ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-12-121633409037 %63 %
2019-12-131401443142 %58 %
2019-12-141551493955 %45 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

::::الەمدىك فيلوسوفيالىك مۋرا 3 ::الەمدىك فيلوسوفيالىق مۇرا. XVII

كىتاپحاناعا قايتۋ

الەمدىك فيلوسوفيالىق مۇرا. XVII -> ەۋروپانىڭ قۇردىمى. دۇنيەجۇزىنىڭ تاريحى مورفولوگياسىنىڭ وچەركتەرى.
اپتورى: الەمدىك فيلوسوفيالىق مۇرا
الەمدىك فيلوسوفيالىق مۇرا. XVII - كورىلىم: (1233)


: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

ەۋروپانىڭ قۇردىمى. دۇنيەجۇزىنىڭ تاريحى مورفولوگياسىنىڭ وچەركتەرى.

ت.1. بەينە جانە شىندىق.

كىرىسپە

1

بۇل كىتاپتا تۇڭعىش رەت تاريحتى الدىن-الا ايقىنداۋعا قادام جاسالدى. اڭگىمە مادەنيەتتىڭ، اتاپ ايتقاندا، جالعىز مادەنيەتتىڭ، ءقازىر وسى عالامشاردا اياقتالۋعا جاقىن باتىس ەۋروپالىق-امەريكاندىق مادەنيەتتىڭ تاعدىرىن، ونىڭ ءالى بىتپەگەن كەزەڭدەرىندە باقىلاپ بايىپتاۋ تۋرالى بولىپ وتىر.

وسىنداي اسا اۋقىمدى مىندەتتى شەشۋ مۇمكىندىگى، تەگىندە، نازارعا الىنبادى، ال سولاي بولعان كۇننىڭ وزىندە، ونى جۇزەگە اسىرۋعا قارجى تابىلمادى نەمەسە ول جەتكىلىكتى پايدالانىلمادى.

تاريحتىڭ قيسىنى بولا ما؟ بارلىق كەزدەيسوقتىقتىڭ جانە جەكەلەگەن جاعدايدا ەسەپكە الۋ مۇمكىن ەمەس بولاتىن جاعدايلار اۋقىمىندا بارشاعا كورىنەتىن، بەلگىلى رۋحاني-ساياسي قۇرىلىمداردىڭ سىرتقى بولمىسىنان ءپرينتسيپتى تۇردە تاۋەلسىز تاريحي ادامزاتتىڭ مەتافيزيكالىق قۇرىلىمى بار ما؟ وسى باردىڭ ءوزىن ومىرگە اكەلەتىننىڭ ءوزى مەيلىنشە تومەنگى دارەجەدە مە؟ دۇنيە ءجۇزى تاريحىنىڭ جالپى بەلگىلەرى تۇسىنەتىن جانعا قورىتىندى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇنەمى جاڭعىرىپ وتىراتىن گەشتالدتا كورىنە مە؟ ەگەر سولاي بولسا، مۇنداي قورىتىندىلاردىڭ شەكاراسى قايدا؟ ومىردە وسى مۇمكىن بە، سەبەبى، ادامزات تاريحى ۇلان-عايىر ءومىر جولدارىنىڭ جيىنتىعى. ولاردى تۇلعالاندىرۋ ءۇشىن جوعارى دەڭگەيدەگى «انتيكتىك»، «قىتاي مادەنيەتى» نەمەسە «قازىرگى وركەنيەت» سياقتى ويلاندىرا تىن جانە ارەكەت جاسايتىن ينديۆيدتەردى ەنگىزۋ ارقىلى ورتاق تارتىپپەن وتۋگە ءتيىس باسپالداقتاردى انىقتاۋ مۇمكىن بە؟ بارشا تىرشىلىك ءۇشىن «دۇنيەگە كەلۋ»، ء«ولىم»، «جاستىق». «كارىلىك»، ء«ومىردىڭ ۇزاقتىعى» ۇعىمدارىنىڭ تۇبەگەيلى ماڭىزى جانە وسى اۋقىمدا بەلگىلى ءبىر قاتاڭ جانە ەشكىم اشپاعان ءمان بار ما؟ قىسقاسى، بارشا تاريحيلىقتىڭ اس تارىندا جالپى بيوگرافيالىق پرافورمالار جاتقان جوق پا؟

باتىستىڭ قۇلدىراۋى وعان دەيىنگى انتيكتىك زاماننىڭ باتۋى سياقتى ەڭ اۋەلى كەڭىستىك پەن ۋاقىتتا شەكتەۋلى فەنومەن، سايىپ كەلگەندە، ونى ءمان-ماڭىزى جاعىنان تانىن. بىلگەن كۇندە تىرلىكتىڭ بارلىق كۇردەلى ماسەلەلەرىنىڭ كىلتى بولارلىق فيلوسوفيالىق تاقىرىپ.

ال، ەگەر باتىس مادەنيەتىنىڭ تاعدىرى قاي گەشتالدتا شەشىلەتىنىن بىلگىلەرى كەلسە، وندا مادەنيەتتىڭ نە ەكەنىن، ونىڭ بىزگە ءمالىم تاريحقا، ومىرگە، جانعا، تابيعاتقا، رۋحقا قاتىسىن، قانداي فورمالاردا ونىڭ كورىنەتىنىن جانە' ول فورمالاردىڭ - حالىقتار، تىلدەر مەن داۋىرلەر، شاپ قاستار مەن يدەيالار، مەملەكەتتەر مەن قۇدايلار، ونەر جانە ونەر تۋىندىلارى، عىلىمدار، قۇقىقتىق قاتىناستار، شارۋاشىلىق تۇرلەرى جانە كوزقاراستار، ۇلى ادامدار مەن ۇلى وقيعالار - سيمۆولدار بولىپ تابىلاتىنىن جانە وسى سانادا ءتۇسىندىرىلۋى قاجەت ەكەنىن ۇعىنۋ كەرەك.

2

ولى فورمالاردى تانۋدىڭ قۇرالى - ماتەماتيكالىق زاڭ. ءتىرى فورمالاردى تانۋدىڭ قۇرالى -ۇقساتۋ. سول ارقىلى الەمنىڭ قاراما قارسىلىعى مەن كەزەڭدىلىگى اجىراتىلادى.

دۇنيەجۇزىلىك تاريحي قۇبىلىستاردىڭ شەكتەۋلىگىن، عاسىرلاردىڭ، زامانداردىڭ، جاعدايلاردىڭ، جەكە تۇلعالاردىڭ تيپتىك قايتالاناتىنىن سەزىنۋ قاشاندا بولعان. قاي ءبىر كەزدە ناپولەوننىڭ ارەكەتىن تالقىلاعاندا تسەزاردىڭ جانە الەكساندردىڭ ويدا تۇرماۋى مۇمكىن ەمەس، بۇل رەتتە ءبىرىنشى سالىستىرۋدىڭ مورفولوگيالىق تۇرعىدان قاتەلىگىن، ال ەكىنشىسىنىڭ دۇرىستىعىن كورەمىز. ناپولەوننىڭ ءوز باسى ءوز جاعدايىن كارل ۆەليكيدىڭ باسىنا تۇسكەن جاعدايعا ۇقساتقان. كونۆەنت كارفاگەندى ايتقاندا انگليا ويىندا تۇرعان. ال ياكوبيندىكتەر وزدەرىن ريملياندار دەپ اتاعان. سالىستىرعاندا - فلورەنتسيانى افينامەن،بۋددانى حريستوسپەن العاشقى حريستياندىقتى قازىرگى سوتسياليزممەن، تسەزار كەزىندەگى ريمدىك قارجى ماگناتتارىن يانكيلەرمەن - بارلىق جاعدايدا بىردەي نەگىز بولماعان. پەتراركا تۇڭعىش ءوز ىسىنە بەرىلگەن ارحەولوگ - ويتكەنى، ارحەولوگيانىڭ ءوزى تاريحتىڭ قايتالامالىعى سەزىمىنىڭ كورىنىسى، - دەپ ويلادى يمپەراتور ادريان تۋرالى تاياۋدا عانا سەسيل رودس ءوزى جانە تسيتسەرون تۋرالى ايتقان كەزدە. ول اعىلشىندىق وڭتۇستىك افريكانىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى، كىتاپحاناسىندا وزىنە ارناپ جاسالعان تسەزارلاردىڭ انتيكتىك ءومىرباياندارى بولعان. شۆەتسيانىڭ كورولى كارل XII ءۇشىن ونىڭ ەرتە جاستان الەكساندردىڭ رۋف كۋرتسي جازعان ءومىربايانىن وزىمەن بىرگە الىپ ءجۇرىپ، وسى باسقىنشىعا ەلىكتەۋى تۇبىنە جەتتى.

