قاراپ تۇرىپ، وزدىگىنەن لاۋ ەتىپ جانۋى مۇمكىن. كىمنىڭ مەنشىگى ەكەنىن سوسىن سۇراي جاتار. مەيلى، توسا بەرسىن.

كلاۆكا مەن پەترۋحا ەكەۋى، سوسىن تاعى بىردى-ەكىلى جاستار — ولاردىڭ كەيبىرەۋى كەتىپ، ەندى بىرەۋلەرى ءالى كەتپەگەن — وسىناۋ وزگەرىستەرگە ءماز بولا قۋانىسىپ، ونىسىن جاسىرماي دا ءجۇردى، ال قالعاندارى الدا نە كۇتىپ تۇرعانىن بىلمەي، سول وزگەرىستەن شوشىنىپ، قورقادى دا. بۇل ارانىڭ ءبارى تانىس، ءوز ءۇيىڭ — ولەڭ توسەگىڭ، باسقان ءىزىڭ — جول-سوقپاق، بۇل ارادا ءوز ادامدارىڭنىڭ اراسىندا جۇرگەندە ءتىپتى اجالىڭدى دا كادىمگىدەي اپ-انىق كورەسىڭ — قالاي جوقتاۋ ايتىپ، جىلاپ-سىقتاپ، قايدا اپارىپ، كىمنىڭ قاسىنا قوياتىنىن دا بىلەسىڭ، ال و جاقتا — بۇل دۇنيەدە دە، انا دۇنيەدە دە نە بولىپ، نە قوياتىنى بەيمالىم. پاۆەل سوۆحوزدان از ۋاقىتقا كەلگەن كەزدە، داريا ودان كۇللى جاي-جاپساردى تۇرتكىلەپ كوپ سۇراعان; سوندا بالاسى جاڭا تىرلىك شەشەسىنىڭ ەسكى ۇعىمىنا ساي كەلمەي مە دەپ، ونىڭ قورقىنىشىنان ءبىرتۇرلى سەسكەنەتىن تارىزدەنىپ، كىنالى كىسىدەي-اق، ماندىتىپ جاۋاپ قايتارا الماعان.

— جۇرتتىڭ بارىنە ءبىر-اق مونشا دەيسىڭ بە؟— دەيدى ول تاڭىرقاپ، ونىڭ قانداي مونشا ەكەنىن كوز الدىنا ەلەستەتپەك بولىپ.— كورمەگەنىمىز كوپ قوي! قالىڭ جۇرتقا ءبىر-اق مونشا دەيدى؟.. ءوز مونشاسىن تۇرعىزۋعا بولماي ما سوندا؟

— ونى قايدا تۇرعىزاسىڭ؟

— قۇداي ساقتاسىن! ونداي ماسقاراعا بارعانشا كىر-قوجالاق بولىپ جۇرگەننىڭ ءوزى ارتىق.

بۇعان قوسا تاعى ءبىر جانالىق جەتتى: ءۇي استىندا سۋ بار ەكەن. ەگەر بيىل سۋ بولسا، كەلەسى جىلى دا بولماق — قايتا بيىل جاز قۇرعاق بولىپ تۇر عوي. ەندەشە ەدەندى كوتەرۋگە مۇمكىن بولسا، ونى كوتەرمەك كەرەك، سوسىن جينالعان سۋعا اعاش ناۋا ورناتقان ءجون. ءبىر جارىم سوتىق باقشاعا سونىڭ سۋى دا جەتەدى. توقىمداي جەردى تاۋىقتاردىڭ ءوزى-اق قوپارىپ، جيناپ تاستاماي ما، ءتايىرى.

ماتيورانى تالاي رەت اڭسايسىڭ عوي ءالى، اڭسايسىڭ...

6

شۇباتىلىپ ءتۇن كەلىپ، ماتيورا ۇيقىعا باس قويعان كەزدە، ديىرمەن وزەك كەنەرەسى استىنان، مىسىقتان ءسال عانا قالقىڭقى، ەزگە ەشبىر ايۋاناتقا ۇقسامايتىن، كىشكەنە عانا ءبىر اڭ—ارال قوجاسى جۇگىرىپ شىقتى. ءۇي باس سايىن يەسى بولسا، ارالدىڭ دا يەسى بولۋعا ءتيىس. ونى ءبىراق مۇندا ەشكىم دە كورمەگەن، ەشكىم دە كەزدەستىرمەگەن، ال، ول وسىناۋ سۋ تۇبىنەن كوتەرىلىپ شىعىپ، سۋمەن قورشالىپ قالعان وقشاۋ جەردىڭ و شەتى مەن بۇ شەتىندە، الىس-جاقىنىندا نە بولىپ جاتقانىن، ونىڭ مال-جانىن تۇگەل بىلەتىن. ول بيلەۋشى قوجا بولعاندىقتان دا، ءبارىن دە كورىپ، ءبارىن دە ءبىلىپ، ەشتەڭەگە كەدەرگى-كەسىرىن تيگىزبەي ءجۇرۋى كەرەك-تى. ەندى تەك ەشكىمدى كەزدەستىرمەي، ءوزىنىڭ بار-جوعىن ەشكىمگە دە بىلدىرمەگەن كۇندە عانا قوجا بولىپ قالا بەرۋگە حاقىسى بار-تۇعىن.