فريدريح ۆەليكي ءوزىنىڭ ساياسي مەموراندۋمدارىندا ماسەلەن، 1738 جىل تۋرالى «ConsiderationsTa» دۇنيەجۇزىندەگى ساياسي احۋالدى ءوزىنىڭ ءتۇسىنۋىن سيپاتتاۋ ءۇشىن، ايتالىق، ول فرانتسۋزداردى ءفيليپپتىڭ تۇسىنداعى ماكەدوندىقتارمەن، ال نەمىستەردى گرەكتەرمەن سالىستىرۋ ارقىلى ۇقساستىقتاردى كەلتىرۋگە اسا سەنىمدى بولدى. «فەرموپيلدەر ءقازىردىڭ وزىندە گەرمانيادا، ەلزاس پەن لوتارينگيا ءفيليپپتىڭ قولىندا». سول ارقىلى كاردينال فلەريدىڭ ساياساتى ەرەكشە دالدىكپەن شەشىلدى. بۇدان ءارى گابەبۋرگتەرمەن بۋربونداردىڭ اۋلەتتەرىنىڭ ساياساتى جانە انتوني مەن وكتاۆياننىڭ پروسكريپتسيالارى سالىستىرىلادى.

بىراق وسىنىڭ ءبارى بىردەن سۋىرىپ سالمالىق قابىلەتپەن ايتىلدى جانە ءۇزىندى تۇردە قالدى، سونداي-اق، تاريحي فورمانى تەرەڭ سەزىنۋ ەمەس، ءبىر ساتتىك اقىنجاندىلىق پەن تاپقىرلىقتىڭ كورىنىسى ەدى.

ماسەلەن، انالوگيانىڭ اسقان شەبەرى رانكەنىڭ كياكسار مەن I گەنريحتى، كيممەريتسيلەردىڭ شاپقىنشىلىقتارى مەن ماديارلار اراسىن سالىستىرۋلارىندا مورفولوگيالىق ءمان جوق; سول سياقتى ونىڭ گرەكتىڭ قالا-مەملەكەتتەرى مەن رەنەسسانس رەسپۋبليكالارىن ءجيى سالىستىرۋلارى دا جاڭاعىدان الىس كەتكەن جوق; كەرىسىنشە، الكيۆياد پەن ناپولەوندى سالىستىرۋلارى تەرەڭ، ءبىراق كەزدەيسوق شىندىق. بۇلاردى ول دۇنيەجۇزىلىك ارەنادا ءوتىپ جاتقان وقيعالاردىڭ ۇقساستىعىن ءجاي عانا بايقامپازدىقتان تۋاتىن پلۋتارحتىق، ياعني، حالىقتىق رومانتيكالىق تالعاممەن تارازىلايدى. مۇندا ديففەرەنتسيالدى تەڭدىكتەردىڭ ەكى توبىنىڭ ىشتەي تەكتەستىگىن تانيتىن ماتەماتيكالىق ىجداھاتتىلىق جوق، سوندىقتان، ولاردان پروفان سىرتقى تۇردەگى ايىرماشىلىقتان باسقا ەشتەڭەنى كورمەيدى.

كورىنىستەردى، كارتينالاردى تاڭداۋدىڭ يدەيادان، بەلگىلى ءبىر قاجەتتىك سەزىمنەن ەمەس، نەگىزىنەن كوڭىل-كۇي ەسەرىمەن انىقتالاتىنى بىردەن بايقالادى. سالىستىرۋلار تەحنيكاسىنا ءبىزدىڭ ءالى قولىمىز جەتكەن جوق. ولار ەندى عانا جاپپاي، ءبىراق جوسپارسىز جانە ەشبىر بايلانىسسىز پايدا بولۋدا; ەگەر ولار تۇسىنۋگە قولايلى ماعىنادا دالمە-دال بولىپ شىقسا ءبۇل ءۇشىن باقىتتى كەزدەيسوقتىققا، ال كوبىنەسە ينستينكتكە راحمەت ايتۋعا ءتيىسپىز. ءبۇل جەردە ەشقانداي پرينتسيپ جوق. سوعان وراي ءادىس قالىپتاستىرۋدى ەشكىم ويلاعان ەمەس. ءتىپتى، تاپ وسى جەردە تاريح ماسەلەسىنىڭ ۇلى شەشىمىنىڭ بىردەن-بىر تامىرى بارىن الىستان بولسا دا سەزىنۋدىڭ بەلگىسى دە جوق.

سالىستىرۋلار تاريحتىڭ ورگانيكالىق قۇرىلىمىن اشىپ كورسەتەتىن بولعاندىقتان، تاريحي ويلاۋعا پايداسى تيەر ەدى. ولاردىڭ تەحنيكاسى بەلگىلى-بىر جالپى ورتاق يدەيانىڭ اسەرىمەن مەيلىنشە جەتىلدىرىلىپ، قاجەتتىلىكتى تاڭداۋعا جول بەرمەيتىن قيسىندى شەبەرلىك بولۋعا ءتيىس. وكىنىشكە قاراي، كۇنى بۇگىنگە دەيىن ولار تالعامعا عانا قاتىستى بولىپ، تاريحشىنىڭ تاريح فورمالارىنىڭ تىلىنەن جانە ولاردى تالداۋدان ءوزىنىڭ ءقازىر شەشىلمەگەنى ءوز الدىنا، ءتىپتى، تۇسىنىكسىز مىندەتتى پايىمداۋعا بايلانىستى قيىن دا كوكەيكەستى شارۋانى سانالى تۇردە كۇش جۇمساۋعا جول بەرمەدى. ولار ءىشىنارا جەڭىل-جەلپى بولدى، ماسەلەن، تسەزاردى ريمدىك رەسمي ءباسپاسوزدىڭ نەگىزىن قالاۋشى دەپ اتادى، نەمەسە، ودان دا سوراقىسى، انتيكتىك زامانداعى مەيلىنشە شىتىرمان جانە ىشتەي بىزگە مۇلدە ءتان ەمەس قۇبىلىستاردى قازىرگى «سوتسياليزم»، «يمپرەسسيونيزم»، «كاپيتاليزم»، «كلەريكاليزم» سەكىلدى موداعا اينالعان سوزدەرمەن سيپاتتايدى. جەكەلەگەن جاعدايدا بەلگىلى ميلليونەر جانە ءوسىمقور برۋتتىڭ ياكوبيندىك كلۋبىنداعىداي برۋت مادەنيەتى دەگەن تاڭقالارلىق بۇرمالاۋشىلىقتار ورىن الدى. ال ونىڭ وليگارحيالىق كونستيتۋتسيانىڭ يدەولوگى رەتىندە جانە پاتريتسياندىق سەناتتىڭ قولداۋىمەن دەموكراتيانىڭ قولداۋشىسىن شاۋىپ تاستاعانى ءمالىم*.

3

سونىمەن، باستاپقىدا قازىرگى وركەنيەتتىڭ شەكتەۋلى پروبلەماسىن شەشۋگە باعىتتالعان مىندەت ەگەر باتىستىڭ مەتافيزيكالىق ابدەن توزعان ىرگەتاسىندا ءالى دە بولسا باتىسەۋروپالىق رۋحتىڭ تاياۋداعى كەزەڭدەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرىنەن تۋاتىن بىردەن-بىر فيلوسوفياعا، بولاشاقتىڭ جاڭا فيلوسوفياسىنا دەيىن كەڭەيەدى: ياعني، ول مىندەت وسىعان دەيىن فيلوسوفيانىڭ جالعىز تاقىرىبى بولعان تابيعاتتىڭ مورفولوگياسىنا قاراما-قارسى دۇنيەجۇزىن تاريح رەتىندە تانىپ بىلەتىن دۇنيەجۇزىلىك تاريحتىڭ مورفولوگياسىنا دەيىن كەڭەيەدى، دۇنيەجۇزىنىڭ بارلىق بەينەلەرى مەن قوزعالىستارىن ولاردىڭ اسا تەرەڭ جانە سوڭعى مانىندە تاعى دا قامتيدى، ءبىراق، ءبۇل تانىپ بىلگەننىڭ جالپى سيپاتىندا ەمەس، كەرىسىنشە تارتىپپەن، اياقتالماعان، قالىپتاسۋ ۇستىندەگى كورىنىستەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.

دۇنيەجۇزى تاريحى رەتىندە ونىڭ ءوزىنىڭ دۇنيەجۇزى تابيعات رەتىندەگى قاراما-قارسىلىعىنان تانىلعان، كورىپ-بىلىنگەن، سيپاتتالعان، ول وسى پلانەتاداعى ادام تۇرمىسىنىڭ جاڭا قىرى بولىپ تابىلادى. مۇنى ونىڭ ءوزىنىڭ اسا اۋقىمدى پراكتيكالىق جانە تەوريالىق ءمان ماڭىزى جاعىنان انىقتاۋ كۇنى بۇگىنگە دەيىن تولىق تۇسىنىلمەگەن، ءتىپتى، تەك بۇلدىر سەزىلەتىن، كەزدەيسوق شەشىلەتىن جانە ەشقاشان جۇزەگە اسپايتىن مىندەت بولىپ قالادى، ونىڭ سالدارلارى دا جەتكىلىكتى. بۇل جەردە ادام ءوزىن قورشاعان الەمدى ىشتەي ءتۇيسىنىپ، ونى باستان كەشۋىنىڭ مۇمكىن بولاتىن ەكى ءادىسى بار. مەن الەمدى ورگانيكالىق قابىلداۋدى مەحانيكالىق قابىلداۋدان قاتاڭ تۇردە فورما بويىنشا ەمەس، سۋبستانتسيا ارقىلى اجىراتامىن، گەشتالدتاردىڭ جيىنتىعىن زاڭداردىڭ جيىنتىعىنان، وبراز بەن سيمۆولدى فورمۋلا مەن جۇيەدەن، ءبىر مارتە مۇمكىندى تۇراقتى مۇمكىندىكتەن، فانتازيانى جوسپارلى رەتتەيتىن ماقساتتى تاجىريبەنى نىسانالى تۇردە ىرىتەتىن ماقساتتان اجىراتامىن. مۇنداعى ماقساتىم وسى ارقىلى كۇنى بۇگىنگە شەيىن ەشكىم بايقاماعان اسا كوپ ءماندى قاراما-قارسىلىقتى، ياعني، حرونولوگيالىق سانداردى قولدانۋ سالاسىن ماتەماتيكالىق سانداردى قولدانۋ سالاسىنان اجىراتۋ بولىپ تابىلادى14.