ديىرمەن وزەك جاعاسىنداعى كونە مەكەنى — تەرەڭ ىنىمەن الگى ءبىر ازىردە سىرتقا سىعالاپ ءبىر قاراپ، ول كەشقۇرىم جۇلدىزداردىڭ جامىراپ شىعا كەلىپ، سوسىن كوپ ۇزاماي ءسونىپ قالعانىن بايقاعان. بالكىم، ولار ءقازىر دە ءبىر جاقتا اندىزداپ تۇرعان شىعار، ويتكەنى جوعارىدان ءبىر سۇرعىلت كىلەگەي جارىق توگىلىپ ءتۇر، ەندەشە ونىڭ شىعاتىن كوزى بولعانى دا، ءبىراق ونىڭ ءجىتى جانارىنىڭ ءوزى ولاردى ايىرا الاتىن ەمەس. مۇنىڭ ۇستىنە ول اسپانعا قاراۋدى ۇناتپايتىن، ويتكەنى ول بۇنى تۇسىنىكسىز ءبىر بەيمازا حالگە كەلتىرىپ، ءتۇپسىز تۇڭعيىعىمەن زارە-قۇتىن قاشىراتىن. مەيلى، وعان ەكى اياقتى، جۇمىر باستى پەندەلەر عانا قاراپ، كوڭىلىنە جۇبانىش تابا بەرەت: ءبىراق بايعۇستاردىڭ ارمان-قيال دەپ جۇرگەندەرى ەستەلىك قانا، ءتىپتى ەڭ ءبىر اياۋلى دا الىس، ءتاتتى وي-ساناسىنداعى اسەم ارمانى، تەك قۇرعاق ەستەلىك قانا. ەشكىمنىڭ دە ارمانداۋعا حاقى جوق.

تۇن بارقىتتاي جۇمساق تا جىلى-تۇعىن، بالكىم، باسقا ءبىر جەرلەردە تاستاي قاراڭعى دا شىعار، ءبىراق مۇندا، ايدىندى وزەن ۇستىنەن تونگەن ايالى اسپان استىنداعى ارالدا اينالا تەگىس كورىنىپ، اشىق-جارقىن جاتىر. توڭىرەك جىم-جىرت، ءبىراق وسىناۋ مۇلگىگەن، اعىندى وزەن ءتارىزدى، سەرگەك تىنىشتىقتان جوعارعى جانە جاقىن مۇيىستەردەگى سۋ سىلدىرى دا، نۋ اعاش اراسىنداعى جەل شۋى تارىزدەس سوناۋ الىس، بوتەن جاقتاعى، سول جاعالاۋداعى سارقىرامانىڭ تالىپ ەستىلەتىن كومەسكى شۋىلىندا، كەشىگىپ ويناعان بالىقتىڭ شولپ ەتكەن ەركە دىبىسى دا — ءبار-بارى اپ-انىق ەستىلىپ ءتۇر. بۇل ساق قۇلاققا ءا دەگەننەن-اق لىپ ەتىپ جەتىپ كەلەتىن اۋەزدى دىبىستار، انگارانىڭ دىبىستارى ەدى، تەك وسىنى ەسىتىپ، تانىعاننان كەيىن عانا ارالدىڭ ءوز دىبىسىن: تەپسەڭدەگى كارى سامىرسىننىڭ بۋىن-بۋىنى سىرقىراپ، قينالا سىقىرلاعانىن، سول ارادا جايىلىپ جۇرگەن سيىرلاردىڭ بالاۋسا شۇيگىندى كۇرت-كۇرت ۇزە شايناپ، شابان قوزعالعان تىسىرىن، ال دەرەۆنيادان — ۇدايى دالادا ءجۇرىپ-تۇراتىن جانۋارلاردىڭ — تاۋىقتاردىڭ، يتتەر مەن مالدىڭ تىنىمسىز قيمىل-ارەكەتىنىڭ دىبىسىن ەستۋگە بولادى. ءبىراق وسى دىبىستاردىڭ ءوزى قوجايىنعا قاتتى دا دورەكى بولىپ ەستىلەدى، ول جەر قوينى مەن جەر بەتىنە جاقىن-جۋىقتا بولىپ جاتقان جايتتارعا: جەم ىزدەۋگە شىققان تىشقاننىڭ سىبدىرىنا، ۇياسىندا جۇمىرتقا باسىپ وتىرعان شىمشىقتىڭ بۇقپانتاي قوزعالىسىنا، اعاش بۇتاعىنىڭ تۇنگى قۇسقا جايسىز بولىپ كورىنگەن، توسىننان-توسىن تەربەلىپ، سىتىرلاپ بارىپ باسىلعان ءالسىز لەبىنە، بويلاپ ءوسىپ كەلە جاتقان ءشوپتىڭ دەم-تىنىسىنا جانى راقات تاۋىپ، وزگەشە ءبىر ەلگەزەكتىكپەن قۇلاق تۇرەدى.

ىنىنەن اتىپ شىعىپ، تىڭ تىڭداپ، توڭىرەكتە نە بولىپ، نە قويىپ جاتقانىن داعدىلى ادەتىمەن كوكەيىنە قۇيىپ العاننان كەيىن، قوجايىن سول بۇرىنعى سابىرلى قالپىنان اينىماي، ۇيرەنشىكتى قام-قارەكەتىنە كىرىسىپ ارالدى ارالاپ كەتتى. ول ۇدايى ءبىر جولمەن جۇرمەيتىن، بۇگىن، ماسەلەنكي، سول جاعالاۋمەن جۇرسە، ەرتەڭ وڭ جاعالاۋمەن جۇرەتىن، ارالدىڭ ورتان بەلىنە دەيىن بارىپ، قاراعاي توعايى ماڭىنداعى ءبىر جەردەن كەيىن بۇرىلا دا سالار ەدى، كوڭىلى قالاسا، بۇلكىلدەپ ارالدىڭ شەتىنە دەيىن دە بارا-تۇعىن، ءتىپتى پودموگاعا ءوتىپ كەتىپ، ونىڭ ومىر-تىرشىلىگىن تەكسەرىپ، ۇزاق ۋاقىت ايالداپ تا قالاتىن، ءبىراق ول ەشقاشان دا دەرەۆنياعا سوقپاي كەتپەيتىن. ءار الۋان وزگەرىستەر كوبىنە-كوپ سوندا بولىپ جاتاتىن. ول، ەندى كوپ ۇزاماي دۇنيەنىڭ ءبارىنىڭ ءبىرجولاتا وزگەرىپ، ءوزىنىڭ قوجايىن بولۋدان قالاتىنىن، ءتىپتى جالپى ماقۇلىق بولۋدان قالاتىنىن كۇنىلگەرى سەزسە دە، سوعان مولتەڭدەپ مويىنسۇنا بەردى. بولار ءىس—بولماي قويمايدى. ونىڭ مويىنسۇنىپ كونە كەتكەن سەبەبى — وزىنەن كەيىن بۇل ارادا ەشبىر قوجايىن بولمايدى، قوجالىق ەتەتىن جەر دە قالمايدى. ەڭ سوڭعى قوجايىن ءوزى. ءبىراق مىنا ارال امان تۇرعاندا بۇل ارانىڭ وزىنەن بوتەن قوجاسى جوق.

ول زاۋلاعان كۇيى ءدوڭ باسىنا، باعانا كۇندىز داريا كەمپىر وتىراتىن جەردىڭ قاسىنان كەلىپ شىقتى دا، باسىن كوتەرىپ، اينالاعا كوز تاستادى. ماتيورا مامىراجاي مۇلگىپ جاتىر: ارىرەكتە قالىڭ ورمان قاراۋىتادى، تەبىندەپ وسكەن بالاۋسا كۇمىس سۋداي كولكىلدەيدى، ۇلكەن قوڭىر داقتاي بولىپ، دەرەۆنيا قاراڭدايدى، ودان ۇيرەنشىكتى تاق-تۇق، تارس-تۇرس ەتكەن دىبىس تا شىقپايدى: ءبىراق ول سونداي تاق-تۇققا، تارس-تۇرسقا ىشتەي ازىرلەنىپ جاتقان ءتارىزدى. كۇندىزگى جىلۋ سەيىلىپ-سۋىپ، جەردەن ءبىر اشقىلتىم سالقىن سىز ءيىسى بۇرقىراي كوتەرىلىپ كەلەدى. بەلگىسىز ءبىر جاقتان، لىقسىپ كەلىپ، قۇمعا سىڭگەن تولقىن سەكىلدى، جەل ارىنداپ، جەلپىپ ءوتتى دە، زۋ ەتىپ، باسىلا قالدى. ءبىراق كارى سامىرسىن مازاسىزدانىپ، ۇزاق سىقىرلادى، ۇيقىسىنان شوشىپ ويانعانداي-اق، ءبىر سيىر موڭىرەي ءتۇسىپ، دىبىسىن كىلت ءۇزدى. الىس جاعاداعى قالىڭ جىنىس اراسىنداعى قاراقات بۇتاسى ەڭسەسىن باسقان وزگە ءبىر بۇتا بۇعاۋىنان بوساپ، تەربەلىپ بارىپ، بويىن تۇزەي بەردى. سۋ باسەڭ شىلپ ەتتى — الدە ول كەش بويى جۇزە-جۇزە جارىلىپ كەتكەن وتاۋ-كوبىك پە، الدە جان ءتاسىلىم ەتەردە قۇيرىعىن ءبىر بۇلعاپ قالعان بالىق پا، كىم بىلگەن: ايتەۋىر مايسا ءشوپ باستارىن جىبىرلاتىپ، اۋقىمى تار ءبىر جولاق تولقىن ويناپ وتە شىقتى، تەپسەڭدىگى سامىرسىنمەن قاتار تۇرعان قايىڭ بۇتاعىندا بىلتىردان ءىلىنىپ قالعان ەن اقىرعى قۋ جاپىراق ەندى عانا ءۇزىلىپ ءتۇستى.

قوجايىن دەرەۆنياعا قاراي بەت تۇزەدى.

ول ونى اينالىپ شىعۋدى جالاڭاش مۇيىستەگى بوگودۋل تۇراتىن باراقتان باستادى. بارجا ءتارىزدى ۇزىن دا جاتاعان باراق ازىپ-توزىپ، ءشىري باستاعان، بوگودۋلدىڭ وسىندا تۇراتىنىنان وعان ەشبىر قايران بولماعان. تەز سالىنعان ءۇي دە تەز ەسكىرەدى عوي. ماتيورادا سالىنعانىنا ەكى ءجۇز جىل، ءتىپتى ودان دا كوپ ۋاقىت وتسە دە، ءتۇر-تۇسىن دە بەرمەگەن، رۋحىن دا جويماعان ۇيلەر بار-تۇعىن، ال مىناۋ جۇرت كادەسىنە جارتى عاسىرداي عانا جارادى. مۇنىڭ بۇلاي بولاتىن سەبەبى، ونىڭ تۇراقتى ءبىر يەسى بولمادى، وندا تۇرعان كىسىلەردىڭ ءبارى، تەك بۇعان سۋىق پەن جاۋىندا عانا باسپانالاپ كەلىپ، تىعىلاتىن-داعى، سوسىن ءبىر تاۋىرلەۋ ءۇي تاۋىپ، تەزىرەك كەتىپ قالۋعا تىرىساتىن. بوگودۋلدىڭ بۇدان باسقا بارار جەر، باسار تاۋى بولماسا دا، ول قايدان قوجا بولىپ جارىتسىن.

بوگودۋل باراقتىڭ دەرەۆنيا جاق شەتىندەگى بولمەدە جاتاتىن. بولمە قابىرعاسى مەن تەرەزەسىنەن ونىڭ قوس داۋىستى قۇدىرەتتى قورىلى — دەم العانى مەن شىعارعانى — انىق ەستىلەتىن، ونىڭ وسىناۋ قورىلىن تىڭداي تۇرىپ، قوجايىن تەك ءقازىر عانا ەمەس، ونىڭ وسىندا، ماتيورادا اجالعا جان تاپسىراتىنىن، قوجايىننىڭ ءوزى سياقتى، ونىڭ دا وسى جازدا ولەتىنىن تالاي رەت سەزگەن.