دەمەك، وسىعان ۇقساس زەرتتەۋدە اڭگىمە رۋحاني-ساياسي سيپاتتاعى سىرتتاي باقىلاناتىن وقيعالاردى ەسكەرۋدە، ياعني، ولاردى «سەبەپ» پەن «سالدارعا» قاراي رەتتەپ، ىشكى پايىمدىق تۇسىنىكتى ءۇردىسىن انىقتاۋدا بولىپ وتىرعان جوق. تاريحتى مۇنداي «فراگماتيكالىق» ءتۇسىندىرۋ بۇركەمەلەنگەن جاراتىلىستانۋدىڭ كوشىرمەسى بولادى دا قويادى. بۇدان تاريحتى ماتەرياليستىك ءتۇسىنۋدىڭ جاقتاستارى دا قۇپيا جاسامايدى، ال، ولاردىڭ قارسىلاستارى قوسارلى رەسىمدەردىڭ بىركەلكىلىگى دەگەندە وزدەرىنە جەتكىلىكتى ەسەپ بەرمەيدى. ماسەلە بەلگىلى-بىر ۋاقىتتىڭ قۇبىلىسى رەتىندە الىنعان ناقتى تاريحي فاكتىلەردىڭ قانداي ەكەندىگىندە ەمەس، ءوزىنىڭ قۇبىلىسى ارقىلى نەنى كورسەتەتىنى دە جانە سيپاتتايتىنى دا بولىپ تابىلادى. قازىرگى تاريحشىلار بەلگىلى-بىر زاماننىڭ ساياسي رۋحىن بەينەلەۋ ءۇشىن ءدىني، الەۋمەتتىك جانە قاجەت بولعان جاعدايدا، ءتىپتى، تاريحي كوركەم ناقتى مىسالداردى پايدالانعاندا وزدەرىن قاجەتتىلىكتەن كوپ ەڭبەك سىڭىرگەندەي كورەدى. ءبىراق ولار ەڭ نەگىزگىسىن ۇمىتادى، ءبۇل جەردە ەڭ باستىسى سول، بەلگىلى تاريحتىڭ جاندى فورماعا يە بولعان كورىنىس، بەلگى ەكەنىن ەستەن شىعارادى. مەن بۇعان دەيىن بارلىق مادەني سالالاردىڭ فورمالارى مەن ءتىلىن ىشتەي بايلانىستىراتىن مورفولوگيالىق تۋىستىقتى ساياسي فاكتىلەر سالاسىمەن شەكتەلمەي، گرەكتەردىڭ، ارابتاردىڭ، ۇندىستەردىڭ، باتىس ەۋروپالىقتاردىڭ سوڭعى تەرەڭ ماتەماتيكالىق يدەيالارىن، ولاردىڭ ەرتەدەگى ويۋلارىنىڭ ءمانىن، ساۋلەتتىك، مەتافيزيكالىق، درامالىق، ليريكالىق العاشقى فورمالارىن، ولاردىڭ ۇلى ونەرىنىڭ باعىتتارى مەن تولىققاندىعىن، اتاپ ايتقاندا، كوركەم تەحنيكاسى مەن ماتەريالدى تاڭداۋىن سالماقتى زەرتتەگەن ەشكىمدى كەزدەستىرگەنىم جوق. ال، جاڭاعى فاكتورلاردىڭ تاريحتىڭ فورمالارى پروبلەماسى ءۇشىن ءبارىنىڭ دە شەشۋشى مانگە يە ەكەنىن ءتۇيسىنۋ جايىندا اڭگىمە بولۋى دا مۇمكىن ەمەس.

ديففەرەنتسيالدىق ساناۋ مەن XIV ليۋدوۆيكتىڭ زامانىنداعى مەملەكەتتىڭ ديناستيكالىق قاعيداسى، ءپوليستىڭ انتيكالىق مەملەكەتتىك فورماسى مەن ەۆكليدتىك گەومەتريانىڭ، باتىستىق مايلى بوياۋمەن بەينەلەۋ ونەرىنىڭ كەڭىستىكتىك پەرسپەكتيۆاسى مەن تەمىرجول، تەلەفوندار مەن الىسقا اتاتىن قارۋلار ارقىلى كەڭىستىكتەن ءوتۋدىڭ، كونتراپۋنكتيكالىق اسپاپتى مۋزىكا مەن نەسيەنىڭ شارۋاشىلىق جۇيەسى ارالارىندا تەرەڭ ءوزارا بايلانىس جاتقانىن كىم بىلەدى؟ ساياساتتىڭ بايىپتى فاكتىلەرىن وسى تۇرعىدان قاراستىرۋدىڭ ءوزى سيمۆوليكالىق، ءتىپتى مەتافيزيكالىق سيپاتقا يە جانە ءبۇل جەردە، بالكىم، ەگيپەتتىك اكىمشىلىك جۇيە، انتيكتىك مونەتا شىعارۋ ءىسى، اناليتيكالىق گەومەتريا، چەك، سۋەتس كانالى، قىتايدىڭ كىتاپ باسپاسى، پرۋستىق ارميا جانە جول قۇرىلىسىنىڭ ريمدىك تەحنيكاسى سياقتى قۇبىلىستار ءتۇڭعىش رەت سيمۆولدار رەتىندە قابىلدانادى جانە وسى ساپادا تۇسىندىرىلەدى.

وسى تارماقتان تاريحي تۇرعىدان قارالاتىن تەوريالىق جاعىنان بايىپتالعان ونەردىڭ جوقتىعى اڭعارىلادى. وسىلاي اتالاتىندار ءوزىنىڭ ادىستەرىن تانۋدىڭ ادىستەرى فيزيكادان قاتاڭ نەگىزدەلگەن ىلىمدەر سالاسىنان الادى. ءبىر نازار اۋدارارلىعى سول، ەسكى ستيلدەگى فيلوسوفيا ۇعىنىقتى ادامي سەرگەكتىك پەن قورشاعان ورتانىڭ بايلانىسىندا ەشقاشان جانە باسقاشا قارىم-قاتىناستى مويىندامادى. كانت ءوزىنىڭ نەگىزگى ەڭبەگىندە تانىمنىڭ فورمالدى ءتارتىبىن ورناتا وتىرىپ، سانالى قىزمەتتىڭ وبەكتىسى رەتىندە تابيعاتتى عانا ەسەپكە الادى، مۇنى ونىڭ ءوزى دە، وزگەلەر دە بايقامايدى. ول ءۇشىن ءبىلىم ماتەماتيكالىق بىلىمگە پارا-پار. ول جەتىلۋدىڭ جاراتىلىستىق فورمالارى جانە پايىمداۋ كاتەگوريالارى تۋرالى ايتقاندا تاريحي اسەرلەردى ءتۇسىنۋدىڭ مۇلدە باسقا ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ەشقاشان ويلانبايدى. ال، شوپەنگاۋەر بولسا كانتتىڭ بارلىق كاتەگوريالارى ىشىنەن سەبەپتىلىكتى عانا مويىنداي وتىرىپ، تاريح جونىندە جيرەنە سويلەيدى*15. سەبەپ پەن سالداردىڭ قاجەتتىلىگىنە قوسا مەن ونى كەڭىستىك قيسىنى دەپ اتاعىم كەلەدى - ومىردە سونىمەن قاتار تاعدىردىڭ ورگانيكالىق قاجەتتىلىگى - ۋاقىت قيسىنى بار. بۇل دەگەنىمىز ميفولوگيالىق، ءدىني جانە كوركەم ويلاۋدىڭ ءبارىن بويىنا سىڭىرگەن، سونىمەن قاتار تابيعاتقا قاراما قارسى بۇكىل تاريحتىڭ ءمانى مەن وزەگى بولىپ تابىلادى. ول سونىمەن قاتار «تازا اقىل سىنىندا» زەرتتەلگەن تانىمنىڭ فورمالارىنا بەيمالىم بولىپ قالادى: تەوريالىق تۇجىرىمداۋ سالاسىنا ءالى جەتكەن جوق. فيلوسوفيا، تابيعاتتىڭ ۇلى كىتابىنداعى گاليلەيلىك «Saggiatore»-نىڭ ايگىلى تۇجىرىمىندا ايتىلاتىنداي «scritta in lingua matematica». ءبىراق ءبىز ءقازىر دە تاريحتىڭ قاي تىلدە جازىلعانى جانە ونى قالاي وقۋ قاجەتتىگى جونىندە فيلوسوفتىڭ جاۋابىن كۇتەمىز.

ماتەماتيكا مەن كاۋزالدىق قاعيدا قۇبىلىستاردى تابيعي رەتتەۋدە، ال حرونولوگيا مەن تاعدىر يدەياسى تاريحيلىققا اكەلەدى. وسىنىڭ ەكەۋىندە دە ءارقايسىسى وزىنشە بۇكىل الەمدى قامتيدى. بار ايىرماشىلىعى كوزدە، ياعني وندا جانە ول ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن ومىردە بولىپ تابىلادى.

4

تابيعات دەگەنىمىز - بۇل ءوزىنىڭ اۋقىمىندا جوعارى مادەنيەتتى ادام، ءوزىنىڭ تىكەلەي العان اسەرلەرىنىڭ بىرلىگى مەن ماڭىزى تۋرالى حابارلايتىن گەشتالت. تاريح دەگەنىمىز ودان ادامنىڭ فانتازياسى، ودان الەمنىڭ تىرشىلىگىن تانۋعا ۇمتىلاتىن، سول ارقىلى ونى بىرەگەيلىندىرەتىن گەشتالت. ول وسىناۋ پلاستيكالىق فورما تۇزۋگە دايىن با؟ جانە ونىڭ قايسىسى سەرگەك سانانى مەڭگەرەدى، مىنە، ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ءبىرىنشى ماسەلەسى وسى. بۇل ارادا الەمدىك شىعارماشىلىق ادامىنا ءتان ەكى مۇمكىندىك ايدان انىق.

ولاردىڭ شىندىق بولۋى مۇلدە مىندەتتى ەمەس. ەگەر بۇدان بىلاي بىزگە كەز-كەلگەن تاريحتىڭ ءمان-ماڭىزى تۋرالى ماسەلە كوتەرۋ كەرەك بولسا، وندا ەڭ الدىمەن باسقا سۇراققا جاۋاپ بەرۋ كەرەك، ءبىراق ول ءبىر دە ءبىر رەت قويىلعان ەمەس. تاريح كىم ءۇشىن كەرەك؟ سۇراق قيسىنسىزداۋ كورىنەدى، سەبەبى كەز-كەلگەن ادام ءوزىنىڭ ءومىرى مەن ىس-ارەكەتىنىڭ جيىنتىعى بويىنشا تاريحتىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى. ءبىراق، ۇلكەن ايىرماشىلىق ونىڭ ءوز ءومىرى ءجۇزجىلدىقتارعا نەمەسە مىڭجىلدىقتارعا سوزىلاتىن مەيلىنشە كەڭ ءومىربايانىنىڭ ەلەمەنتى ەكەنىن ۇنەمى سەزىنۋىنە، بولماسا جاڭاعىنى وز-وزىندە تۇيىقتالعان نارسە رەتىندە سەزىنۋىنە بايلانىستى. ىس-ارەكەتتىڭ وسى ءتۇرى ءۇشىن ەشقانداي دا دۇنيەجۇزىلىك تاريح، تاريحى رەتىندەگى دۇنيە ءجۇزى دەگەن جوق. ال، ەگەر تاريح الدىنداعى رۋحتا تۇتاس مادەنيەتتىڭ ءوزىن-وزى ءتۇسىنۋى جاتسا شە؟ وعان شىندىق قالاي كورىنبەك؟ سول سياقتى دۇنيەجۇزى، ءومىر قالاي كورىنەدى؟ ەگەر ءبىز ەلليننىڭ جەلدەگى ساناسىندا باسىنان كەشكەننىڭ ءبارى تەك قانا جەكە باسىنىڭ تاعدىرى عانا ەمەس، جالپى وسىعان دەيىنگىنىڭ بارشاسى دەسەك، ول اڭىزعا اينالعان ۋاقىتقا تاۋەلسىز قوسىمشا بولىپ شىعادى. ماسەلەن، الەكساندر ۆەليكيدىڭ تاريحى ول ولمەي تۇرىپ-اق انتيكتىك سەزىم ءۇشىن ديانيس تۋرالى اڭىزدان ايىرماسى بولمايدى. ال، تسەزاردىڭ ءوزىنىڭ تەگىنىڭ ۆەنەرادان تارايتىنىن قيسىنسىز كورمەگەن. بۇل جاعدايدا، ءبىز، ۋاقىت شەكاراسىن ايقىن سەزىنەتىن كۇندەلىكتى تۇسىنىكتى جىل ساناۋدى حريستوس دۇنيەگە كەلگەنگە دەيىنگى جانە ودان كەيىنگى دەپ بولەتىن باتىستىڭ ادامدارى ءۇشىن تاپ وسىنداي كۇيزەلىسكە ءتۇسۋ مۇمكىن ەمەستەي كورىنەدى. الايدا، ءبىز تاريح ماسەلەسىنە بايلانىستى بۇل فاكتىگە كوز جۇما المايمىز.

بوتەن حالىقتاردىڭ، ۋاقىتتاردىڭ، مىنەز-قۇلىقتاردىڭ پسيحولوگيالىق سالىستىرمالى تالداۋدىڭ بارلىق تۇرلەرىن قامتيتىن تاريحي زەرتتەۋ ءوزىنىڭ مەيلىنشە كەڭ اۋقىمىندا تۇتاس مادەنيەتتەر ءۇشىن ماڭىزى جەكە ادامنىڭ كۇندەلىكتەرى مەن ءومىرباياندارىنىڭ ماڭىزىنداي بولادى. ءبىراق انتيكتىك مادەنيەت ءوزىنىڭ ارنايى ءمانى جاعىنان تاريحي ورگانعا، جادىعا يە بولمادى. انتيكتىك ادامنىڭ جادىسى، بۇل جەردە ءبىز بوتەن جانعا ءوزىمىزدىڭ جانىمىزدىڭ كارتيناسىنان الىنعان ۇعىمدى تاڭامىز. بۇل ءوزىنىڭ وتكەنى مەن كەلەشەگى جوقتىقتان مۇلدە باسقا بولىپ شىعادى، جانە مۇندا گەتە انتيكتىك ءومىردىڭ بارلىق كورىنىستەرىنە، اسىرەسە پلاستيكالىق ونەرگە تابىناتىن «تازا بۇگىننىڭ» قۋاتى سەزىلەدى. دوريكالىق باعانالار عاجايىپ سيمۆولى بولىپ تابىلاتىن ءبۇل تازا بۇگىنگى، ءىس جۇزىندە ۋاقىتتى تەرىستەۋ بولىپ تابىلادى. فەميستوكال مەن ءريمنىڭ كەز-كەلگەن كونسۋلى سياقتى وتكەن ءومىر پوليارلى ۋاقىتقا تاۋەلسىز قۇرىلىمنىڭ اسەرى سياقتى كورىنەدى. سەبەبى، اڭىز شىعارۋدىڭ رۋحتانعان سوڭعى ءمانى وسىنداي، ال، ءبىزدىڭ دۇنيەتانىمىمىز بەن كوزقاراسىمىز ءۇشىن ول كەزەڭ-كەزەڭگە بولىنگەن جۇزدەگەن نەمەسە مىڭداعان جىلدىقتى قامتيتىن ماقساتتى ورگانيزم بولىپ تابىلادى. وسى ەسەر باتىس سياقتى انتيكتىك ومىرگە دە وزىندىك سيپات بەرەدى. گرەكتىڭ عارىش دەپ اتاعانى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ەمەس ناقتى بار ءومىردىڭ كارتيناسى ەدى. سايىپ كەلگەندە، گرەكتىڭ ءوزى دە، قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ەمەس، ءىس جۇزىندە ناقتى بار ادام.

سوندىقتان انتيكتىك ادام ۆاۆيلوندىق جانە ەڭ باستىسى ەگيپەتتىك مادەنيەتتە ناقتى حرونولوگيانى، كۇنتىزبەلىك ەسەپتەۋدى مەيىلىنشە جاقسى بىلگەنىمەن جانە جۇلدىزداردى قاراۋ ارقىلى ماڭگىلىك ۋاقىت پەن سول ءساتتىڭ شاراسىزدىعى اراسىنداعى وراسان زور ۋاقىتتى ەسەپتەۋدى كۇشتى مەڭگەرگەنىمەن، ىشتەي ول ءوز ءۇشىن ودان ەشتەڭەنى يگەرە المادى. ونىڭ فيلوسوفتارى وسى بايلانىسقا وراي ونىڭ تاجىريبەدەن ەمەس، ەستۋ ارقىلى جەتكەنىن ەسكە سالادى. ازيالىق گرەك قالالارىنا قونىستانعان گيپپارح مەن اريستارح ءتارىزدى جەكەلەگەن داناگويلەر ويلارى ستويكتىكتەرمەن دە، اريستوتەلدىك باعىتتارمەن دە تەرىسكە شىعارىلدى، جالپى العاندا، تار شەڭبەردەگى مامانداردان باسقا ونى نازارعا العان ەشكىم بولعان ەمەس. پلاتوننىڭ دا، اريستوتەلدىڭ دە وبسەرۆاتورياسى بولعان ەمەس. افيناداعى پەريكل بيلىگىنىڭ سوڭعى جىلدارى رەفەرەندۋم ارقىلى كىمدە-كىم استرونوميالىق تەوريالاردى تاراتسا، ونى ەيسانگەليانىڭ اۋىر جازاسى كۇتىپ تۇرادى دەپ قورقىتاتىن شەشىم قابىلداندى. بۇل تەرەڭ ءماندى سيمۆوليكانىڭ اكتىسى بولدى، وندا انتيكتىك جاندۇنيەنىڭ ءوزىنىڭ دۇنيەتانىمىنان كەز كەلگەن جات نارسەنى الىپ تاستاۋ ەركى كورىندى.