بىر كەزدەرى وزەك وسى ارامەن ءتۇپ-تۇزۋ بولىپ مولدىرەپ اعىپ جاتاتىن، ءبىراق بىرتە-بىرتە، جۇرە-كەلە ونىڭ ارال مۇيىسىنەن اعىسىن بۇيىرگە قاراي وزگەرتۋىنە بايلانىستى، بۇل كومەيدى تاس باسىپ قالدى دا، قاتتى اعىندى تازا سۋ سولعا قاراي بۇرىلىپ كەتىپ، ءمۇيىس سىرتىندا ءتۇبى ۇيىقتانىپ، بالدىرلارى ىرعالىپ تۇرعان، شالاۋلى قاراسۋ بورسىپ جاتتى. تومەنىرەك بارعاسىن وتكەلەك وزەك ەركىن شالقىپ، كوسىلىپ كەتەدى دە، ونىڭ ارناسىن قۋالاي قيىرشىق قۇم-تاستار قايتادان پايدا بولىپ، جارلاۋىت قاباق تۇكسيىپ شىعا كەلەدى، دەرەۆنيا، مىنە، وسى جار باسىنا سالىنعان ەدى. جار باسىنا جەتە الماي، شارشاپ قالىپ قويعان ءتارىزدى، ءبىرىنشى بولىپ پەترۋحا زوتوۆتىڭ ءۇيى تۇراتىن. پەترۋحانىڭ ەندى كوپ ۇزاماي ءۇيىن جويىپ جىبەرەتىنىن قوجايىن جاقسى بىلەتىن. بۇل ۇيدەن، تەك قوجايىننىڭ ءبىر ءوزى عانا سەزىپ تۇيسىنەتىن، ايى ءوتىپ، كۇنى بىتكەن اقتىق تاعدىردىڭ ارەڭ-ارەڭ بىلىنەتىن وزگەشە ءبىر ازىپ-توزعان اشقىلتىم ءيىسى كەلەتىن، بۇدان ونىڭ قاتەلەسۋى قيىن ەدى. ءتۇن بالاسىندا بۇكىل دەرەۆنيانىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن، تاپ وسى ءتارىزدى ءبىر ءيىس سىزدىقتاپ شىعىپ جاتاتىن، ال ءبىراق پەترۋحا ءۇيىنىڭ قاسىنان بۇل ءيىس انىعىراق سەزىلەتىن. جازمىشتىڭ ىسىنە قارا جەر دە، ونىڭ ۇستىندەگى جۇرتتىڭ ءۇن-تۇنسىز مەكەن-جايى دا وزدەرىنشە كۇن ىلگەرى ازىرلەنە باستايدى.

قوجايىن كوشە جاق بەتتەن وسىناۋ ءۇيدىڭ كونە دە بەرىك اعاشىنا ارقاسىن سۇيەپ وتىرا كەتتى. بورەنە-بورەنەنى قۋالاپ تومەن قاراي تىسىر-تىسىر ەتىپ، بەلگىسىز ءبىر توق-قۋات اعىپ جاتىر. «تىرس-تىرس، تىرس-تىرس، تىنىستايدى اعاش ءۇي،— تىرس... تىرس...». ول وتىرا قالىپ، تىڭ تىڭدادى، ءبىراز تىڭداعاسىن، كوڭىلى بايىز تاۋىپ، جىلى اعاشقا جابىسا ءتۇستى. سوڭعى رەت ادالدىعىن كورسەتۋ ءۇشىن ايتەۋىر بىرەۋ مۇرىندىق بولۋى كەرەك، ءيا، ايتەۋىر بىرەۋدەن ءىس باستالۋعا ءتيىس. بۇل دۇنيەدە تىرشىلىك ەتەتىندەردىڭ ءبارىنىڭ ءبىر عانا ءمانى — قىزمەتتىك ءمانى عانا بار. ال بارشا قىزمەتتىڭ دە بىتەر كەزى بولادى.

ول ورنىنان تۇرىپ، جولعا قاراي بىرنەشە قادام باسىپ باردى دا، ويۋلى-بەدەرلى ماڭدايشا استىنداعى الاسا تەرەزەلەرگە موينىن بۇرىپ ءبىر قارادى. ونىڭ الاسا بولاتىن سەبەبى، ءۇيدىڭ ءپاس تارتىپ كەتكەنىنەن دە ەمەس، سوڭعى عاسىر ىشىندە ونىڭ استىنداعى جەردىڭ كوتەرىلە تۇسكەنىندە ەدى. وسىناۋ ءۇي ىشىندە شىم-شىتىرىق ءبىر ءتۇس كورىپ، جانى جاي تاپپاي شوشىنىپ پەترۋحا ۇيىقتايدى، جايساڭ جاز ورتاسىندا كارى سۇيەگىن جىلىتىپ، ورىس پەشى ۇستىندە ونىڭ شەشەسى — كاتەرينا ۇيىقتاپ جاتىر. كاتەرينا، كاتەرينا... جاقسى ادامنان نەگە جامان بالا تۋاتىنىن كىم بىلەدى، كىم ايتادى؟ كوڭىلدىڭ ءبىر مەدەۋى — ايتەۋىر، جاسارىڭدى جاساپ، جار شەتىندە تۇرعانىڭ.