انتيكتىك تاريحناماعا قاتىستى نارسە بولسا، وندا فۋكيديدكە جۇگىنسىن. بۇل ادامنىڭ شەبەرلىگى بولىپ جاتقان وقيعانى سول ساتتەگى ءوزى ارقىلى سەزىنۋدى تۇسىنە بىلەتىن ناعىز انتيكتىك قابىلەتتىگى بولىپ تابىلادى. وعان كەزىندە ءوزى قولباسشى ءارى لاۋازىمدى قىزمەتتە بولعان مەملەكەتتىك ادام بولۋ جاراتىلعان ادامنىڭ ءجىتى، كەرەمەت كوزقاراسى ىقپال ەتەدى. وكىنىشكە وراي، وسى پراكتيكالىق تاجىريبەنى تاريحي سەزىممەن شاتىستىرادى، وعان عالىم-تاريحناماشىلار ءۇشىن عانا اسا ۇزدىك ۇلگى رەتىندە قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىراق ودان مۇلدەم باس تارتاتىن نارسە نە دەسەك، ول عاسىرلاردىڭ تاريحىنا پەرسپەكتيۆالىق كوزقاراس، بۇل ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا تاريحشىلىققا جاتاتىندىعى بەلگىلى. انتيكتىك تاريحي سيپاتتامالاردىڭ بارلىق جاقسى ۇزىندىلەرى سول اۆتوردىڭ ساياسي كوزقاراسىمەن شەكتەلەدى، باياعىدا وتكەن باسقالاردىڭ كەرەمەتتەرىن باياندايدى. فۋكيديد جالپى گرەكتىك نەمەسە ءتىپتى ەگيپەتتىك تاريحتى ايتۋدىڭ ورنىنا پارسى سوعىستارىنىڭ تاقىرىبىن قازبالاۋمەن اينالىسىپ كەتتى. ونىڭ دا كوزقاراس سەنىمدىلىگى، ساياساتشى-پراكتيك پوليبي مەن تاتسيت ءتارىزدى، بۇرىنعى وتكەنگە بۇرىلعان كەزدە جوعالىپ سالا بەرەدى، كوبىنەسە قاندايدا ءبىر ونجىلدىقتار كولەمىندە قوزعاۋشى كۇشتەرگە بارىپ سوقتىعىسادى، بۇل گەشتالتتە مۇنداي قوزعاۋشى كۇشتەر ولارعا جەكە پراكسيستەن ءمالىم ەمەس. پوليبي ءۇشىن ءبىرىنشى پۋنيكالىق سوعىس تۇسىنىكسىز، ال تاتسيت ءۇشىن - اۆگۋست، ءبىزدىڭ پەرسپەكتيۆالىق زەرتتەۋلەرىمىز تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا - ول مۇلدەم تاريحي ەمەس - فۋكيديدتىڭ سەزىمى ءوزىنىڭ كىتابىنىڭ العاشقى بەتىندە-اق كورىنىس تابادى، ونىڭ ۋاقىتىنان بۇرىن بولعان الەمدەگى وقيعانىڭ (400 شاماسىندا) ەشقانداي ءمانى جوق*.

سول سەبەپتى انتيكتىك تاريح پارسى سوعىستارىنا دەيىن، سونداي-اق نەعۇرلىم كەيىنگى كەزەڭدەردەگى ءداستۇرلى قۇرىلىم دا تۋرا سول سياقتى ميفتىك ويلاۋدىڭ بىردەن-بىر ءونىمى بولىپ تابىلادى. سپارتا مەملەكەتىنىڭ تاريحى - ليكۋرگ، ونىڭ ءومىربايانى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ايتىلادى، ورمان قۇدايى تايگەتا - ەلليندىك ءداۋىردىڭ ويدان شىعارىلعانى، ال گاننيبالدىق كەزەڭگە دەيىن ريم تاريحىن فابريكالاۋ (قولدان قۇراستىرۋ) تسەزار كەزەڭىنە دەيىن توقتاتىلعان جوق. برۋتتىڭ تاركۆينيلەردى قۋعىنداۋى - اڭگىمە، ونىڭ ءپروتوتيپى تسەنزور اپپي كلاۆديدىڭ ءبىر زامانداسى بولدى (310)16. ريمدىك پاتشالاردىڭ ەسىمدەرى بايىعان پلەبەيلىك اۋلەتتەردىڭ اتتارى تەگىنەن پايدا بولدى (ك.ي.نەيمان). «سەرۆي زاڭى» تۋرالى ايتپاعاننىڭ وزىندە، 367 جىلعى ءليتسينيدىڭ اتاقتى اگرارلىق زاڭى گاننيبال كەزەڭىنە دەيىن بەلگىلى بولماعان. (ب.نيزە). ەپامينوند مەسسەندەر مەن اركادتاردى بوساتىپ، ولارعا مەملەكەتتىكتى سىيعا تارتتى، ولار سول بويدا-اق وزدەرى ءۇشىن ەجەلگى تاريحتى ويلاپ تاپتى. اڭگىمە ونداي جاعدايدىڭ ورىن العاندىعىندا ەمەس، ماسەلە تاريحتىڭ قاندايدا دا ءبىر ءتۇرىنىڭ ءوزى بولدى ما دەگەنگە تىرەلەدى. تاريحيلىقتىڭ باتىس جانە انتيكتىك سەزىمنىڭ ەرەكشەلىگىن بىلاي ايقىنداۋعا بولادى، 250 جىلعا دەيىن ريمدىك تاريح، تسەزار ۋاقىتىندا ونى بىلگەندەگىدەي، بۇرمالاۋشىلىقپەن جاسالعان جانە نەعۇرلىم كەيىنگى كەزدەگى ريمدىكتەر ءۇشىن مۇلدەم بەلگىسىز بولعان كەيبىر ماسەلەلەردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بولدى. انتيكتىك ماعىنادان العاندا وعان «تاريح» ءسوزى ءتان، الەكساندر تۋرالى روماندار وزدەرىنىڭ مازمۇندارىمەن تاريح بويىنشا ساياسي جانە ءدىني ەڭبەكتەرگە قاتتى ىقپال ەتتى. ولاردىڭ مازمۇنىن دەرەكتى مالىمەتتەردەن ءپرينتسيپتى تۇردە اجىراتۋ كەرەكتىگى تۋرالى ەشكىم ويلانىپ جاتپادى. ۆاررون رەسپۋبليكانىڭ اقىرىندا حالىقتىڭ جادىنان تەز جوعالعان ريم ءدىنىن بۇرمالاۋعا كىرىستى، ول قۇدايلاردى ءبولدى، مەملەكەت تاراپىنان وعان قۇلشىلىق ەتۋ رەتتەلدى، di certi جانە incerti - ولار تۋرالى ءالى دە بولسا بىلەتىندەر بارتۇعىن، رەسمي نانىم-سەنىمنىڭ ۇزاقتىعىنا قاراماستان ولاردان تەك اتتارى عانا قالدى. شىن مانىندە ريم قوعامىنىڭ سول كەزدەگى ءدىنى - ريم اقىندارىنىڭ قولدارىنان تەك گيوتەگە عانا ەمەس، ءتىپتى نيتسشەنىڭ وزىنە دە ءوتتى - ول ەلليندىرىلەتىن ادەبيەتتىڭ ءبىر بولىگى بولدى، جانە ونىڭ ەجەلگى نانىم-سەنىممەن بايلانىسى بولعان جوق، ونى ەندى ەشكىم تۇسىنبەيتىن بولدى.

موممزەن ريم تاريحشىلارىن اتاي وتىرىپ، باتىس ەۋروپالىق كوزقاراستى قالىپتاستىردى ء-بۇل ورايدا الدىمەن ءتاتسيتتى ايتتى - ادامدار «ولار ايتىلمايتىن تۋرالى ايتتى، جانە ايتۋعا ءتيىستى تۋرالى ۇندەمەدى».

ۇندى مادەنيەتى، نيرۆانا يدەياسى (براميندىك) مۇلدەم تاريحيلانباعان جاندۇنيەنى ەڭ باتىل كورسەتۋ بولىپ تابىلادى، قانداي ماعىنا تۇرعىسىنان العاندا «قاشان» دەگەنگە ەشقانداي ءمان بەرمەدى. ەشقانداي ءۇندى استرونومياسى، ءۇندى كۇنتىزبەسى جوق ءتارىزدى، وسىعان وراي ءۇندى تاريحى دەگەن سانالى دامۋدىڭ رۋحاني كوندەنساتى دەپ تۇسىنۋگە بولادى. ءبۇل مادەنيەتتىڭ دامۋ كورىنىسىنە كەلەتىن بولساق، ونىڭ ورگانيكالىق بولىگى ءبۋدديزمنىڭ پايدا بولۋىمەن اياقتالدى، ءبۇل انتيكتىككە قاراعاندا بىزگە ونشا بەلگىلى ەمەس، ءسىرا، XII جانە VIII عاسىرلاردىڭ اراسىنداعى ۇلى وقيعالارعا باي بولسا كەرەك. ونىڭ ەكەۋى دە نەگىزىنەن ءتۇس كورۋشىلىك-ميفتىك گەشتالتتە ساقتالعان. بۋددادان كەيىن تۇتاستاي مىڭجىلدىق وتكەننەن كەيىن، 500 جىل شاماسىندا ر.ح.-دان كەيىن، تسەيلوندا تاريحنامانى جەكە تۇردە ەسكە تۇسىرەتىندەي بىرنارسە پايدا بولدى.