دەرەۆنيا ۇيلەرى رەت-رەتىمەن ءتىزىلىپ تۇرعان جەرگە كەلگەندە، قوجايىن جۇگىرىسىن باياۋلاتىپ، ءجيى-جيى توقتاپ، توڭىرەگىنە قۇلاق تىگىپ، ءيىس-قوڭىستى دا ءمۇلت جىبەرمەي كەلە جاتتى.. ول ەشتەڭەدەن دە قورىقپايدى: يت تە، مىسىق تا ونىڭ جۇرگەنىن سەزبەيدى، ول كەشە تۇننەن بەرى وسىندا بولاتىن وزگەرىستەردىڭ بىردە-بىرىن بايقاۋسىز وتكىزگىسى كەلمەدى. ول كەشە دەرەۆنياعا تەك تاڭ الدىندا عانا كەلىپ كىرگەن، ويتكەنى زيرات باسىندا جاسالعان سۇمدىقتان قاتتى شوشىپ، قالجىراپ قالعان قارت كىسىلەر، ەندى بۇعان ءبىر زاۋال بولاتىن شىعار دەگەن ۇمىتپەن، سونى ۇرەيلەنە كۇتىپ، تاڭ سارىگە دەيىن ۇيىقتاماي، ىڭقىلداپ-كۇرسىلدەي، كوپ ازاپقا تۇسكەن. بۇگىن تەگى، دەرەۆنيانىڭ جانى جاي تاۋىپ، ۇيىقتاپ قالعان ءتارىزدى.

دەرەۆنيا قالىڭ ۇيقىدا: كەشەگىدەي يتتەر دە ۇرمەيدى، ەسىك-تەرەزەلەر دە سىقىرلامايدى. ءۇي ىشتەرىنەن ەلەڭدەپ شوشىنعان دىبىستار دا ەستىلمەيدى. كۇڭگىرت كەشە جايباراقات قۇلازىپ جاتىر. ءوز تىرلىگىن بويىنا جاسىرىپ، اقشىل تەرەزەلەرى بوزارىپ، تىم-تىرىس تىمىرايىپ ۇيلەر تۇر، ءبىراق سولاردىڭ بىرەۋىنە قوجايىن جاقىنداپ بارسا بولعانى، ءاربىر ءۇي ءوز داۋسىمەن: ءبارىن دە بىلەمىن، ءبارىن دە سەزەمىن، بارىنە دە ءازىرمىن،— دەگەندى بىلدىرگىسى كەلگەندەي، كوندىمباي كەيىپپەن ۇزاق كۇرسىنەدى. ولاردىڭ ىشىندە ءالى دە جاسىنا جەتپەگەن، ىرگەسى جەرگە باتىپ، سىرتى قارايا قويماعان، وسىدان جيىرما، وتىز جىل عانا بۇرىن تۇرعىزىلعان ۇيلەر دە بار، ءوز تاعدىرىنان حاباردار وسىناۋ ۇيلەر جازدىڭ قىسقا تۇنىندە سول تاعدىرىنا تاعى ءبىر ادىم جاقىنداپ، جالپى تىزبەكتە مونتانسىپ تۇر. قوشتاسار ساتتە قاناسىندا قانشا جىلۋ مەن جارىق بارىن الەمگە پاش ەتىپ، ولار وسى كونبىس قالپىندا ءۇن-تۇنسىز ەڭ سوڭعى اقتىق كۇنىنە دەيىن بارادى، ويتكەنى الاۋلاعان وت ونىڭ تانىنەن زورلاپ الىناتىن، ىلگەرىدەن بويىنا ءسىڭىرىپ ساقتاعان كۇننىڭ جىلۋى عوي.

تۇن تۇنەرە ءتۇستى; ءبىراق سول بۇرىنعى قالپىندا كولەڭكەسىز كۇڭگىرت. ىرگەدەگى سۋدان تولقىندانىپ، دىمقىل سىز كەلەدى، ال ول ءسال باسىلا بەرگەندە قاڭىراپ قالعان ۇيلەردىڭ قۇرعاق شىرىك ءيىسى قولقانى قابادى. قورا-جايلارعا جاقىنداپ كەلگەندە قوجايىن، بۇلاردىڭ كۇنى بويى جيناعان جىلۋىنىڭ تاراپ، سۋىپ بارا جاتقانىن سەزدى، ءبىراق سو جىلۋ بۇگىن السىزدەۋ دە از كورىندى: تەگى، ەرتەڭ كۇن بۇلتتى بولاتىن ءتارىزدى.

ماتيورا قىستاعى قالىڭ ۇيقىدا. مۇنداعى كەيۋانا كەمپىرلەر مازاسىز شولاق تۇستەر كورەدى، سول تۇستەرى پالەن رەت قايتالانىپ جاتسا دا، ولار سونى بىلمەي-سەزبەي جاتىر. تەك مۇلگىگەن تۇندە عانا تىرلىكتىڭ تۇرلاۋلى جاعالاۋىنان الىستاپ، تىرىلەر ولىلەرمەن ديدارلاسىپ جۇرەدى — كادىمگى ءتىرى كۇنىندەگىدەي سويلەپ، ولىلەر دە كەلەدى، ولار انا جاقتاعى بۇلار بىلەتىن كىسىلەرگە ايتا بارۋ ءۇشىن، جوقتى-باردى سۇرايدى. كوڭىل كوزى ۇيقىدا، ەمىن-ەركىن ەسسىز جاتقان تىرىلەر تالاي نارسەنىڭ باسىن شاتادى، ءبىراق ويانعاننان كەيىن سونىڭ كوبىن ۇمىتىپ قالادى دا، ءتۇستىڭ ەسىندە قالعان جۇرناعىن ويىنا نە كەلسە سونىمەن كەزدەيسوق جوري سالادى.

الىس شالعايداعى جاسىن جارقىلىنداي بولىپ، تاپ ءقازىر وسى ءبىر تۇستەر تەرەزەدەن اقشىل ساۋلە شاشىپ، جالت-جۇلت ەدى، مىنە، وسىناۋ ساۋلەگە قاراپ، قاي ۇيدە كىسى بار ەكەنىن، قاي ءۇيدىڭ قاڭىراپ بوس تۇرعانىن بىلۋگە بولار ەدى. بۇل تۇندە ءتۇس كورمەگەن جان بولمادى. كەمپىرلەر اقىرعى كۇندەر جايىن ايتىپ، اۋىر كۇرسىنىپ، شاعىنىپ جاتىر.

دەرەۆنيانى، باسىنان اياعىنا دەيىن جۇگىرىپ كورىپ شىققاننان كەيىن، قوجايىن كوشەدەن سولعا، وزەننىڭ جالاڭاش، جارلاۋىت قاباعىنا قاراي بۇرىلدى. ول ارادان ءبارى دە كورىنەدى، كەن كوسىلگەن شالقاردان كۇڭگىرت قيىر بۇلاڭدايدى، تومەنگى سارقىراما سۋى اينەك سياقتى جىلتىلداپ، اينەك سياقتى سىڭعىرلاپ جاتىر. كۇيلى ىشەكتەي سوزىلا سارناپ انگارا اعادى; ارال ورتاسىنا كەلگەندە وزەن سارىنى ەكى ىشەككە ءبولىنىپ، قايتا بارىپ قوسىلعانشا، ارنا ۇستىندە اندەتىپ تۇرىپ الادى ەكەن. قوجايىن اساۋ وزەننىڭ قاناسىنان شىعاتىن وسى ءبىر اۋەزدى كۇيدى تىڭداۋعا اۋەس، بۇل كۇي كۇندىز بوتەن ءبىر ۋ-شۋ دىبىستان باسەڭسيدى دە، تۇنەمەلىكتە تاپ-تازا، اپ-انىق ەستىلەدى. بۇل ونى ماڭگىلىك مۇعراجىنا، جازمىشتىڭ بۇلجىماس ءتارتىبى جايلاعان جاققا الىپ كەتەتىن، ءبىراق وسى ءبىر اۋەننىڭ ۇزاماي ۇزىلەتىنىن، بۇل اراداعى تۇڭعيىق قارا سۋ ۇستىنەن تەك تەنتەك جەل عانا اڭىراپ تۇراتىنىن قوجايىن كامىل بىلەتىن. وسىنى ەسىنە العاسىن، قوجايىن ارالدىڭ تورگى تۇكپىرىنە قاراي بۇرىلدى.

تۇن ەندى توقتاپ، انگارانى كەسە كولدەنەڭ، ءوزىنىڭ باتىپ-جوعالار جاعىنا قاراي اعىنداماي، كەنەرەسىنە شۇپىلدەي تولىپ، ماتيورا ۇستىندە كوزسىز، جايىمەن، ابايلاپ ءۇيىرىلىپ جۇرگەن ءتارىزدى. ونىڭ بىردە و جاعىنان، بىردە بۇ جاعىنان ەركە جەل كەلىپ قىتىقتان كورىپ ەدى، ءبىراق شيىرلاپ وتەر جول تاپپاعاسىن، تاباندا قالعىپ-مۇلگىپ، جەر باۋىرلاپ كەلىپ، قالىڭ ءشوپ اراسىنا جانتايا كەتتى. ىلعال ءشوپتىڭ ءيىسى بۇرقىراپ تۇر ەكەن، سوعان قاراپ قوجايىن ەرتەڭ ءتۇس مەزگىلىندە قىسقا نوسەر توپەپ وتە شىعاتىنىن سەزدى.

ارال ءوزىنىڭ ۇيرەنشىكتى مەرزىمدى تىرلىگىن جالعاپ جاتتى: ەگىن مەن ءشوپ جايقالىپ وسە ءتۇستى، جەر قوينىنداعى تامىرلار جەلىسى جايىلىپ، اعاشتاردىڭ جاپىراعىنا جاپىراق قوسىلدى; كۇلتە-بۇرى توگىلگەن مويىل مەن دىمقىل ءشوپ ءيىسى اڭقىپ تۇر; ون جاعالاۋداعى بۇتالار سۋعا قاراي ەڭكەيىپ، كۇبىرلەپ سويلەپ جاتقانداي; ءتۇن ماقۇلىقتارى مەن قۇستارى جەم ىزدەپ ءجۇر.

ارال ءالى دە ۇزاق ءومىر كەشەتىن سەكىلدى.

7

شەت-شەگى كورىنبەيتىن ءبىر ۇزاق-ۇزاق، جايلى-جاقسى كۇندەر كەلدى، دەگەنمەن ەگور اتاي بەلگىلەگەن، كوشەر كۇننىڭ تەز جەتكەنى سونداي، بۇلار ارتىنا ءبىر اينالىپ قاراپ تا ۇلگىرمەي جاتىپ، سوڭعى ەكى اپتانىڭ قالاي وتكەنىن بىلمەي قالدى. بۇعان قوسا ناستاسيا ترويتسادان كەيىن ۋاقىتتى تاعى ءۇش كۇنگە سوزدى — اقىرىندا ول كۇندەر دە زۋلاپ وتە شىقتى...

ولار سارسەنبىگە جۇرمەك بولدى. تەگى، قاي كۇنى جۇرسەڭ دە، ەشقانداي ايىرماسى جوق سياقتى، ءبىراق نەگە ەكەنىن قايدام، ايتەۋىر بەلگىسىز ءبىر مەيرىمدى تاعدىر ايداپ، ءبىر كەزدە وسى اراعا قايتا ورالۋ ءۇشىن، اپتانىڭ ورتاسىندا، سارسەنبىنىڭ ساتىندە جۇرگەن ءجون ءتارىزدى كورىنەدى دە تۇرادى. ناستاسيا بەيسەنبىنى ۇناتاتىن، ول ءبىر ءساتتى كۇندەي كورىنەتىن، ءبىراق بەيسەنبى اپتانىڭ اياعىنا جاقىن، دەمەك، باسقا جاعالاۋعا، باسقا ومىرگە جاقىن، ودان بۇ جاققا قايتا جەتۋ قيىنىراق.