ۇندىستەردىڭ جەرگە ءتان سانا-سەزىمى تاريحيلىققا جاتپايتىنى سونشاما، ءتىپتى الدەبىر اۆتوردىڭ جازعان كىتابى ءتىزدى فەنومەن دەسە بولادى، وعان ۋاقىت كەزەڭى بويىنشا وقيعالار تانىس ەمەس. ورگانيكالىق تۇرعىداعى شىعارمانىڭ ورنىنا، بىرتىندەپ بۇلدىر ماتىندەر پايدا بولا باستادى، وعان اركىم ءوزىنىڭ قالاعانىن جازا بەردى، ءبۇل ورايدا دەربەس رۋحانيلىق ەرەكشەلىك ۇعىمى، ويدىڭ دامۋى، ويشىلدىق ءداۋىرىنىڭ قاندايدا ءبىر ءرولى قامتىلمادى. وسى انونيمدىك گەشتالتتە ءۇندى فيلوسوفياسى جاتىر، ءۇندى تاريحىنىڭ بارلىق گەشتالتى وسىنداي. ونىمەن فيزيوگنوميالىق دالدىكپەن جازىلعان كىتاپتارى مەن تۇلعالارى بار باتىستىڭ فيلوسوفيا تاريحىمەن سالىستىرا بەرسىن.

ۇندىس ءبارىن دە ۇمىتتى، ەگيپەتتىكتەر ەشتەڭەنى ۇمىتا المادى. ءۇندى ونەرىنىڭ پورترەتى ء-ومىر بايانى in nuce - ەشقاشان بولىپ كورگەن ەمەس; ەگيپەتتىك پلاستيكا قاندايدا ءبىر باسقا تاقىرىپتى ارەڭ بىلەتىن.

ەگيپەتتىك رۋح تاريحقا ايرىقشا ءمان بەرەدى جانە بۇرىنعى دۇنيەمەن شەكسىزدىككە ۇمتىلا وتىرىپ، وتكەن مەن بولاشاقتى ءوزىنىڭ بۇكىل الەمى رەتىندە سەزىندى، ال قازىرگىنى وسى ەكى ارالىقتاعى جىڭىشكە شەكارا دەپ ءبىلدى. ەگيپەتتىك مادەنيەت بولاشاقتى جۇزەگە اسىرۋعا دەگەن ماقسات، ءبۇل گرانيت پەن ءبازالتتى كوركەمدىك ماتەريالى رەتىندە تاڭداۋدان17، قاشاپ جازىلعان قۇجاتتاردان، باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جۇيەلىگى مەن سۋلاندىرۋ جەلىسىنەن18، بۇل ورايدا بۇرىنعى وتكەنمەن اجىرامايتىن بايلانىس بارى كورىنەدى. ەگيپەتتىك مۋميا - جوعارى ءتارتىپتىڭ سيمۆولى. ولگەن ادامنىڭ دەنەسىن ماڭگىلىككە قالدىردى جانە سونىمەن ءبىر مەزگىلدە ونىڭ جەكە تۇلعاسىنىڭ، ونىڭ «كا»-سى پورترەتتىك مۇسىندەر ارقىلى ماڭگىلىك ەكەندىگىن ءبىلدىردى.

وتكەن تاريحقا كوزقاراس پەن ءولىمدى ءتۇسىنۋ اراسىنداعى ۇلكەن بايلانىس بار، ول جەرلەۋ سالتىنان كورىنەدى. ەگيپەتتىكتەر دۇنيەنىڭ جالعاندىعىن جوققا شىعارادى، انتيكتىك ادام ونى ءوز مادەنيەتى نىساندارىنىڭ بارلىق ءتىلى دەپ تۇجىرىمدايدى. ەگيپەتتىكتەر مۋميانى ءوزىنىڭ تاريحىمەن بىرگە ساقتاۋعا قويدى: حرونولوگيالىق مالىمەتتەر جانە ساندار. سول كەزدە گرەكتەردىڭ سولوندىققا دەيىنگى تاريحىنان ەشتەڭە ساقتالماعان، ەشقانداي داتا دا، ەشقانداي ءتۇپنۇسقا ەسىم دە، ەشقانداي ناقتى وقيعا دا جوق، ال ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتاعى كوپتەگەن ەگيپەتتىك پاتشالاردىڭ اتتارى مەن باسقارعان جىلدارىن، تىپتەن ودان بۇرىنعىلارىن دا جاقسى بىلەمىز، ال جاڭا پاتشالىقتا ولاردىڭ ءبىرىن قالدىرماي ءبىلۋ كەرەك بولدى. بۇگىندە ءبىزدىڭ مۇراجايلارىمىزدا بەت-بەينەسى ساقتالعان ۇلى فاراونداردىڭ مۇردەلەرى ساقتالعان. III امەنەمحەتتىڭ تەگىستەلگەن گرانيتتەن ورىلگەن پيراميداسىنداعى «امەنەمحەتتىڭ سۇلۋلىعى كۇندەي» دەگەن سوزدەردى ايقىن وقۋعا بولادى، ەكىنشى جاعىندا: «امەنەمحەتتىڭ رۋحى وريون شىڭىنان دا بيىك، جانە ول تامۇقپەن جالعاسقان»... دەگەن سوزدەر بار. بۇل - دۇنيەنىڭ جالعاندىعىنان، جالاڭ بۇگىنگىدەن ارىلۋ، جانە جوعارى دارەجەدەگى انتيكتىك ەمەستىك.

5

انتيكتىك مادەنيەتتىڭ ەڭ تابالدىرىعىنداعى ەگيپەتتىك ومىرلىك سيمۆولداردىڭ وسى قۇدىرەتتى توبىنا قاراما-قارسىلىق دەپ ءوزىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى وتكەنىن جويىپ جىبەرۋدىڭ ايقىن مىسالى ولگەندەردى وتقا جاعۋ پايدا بولۋىنان كورەمىز. ميكەن داۋىرىندە باسقالارمەن قاتار وسى جەرلەۋ سالتىنىڭ تاس عاسىرىنداعى العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىستىڭ ادامدارى قولدانعان سالت قاسيەتتەلىككە جات ەدى. مۇنى پاتشا تابىتتارىن جەرلەۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى دالەلدەيدى. ءبىراق گومەرلىك كەزەڭ (سونداي-اق ۆەديلىك تە) جەرلەۋدەن ورتەۋگە كەنەتتەن اۋىسۋدى بىلدىرەدى، يليادادا13 سالتاناتتى تۇردە بۇكىل تاريحي ماڭگىلىك اتاۋلىنى جوققا شىعارۋ سۋرەتتەلەدى.

وسى ساتتەن باستاپ جەكە ادامنىڭ رۋحاني دامۋىنىڭ يكەمدىلىگى اياقتالادى. انتيكتىك دراما ءتۇپنۇسقا تاريحي موتيۆتەرگە از ورىن بەرەدى، ول ىشكى دامۋ تاقىرىبىنا كوپ جول بەرە قويمايدى، جانە ەللين تۇيسىگى بەينەلەۋ ونەرىندە پورترەتكە اشىقتان اشىق قارسى شىقتى. يمپەراتورلار داۋىرىنە دەيىن انتيكتىك ونەر ءبىر سيۋجەتتى عانا ءبىلدى، ول - ميف19. ءتىپتى ەلليندىك پلاستيكانىڭ يدەالدى بەينەلەنۋىنىڭ ءوزى پلۋتارحتىڭ ۇلگىسى بويىنشا تيپتىك بيوگرافيانى ميفتەندىرەدى. ۇلى گرەكتەردىڭ بىردە-بىرەۋى بۇرىنعى وتكەن ءداۋىردى رۋحاني بايلىق رەتىندە كورسەتەتىن ەستەلىكتەر جازبادى. ءتىپتى سوكرات ءوزىنىڭ ىشكى ءومىرى تۋرالى ءبىزدىڭ كوتەرىپ وتىرعان تاقىرىبىمىزعا وراي ايتارلىقتاي ەشتەڭە ايتا قويعان جوق. سوندا جالپى العاندا انتيكتىك رۋحتا ءپارتسيفالدىڭ، گاملەتتىڭ، ۆەرتەردىڭ پايدا بولۋى ءتارىزدى تابيعي تۇيسىك تارتىبىندە الدەقانداي نارسە بولۋى مۇمكىن بە دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ءبىز پلاتوننان ءوزىنىڭ ءىلىمىن دامىتۋدى پايىمداۋىن مۇقيات ىزدەستىرىپ قارادىق.

ونىڭ جەكەلەگەن شىعارمالارى ءوزىنىڭ ءومىرىنىڭ ءار كەزەڭىندەگى مەيىلىنشە ءارتۇرلى كوزقاراستىڭ جاي عانا نۇسقالارى بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ گەنەتيكالىق ءوزارا بايلانىسى ونى پايىمداۋدىڭ ءپانى بولعان جوق، ءبىراق باتىستىق رۋحاني تاريحتىڭ باستاۋى جان-جاقتى ءوزىن-وزى زەرتتەۋدىڭ، دانتوۆانىڭ Vita nuova ەتالونى بولدى. وسىنىڭ وزىنەن-اق گيوتە انتيكتىكتى ياعني سول ساتتەگىنى از قولداندى، ول ءوزىنىڭ ايتۋى بويىنشا، شىعارمانىڭ، ياعني ءبىر ۇلكەن ۋاعىزدىڭ ءۇزىندىسىن ەشقاشان ۇمىتپاعان.

پارسىلار افينانى قيراتقاننان كەيىن ەجەلگى ونەردىڭ بارلىق شىعارمالارى قوقىس ۇيىندىسىنە لاقتىرىلىپ تاستالدى - بۇگىندە ءبىز ونى ودان قايتا تەرىپ الۋدامىز، - الايدا بىردە-بىرەۋدىڭ ەللادادان ميكەن مەن فەستىنىڭ ۇيىندىسىنە دەيىنگى تاريحي فاكتىلەردى تاۋىپتى دەگەندى ەشقاشان ەستىگەن ەمەسپىز. ءوزىنىڭ گومەرىن وقىدى، ءبىراق شليمان ءتارىزدى ترويانىڭ ءدوڭىن قازۋدى ويلاعان ەمەس. تاريحتى ەمەس، ءميفتى ۇناتتى. ەسحيل مەن سوكراتقا دەيىنگى فيلوسوفتار تۋىندىلارىنىڭ ءبىر بولىگى ەللين داۋىرىندە-اق جويىلىپ كەتكەن. ءبىراق پەتراركا وسى مادەنيەتكە جاتاتىن انتيكۆارلىق زاتتاردى، مونەتالاردى، قولجازبالاردى جينادى، ول شىن مانىندە ءوز ءداۋىرى ءۇشىن بوتەن ادام بولعانىمەن سونىسىمەن-اق بيىك شىڭدارعا جەتۋگە تالپىنىس جاسادى. ەسكى مۇرالاردى جيناقتاۋشى ونىڭ ۋاقىت كەزەڭىنە دەگەن تۇسىنىگىن بىلدىرەدى. اسىرەسە قىتايلىقتاردىڭ مۇرالاردى جيناقتاۋعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسى مۇلدەم بولەك. قىتايعا بارىپ ساياحات جاساعان ادام «كونە ىزدەرمەن» ءجۇرىپ وتىرىپ، داو دەپ اتالاتىن اۋدارىلمايتىن العاشقى ۇعىم ارقىلى ول تاريح قويناۋىنا سۇڭگيدى.

كەرىسىنشە، ەللين داۋىرىندە پاۆساني سيپاتتاعانىنداي، ميفولوگيالىق تۇرعىداعى مۇرالار بارلىق جيناقتالىپ، كورسەتىلگەن، وندا تريحيلىق جاعىنان «قاشان» جانە «نەگە» دەگەن ساۋالدارعا مۇلدەم ءمان بەرىلمەدى، ال سول كەزدە ەگيپەتتىك لاندشافتى ۇلى تۋتموستىڭ داۋىرىندە-اق قاتاڭ ءداستۇردىڭ وراسان زور مۇراجايىنا اينالدى.

باتىس حالىقتارىنىڭ اراسىندا نەمىستەرگە مەحانيكالىق ساعاتتى ويلاپ تابۋ بۇيىرىپتى، مۇنداي ساعات ءوتىپ بارا جاتقان ۋاقىتتى ەسەپتەپ، كۇندىز-تۇنى باتىس ەۋروپانىڭ سانسىز مۇنارالارىنان سىڭعىرلاپ تۇردى، بۇل ادامنىڭ دۇنيەنى تانۋ تۋرالى تۇسىنىگىنىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان كورىنىسى بولاتىن.

انتيكتىك لاندشافت مەن قالالاردان ءبۇل سياقتى ۋاقىتتى ولشەۋ ءتاسىلى كەزدەسپەيدى. پەريكلگە دەيىن كۇندىزگى ۋاقىت تەك كولەڭكەنىڭ ۇزىندىعىمەن ولشەندى، اريستوتەلدەن باستاپ «يۋرا» ۆاۆيلون «ساعاتى» مانگە يە بولا باستادى. وعان دەيىن كۇندى دالمە-دال بولۋ دەگەن بولعان ەمەس. ۆاۆيلوندا جانە ەگيپەتتە ءار داۋىردە سۋ جانە كۇن ساعاتتارى جاسالدى، ءبىراق افينادا كلەپسيدر ءپىشىنىن ساعات رەتىندە قولدانۋدى پلاتون ەنگىزدى، ال ودان كەيىنىرەك كۇن ساعاتى كۇندەلىكتى تۇرمىستا قولدانبايتىن قۇرال بولدى، ءتىپتى انتيكتىك ءومىردى وزىندىك سەزىنۋدە ەشقانداي اسەر ەتە المادى.

وسى ورايدا انتيكتى جانە باتىس ماتەماتيكاسىنىڭ ارالىعىندا ەشكىم زەرتتەي قويماعان وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولدى. انتيكتىك ساندىق ەسەپتەۋ زاتتى سول ساتتە بار دەپ ەسەپتەيدى، ال بۇل ۋاقىتتان تىس قاراستىرىلادى. بۇل ەۆكليدتىك گەومەترياعا، ماتەماتيكالىق ستاتيستيكاعا جانە كونۋس قيمالارى تۋرالى ءىلىمنىڭ شىعارماشىلىق جۇيەسىنىڭ اياقتالۋىنا اكەلدى. ءبىز زاتتى فۋنكتسيا رەتىندە ولاردىڭ قالىپتاسۋى مەن ءوزارا قارىم-قاتىناسى تۇرعىسىنان قاراستىرامىز. ءبۇل ديناميكاعا، اناليتيكالىق گەومەترياعا جانە ودان ديففەرەنتسيالدى ەسەپتەۋگە الىپ كەلدى . فۋنكتسيالاردىڭ قازىرگى زامانعى تەورياسى وسى وي قاباتتارىن تارتىپكە كەلتىرۋدىڭ ءبىر كورىنىسى. گرەك فيزيكاسى - ستاتيكانى ديناميكاعا قاراما-قارسى قويعان - ساعاتتى قولدانۋ دەگەندى بىلمەيدى جانە ونىڭ جوعىن دا سەزىنبەيدى جانە - ءبىز سەكۋندتاردىڭ مىڭىنشى بولىكتەرىن ەسەپتەيتىن بولساق - ول ەشقانداي حرونومەتراجدى قولدانباۋى تاڭعالتادى. اريستوتەلدىڭ ەنتەلەحياسى بارلىق تىرشىلىك ەتۋشىلىكتىڭ دامۋىنىڭ بىردەن-بىر - تاريحيلىق ەمەس ۇعىمى.

سول ارقىلى ءبىزدىڭ العا قويعان ماقساتىمىز ايقىندالادى. ءبىز، باتىس ەۋروپالىق مادەنيەت ادامدارى، ەرەجەمەن ەمەس، ءبىزدىڭ تاريحي سەزىمىمىزبەن ەرەكشەلەنەمىز. «بۇكىل الەمدىك تاريح» - بۇل «ادامزاتتىڭ» كارتيناسى ەمەس، بۇل ءبىزدىڭ الەم كارتيناسى. ءۇندىس پەن گرەك ءۇشىن قالىپتاسقان الەمنىڭ كارتيناسى بولعان ەمەس، جانە، باتىستىڭ وركەنيەتى بىردە جويىلىپ كەتسە، ونداي مادەنيەت ەشقاشان ەندى قايتا بولماۋى مۇمكىن، دەمەك، ونداي ادامزات ءتيپى ول ءۇشىن «بۇكىل الەمدىك تاريح» سەرگەكتىكتىڭ سونشالىقتى قۋاتتى نىسانى بولادى.

6

سونىمەن بۇكىلالەمدىك تاريح دەگەنىمىز نە؟ بۇل الدەبىر رەتكە كەلتىرىلگەن ۇعىم، ءبۇل الدەبىر ىشكى پوستۋلات، سەزىمنىڭ نىسانىن ءبىلدىرۋ ەكەنى كۇمان تۋعىزبايدى. ءبىراق سونشالىقتى ايقىندالعان سەزىم ءالى دە ناعىز فورما ەمەس، جانە، ءبىز بۇكىل الەمدىك تاريحتى ءبارىمىز سەزىنەمىز، باستان كەشىرەمىز، ونىڭ ءبىز گەشتالتتە قالماۋىن قاراستىرامىز، بۇگىندە ونىڭ نىسانىنىڭ ءوزى ەمەس، ءبىزدىڭ ىشكى ءومىرىمىزدىڭ ناقتى كوشىرمەسى ەمەس، كەيبىر نىساندارى عانا بەلگىلى.