ناستاسيا كورەر تاڭدى كوزىمەن اتىردى، تۇنىمەن شامدى جاعىپ قويدى — ماتيورادا ەلەكتردى قايدا، كوكتەمدە ءوشىرىپ تاستاعان، جارىق بەرەتىن ماشينانى ءبىر جاققا الىپ كەتكەن، سودان كەيىن قىستاق تۇرعىندارى كەروسينگە كوشكەن-دى. ەڭ سوڭعى تۇندە قالاي عانا ۇيىقتايسىڭ، وعان دەگەن تىنىم-تىنىشتىقتى قايدان عانا تابارسىڭ؟ كوز شىرىمىن الام دەپ، ءومىر جايىن، تىرلىك جايىن ويلاماي، قالاي عانا تۇرارسىڭ؟ ول وقتىن-وقتىن الدە ءبىر شارۋاسىن، سوسىن ەكىنشى شارۋاسىن ۇمىتىپ كەتكەنى ەسىنە ءتۇسىپ، دەرەۋ سونى ىزدەۋگە كىرىسىپ كەتەدى دە، تابا المايدى، كۇڭكىلدەپ ءجۇرىپ، بۇرىش-بۇرىشتى قارايدى كەلىپ، سەنەك پەن قويمانى ءتىنتىپ، شىراق جاعىپ، امبارعا بارادى، دايىن تۇرعان بۋىنشاق-تۇيىنشەكتەردى شەشىپ-بايلاپ، الەككە تۇسەدى، اقىرىندا ىزدەگەنىن تاۋىپ الادى، ءبىراق تاباندا تاعى بىردەڭەسىن ىزدەي باستايدى. ءتىپتى ەشتەڭەنى جوعالتپاعاننىڭ وزىندە اسا كەرەكتى زاتتىڭ ءبىرى قالىپ قويا ما دەپ، تىنىم تاپپاي تۇرتىنەدى دە جۇرەدى. ءۇي قاڭىراپ، سامبىرلاپ بوس تۇر، ناستاسيا تاپ ءبىر قاڭىلتىردى باسقانداي-اق، اياعىنىڭ تىقىرى قابىرعالارعا ءتيىپ جاڭعىرادى، ونىڭ ءاربىر قادامىنان قاقپاعى جابىلماعان تەرەزەڭ زىڭىلداپ كەتەدى. تەرەزە قاقپاقتارىن جاپپايتىن سەبەبى — ۇيىقتاپ قالعىسى كەلمەيدى، تاڭ جارىعىمەن تۇرعىسى كەلەدى. بۇل، ارينە، كەشىكپەيىن دەگەنى. ۇيىقتاپ قالۋ قايدا! ۇيقى جەڭەتىن كۇندەر وتكەلى قاشان، ال وسىناۋ ءتۇندى ءسوز ەتپەسە دە بولادى.

وسىنداي ابىگەر-ماشاقاتپەن ءجۇرىپ، ناستاسيا وقتا-تەكتە:—مەن وسى قايدامىن، ءوز ۇيىمدەمىن بە، الدە باسقا جەردەمىن بە؟—دەپ اڭىرىپ تۇرىپ قالادى. كاسەكتى سۋرەتتەر الىنعان جەرلەرى اقتاڭداقتانىپ قالعان جالاڭاش قابىرعالار، تەرەزەلەر اراسىنداعى اينا ورنىندا ۇلكەن شەڭبەر قالعان. جالاڭاش قورشاۋ، جالاڭاش ەدەن، اشۋلى ەسىكتەر، شىمىلدىعى جينالعان پەش ءۇستى; بوس كيىم ىلگىشتەر مەن بوساپ قالعان بۇرىشتار — اينالانىڭ ءبارى بوس، جالاڭاش، قاڭىراپ تۇر. كىرمەلىكتىڭ تاپ ورتاسىندا تاۋداي بولىپ، قۇرساۋلى ساندىق پەن ءۇي ءىشىنىڭ بارشا مۇلكى سالىنعان ءۇش تەڭ جۇك ءۇيۋلى تۇر. تەك تەرەزەلەر پەردەسى عانا قالىپتى، اۋەلگى كەزدە ناستاسيا ولاردى سىپىرىپ العان، ءبىراق ءۇيدىڭ بار جىلۋىنان ءبىرجولاتا ايىرىلىپ، جالاڭاشتانىپ قالعانىن كورگەسىن، شىداماي، قايتادان ءىلىپ قويدى. سوسىن ەسكى ەدەندىكتى الىپ، تابالدىرىق قاسىنداعى ورنىنا توسەپ جاتىپ: «قالاعا بارىپ، ءومىرىڭدى وزگەرتىپ قايتەسىڭ، قاراعىم وسى جاتقان جەرىڭدە، ۇيدە قالا بەر. ەندى ساعان ءبىزدىڭ — ەگور ەكەۋمىزدىڭ كەرەگىمىز شامالى، سول تانىس تابالدىرىعىڭنىڭ قاسىندا جاتا بەر. سولاي-اق بولسىن. ءيا، جاتا بەر، بۇل ارادا ساعان ەشكىم تيمەيدى. پەنسياعا شىققان سياقتىسىڭ»— دەدى ول ەركەلەتە ءتىل قاتىپ. وسىدان كەيىن ول قولى تيگەن نارسەنىڭ بارىمەن دە سويلەستى. «ال سەن، بىزبەن بىرگە ءجۇر، جۇرەسىڭ دەگەسىن جۇرەسىڭ، تىعىلىپ اۋرە بولما. مەن سەنى تاستامايمىن، سەنسىز قولىم قىسقارىپ قالادى. جوق، وتىنبە، تاستامايمىن. وسىندا ءوزىم دە قالار ەدىم، بولمايدى ءبىراق». «اۋ، سەنى مۇلدە ۇمىتىپ كەتىپپىن. كەل مىنا اراعا وتىر، ورىن بار. كەل دەگەسىن كەل ەندى». ء«وزىم دە سەنى قۋانا-قۋانا الار ەدىم. ءبىراق قالاي الامىن؟ ارينە، الا كەتسەم، جاقسى بولار ەدى، ءبىراق رەتى كەلمەي تۇر. قايتەيىن — قال ەندى! مەن ءالى كەلەمىن — ەكەۋمىز كورىسەمىز».

ناستاسيا سەنتيابردە كەلىپ، كارتوپ قازىپ اكەتپەكشى ەدى.

ەگور اتاي كەمپىرىنە كۇدىكتەنە قاراپ قويادى: ترويتسادان بەرى كوزىنە ءبىر رەت تە جاس المادى، شاماسى، ەندى جىلا، جىلاما، ءبارى ءبىر، كەيىن قايتۋعا بولمايتىنىن، ايتەۋىر كەتۋ كەرەك ەكەنىن اقىرىندا شىنىمەن-اق تۇسىنگەن ءتارىزدى. ال سوعان دەيىن، كەتەتىن كۇن جاقىنداي تۇسكەن سايىن اعىل-تەگىل جىلاپ، سولىقتاپ، كوزى ءبىر قۇرعاماي قويعان. ءىس اراسىندا اڭىرىپ تۇرا قالىپ، ەگوردان كوزىن الماي — مۇندايدا شال قوڭىرايىپ تەرىس قارايدى — كەمپىرگە ءبارىبىر:



تالەيىڭىزگە كەز كەلگەن كىتاپتار لەگى

         
1 مۇحتار اۋەزوۆپەسا
2 اڭىز
3 جىر
4 سافۋان شايمەردەنوۆپوۆەست
5 فولكلور
6 الەكساندر سەرگەەۆيچ پۋشكينالەم ادەبيەتى
7 داستان
8 دۋمان رامازاناڭگىمە
9 ولەڭدەر جيناعى
10 كونستانتين پاۋستوۆسكيالەم ادەبيەتى

پىكىرلەر:


قوناق: #106، ۋاقىتى: 23:40 - 2019/02/17

Менің есімім Мари, мен кетіп, Canana-да жұмыс істеймін, әлемде менің күйеуім басқа әйелмен алдап, ажырасуды қорқытып, ұлымызды қамқорлайтын болар еді, менің қарым-қатынасымның проблемасын шешуге көмектесті. Мен төмен қарадым, жақсы ойлай алмадым, өз қиыншылықтарымды ең жақсы досыммен бөлмейінше, мен өз өмірімді алмайтынымды сездім, мен өзімнің ең жақсы досыммен бөліскенше мен өзімді сезінгендей сезіндім, бұл туралы досыма хабарлаудан гөрі не істеу керектігін білмедім мені досым осы заклинание кастрюлімен таныстырды, мен оны дәрігермен байланысқа жібергенім туралы хабарды жібердім және мен барлық дәрігердің екі күннің ішінде күйеуім қайтып оралғанын сұрадым, күйеуім кенеттен өзгеріп, қазірдің өзінде әуестенушіні өзгертті, алаңдатады, әрқашан алаңдаушылық. Мен өзімнің ғибадатхананы бүгінде ұқсас күйде айналдыруға шешім қабылдадым, сондықтан мен оның қарым-қатынасы нашар болғанға дейін оңай көмек ала алады. Күшті заклинание spellspecialistcaster937@gmail.com, бұл Науапп нөмірі 23480887777194 сіз өзіңіздің өміріңіздегі бір нәрсе туралы хабарласуыңызға болады, мен оны келесі жолмен шеше алатын әлдеқайда көп нәрсені жасауға болатындығын естідім.
1. Любовникпен танысыңыз немесе оны қайтадан орындаңыз
2. Рухани түсірілім
4. Ақша жалқаушылығы
Ұзақ өмір сүру ұзақтығы
6. Өмір сүру жазу
7. Ойынның # blgtk08 # қорғауы
8. Жұмыстың заклинани алу
9. Менеджердің емлеушісі болыңыз
10. Сыйақы төленбестен үлкен несие алу
11. Блефен ақша алу
Балалық шағы
13. Жүктілік туралы жазу
14. Бостандығын ж


قوناق: #84، ۋاقىتى: 03:39 - 2017/09/18

Мен өз тәжірибемді сіздермен бөлісу үшін осындамын. Күйеуімді қалай қайтарғаным туралы біз 9 жылдан бері тұрмыз және екі баланы алдым. Бізбен бірге жақсы болды және біз әрдайым қуанамыз. Бірде күйеуім түсінбей қалмай жүре бастағанға дейін, мені мен балаларға қалай қарайтынына өте қатты шатастырдым. Сол айдың соңында ол үйге келмеді және ажырасуды қалайтындығым туралы қоңырау шалды, мен оған осыдан лайық болу үшін не істегенімді сұрадым, ол мені жек көретін ажырасқысы келетінін және қайтадан көргім келмейтінін айтты. Оның өмірі мен ақылға сыймас едім, сондай-ақ, не істеу керек екенін білмеймін, ажырасудың 2 аптаның ішінде ауырып жүрдім. Мен оны өте жақсы көремін, онсыз ол мен үшін бәрі де, менің өмірім толық емес. Мен өзімнің қазіргі жағдайым туралы әңгімелеп, дәрігердің кампаниясы туралы айтып берсем, күйеуімнің маған қайта оралғаны туралы хабарласып, күйеуімнің басқа әйелге алып кеткенін, оның әйеліне оны жазғаны туралы айтты ол мені жек көреді және ажырасуды қалайды. Содан кейін ол тағы 48 сағатта менің күйеуім маған және балаларына оралуға келесі 48 сағат ішінде аяқтауды аяқтағаннан кейін, менің күйеуім телефонда маған кешірім сұрады деп уәде берді. ол менімен не болғанын білмейді. Бірақ қазір күйеуім мен отбасым қайтадан бақытты. Сізге Dr.chamberc үшін рахмет. Бұл бүгінгі күні ештеңе болмас еді, бірақ сенің көмегің үшін. Электрондық пошта chamberc564@yahoo.com арқылы хабарласыңыз
(1) сіздің бұрынғы артыңызды алғыңыз келеді.
(2) Сіз әрдайым түнді көресіз.
(3) Кеңседе алға


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.