ەگەر كەز كەلگەن ادامنان سۇراپ قاراساڭىز، وعان تاريحتىڭ ىشكى نىسانى ايقىن ءارى انىق كورىنەتىندىگىنە سەنىمدى بولادى. مۇنداي يلليۋزيانىڭ ورىن الۋى تاريحتىڭ ىشكى نىسانى تۋرالى ءالى ەشكىم تەرەڭ ويلاپ كورگەن ەمەس، ادامدار ءوزىنىڭ بىلىمىنە از كۇماندانادى.

ەجەلگى دۇنيە - ورتا عاسىرلار - جاڭا ۋاقىت: مىنە، جۇتاڭ ءارى ماعىناسىز سحەما، ءبىزدىڭ تاريحي وي-سانامىزعا ءبىرجاقتى ۇستەمدىك نەمىس يمپەراتورلارىنىڭ كەزەڭىنەن باتىس ەۋروپانىڭ نەگىزىندە پايدا بولعان الەمنىڭ شاعىن بولىگى ءومىرىنىڭ بارلىق مەرزىمىن، ادامزاتتىڭ جالپى تاريحىنا ونىڭ قاتىستىلىعىن، ناقتى ورنىن، دارەجەسىن، گەشتالتىن ءبىزدىڭ دۇرىس قابىلداۋىمىزعا كەدەرگى كەلتىردى. بۇل پروەكتسيا ءوزىنىڭ قاراپايىم تۋراشىلدىعىمەن، ونىڭ عاسىردان عاسىرعا بارعان سايىن مۇمكىن بولا قويمايتىن، ءبىزدىڭ سانامىزدىڭ اياسىنا قايتادان قوسىلۋىنا جول بەرمەيتىن ەلەۋلى تەپە-تەڭدىكتەرىمەن، ءوزىنىڭ ماندىلىگىنەن بىردە-بىر رەت ايقىن اۋىتقىماۋىمەن قازىرگى مادەنيەتتەرگە ونشا ساي كەلە قويمايدى. ويتكەنى، تاريحتى زەرتتەۋشىلەردىڭ اراسىندا ءاۋ باستان داعدىعا اينالعان اتالعان سحەماعا قارسىلىقتىڭ بولۋىنىڭ ەشقانداي ءمانى جوق. ولار سول ارقىلى ونى ەشتەڭەمەن الماستىرماي، بۇرىن بولىپ كەلگەن پروەكتسيانى جۇمسارتپاقشى بولدى. گرەكتىك ورتا عاسىر مەن گەرماندىق ەجەلگى ءداۋىر تۋرالى قانشا جەردەن ايتقانمەن، ءبۇل قىتاي مەن مەكسيكا، اكسۋم پاتشالىعى مەن ساسانيدتەر پاتشالىعى ورگانيكالىق ورىن الاتىن ايقىن جانە ىشتەي قاجەتتى كارتيناعا اكەلە المايدى، «جاڭا ۋاقىتتى» رەنەسسانسقا كرەست جورىقتاردىڭ باستاپقى نۇكتەسىنە، ودان XIX عاسىردىڭ باس كەزىنە اۋىستىرۋ مۇنداي سحەما ءالى دە بولسا مىزعىمايتىندىعىن عانا دالەلدەيدى.

بۇل تاريحتىڭ اۋقىمىن شەكتەيدى، ءبىراق سوراقىسى سول، ونىڭ ارەناسىن تارىلتا تۇسەدى. باتىس ەۋروپانىڭ لاندشافتىسى ءبىر ورىندا تۇرعان پوليۋستى قۇرايدى (ماتەماتيكالىق تىلمەن ايتقاندا، شاردىڭ بەت جاعىنداعى سينگۋليارلىق نۇكتە) - باسقا قانداي نەگىز بارى تۇسىنىكسىز، ال ءبىز وسى تاريحي كارتينانى جاساۋشىلار، تاپ وسى جەردە ءوزىمىزدى ۇيىمىزدەي سەزىنەمىز، - وسى ءپوليۋستىڭ اينالاسىندا مىڭداعان جىل بويى وراسان زور تاريح جانە الىستا قالعان زور مادەنيەت اينالۋمەن بولدى. بۇل وزىندىك ۇيلەسىم ەرەكشەلىگى بار تۇتاستاي عالامشارلىق جۇيە. قاندايدا ءبىر جەكەلەگەن لاندشافت الدەبىر تاريحي جۇيەنىڭ تابيعي شوعىرلانۋى رەتىندە ءىشىنارا قابىلدانادى. بۇل ارادا ونىڭ ورتالىعى - كۇن. ودان تاريحتىڭ بارلىق وقيعالارى ءوزىنىڭ ناعىز جارىعىن الادى. ودان ولاردىڭ ءمانى پەرسپەكتيۆالىق تۇرعىدان ايقىندالادى. ءبىراق ساناسىندا «بۇكىلالەمدىك تاريح» فانتى ورنىققان باتىسەۋروپالىق ادامنىڭ مەنمەنشىلدىگى ەشقانداي سكەپسيسكە جول بەرمەيدى. وسى مەنمەنشىلدىك وپتيكالىق تۇرعىدان كوزالداۋعا اكەپ سوقتىرادى، ايتالىق، قىتاي مەن ەگيپەتتىڭ مىڭداعان جىلدار بويعى تاريحىنا مەنسىنبەي قاراپ، ليۋتەردەن، اسىرەسە ناپولەوننان باستاپ وزىمىزگە جاقىن ونجىلدىقتار قيال-عاجايىپ تۇرگە ەنەدى. اسپانداعى بۇلت بيىكتە بولعان سايىن بىزگە جايمەنەن قوزعالىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى، الىستان قاراعاندا كەتىپ بارا جاتقان پوەزد دا جايمەنەن جىلجىپ بارا جاتقانداي بولادى، ءۇندى، ۆاۆيلون، ەگيپەتتىڭ بۇرىنعى كەزدەگى تاريحىنىڭ قارقىنى ءبىزدىڭ تاياۋ اراداعى وتكەنىمىزدەن الدەقايدا باياۋ بولىپ كورىنەدى. ءبىز ولاردىڭ سۋبستانتسياسىن باياۋلاتىلعان جانە شۇبالاڭقى پىشىندە دەپ ەسەپتەيمىز، ويتكەنى ءبىز سىرتقى جانە ىشكى ديستانتسيانى ەسەپكە الۋدى ۇيرەنبەگەنبىز.

باتىس مادەنيەتى ءۇشىن افينانىڭ، فلورەنتسيانىڭ، ءپاريجدىڭ بولۋى لويان مەن پاتاليپۋترانىڭ بولعانىنان ماڭىزدىراق ەكەنى ونسىز دا تۇسىنىكتى. ءبىراق بۇل باعالاردى بۇكىل الەمدىك تاريح سحەماسىنىڭ نەگىزىنە جاتقىزۋعا بولا ما؟ مۇنداي جاعدايدا قىتاي تاريحشىسىنىڭ بۇكىل الەمدىك تاريحتى جوبالاعانى دۇرىس بولىپ شىعادى، ونداي تاريحتا كرەست جورىقتارى مەن رەنەسسانس، تسەزار جانە فريدريح ۆەليكي تۋرالى ايتىلمادى، ايتىلسا دا ماڭىز بەرىلە قويمايدى. XVIII عاسىر مورفولوگيالىق تۇرعىدان العاندا ودان بۇرىنعىلاردىڭ كەز كەلگەن الپىسىنان ماڭىزدى بولادى؟ بىرنەشە عاسىردى قامتيتىن، ونىڭ ۇستىنە نەگىزىنەن باتىس ەۋروپادا ورنىققان «جاڭا ۋاقىتتى» سول سياقتى مىڭجىلدىقتاردى قامتيتىن، گرەكتەرگە دەيىنگى داۋىرمەن ەسەپتەلەتىن «ەجەلگى دۇنيەگە»، ولاردى قاندايدا ءبىر بولىكتەرگە بولمەي تۇرىپ، سالىستىرا قويۋ كۇلكىلى ەمەس پە؟ ەسكىرگەن سحەمانى قۇتقارۋ ءۇشىن ەگيپەت پەن ۆاۆيلون ءۇنسىز قالمادى ما، ولاردىڭ ءارقايسىسى وزىنشە كارل ۆەليكيدەن دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىنگى بۇكىلالەمدىك تاريحتى پرەليۋديا رەتىندە انتيكتىكپەن تەڭدەستىردى ەمەس پە; ءۇندى جانە قىتاي مادەنيەتىنىڭ قۋاتتى كەشەنىن الدەبىر تۇسىندىرمەگە اپارىپ قويدى ەمەس پە، ۇلى امەريكاندىق مادەنيەتتى ولاردىڭ بايلانىستارى (نەمەن؟) بولماعاننان كەيىن جوققا شىعاردى ەمەس پە؟

قازىرگى باتىسەۋروپالىق سحەما ءۇشىن مۇنداي ۇيرەنشىكتى نارسەنى ايتىپ وتىرمىن، وسى كىتاپتا ەسكى سحەمانىڭ ورنىنا انتيكتىك جانە باتىس ۇندىستانمەن، ۆاۆيلونمەن، قىتايمەن، ەگيپەتپەن، اراب جانە مەكسيكا مادەنيەتىمەن تاريحتىڭ جالپى كورىنىسىندە بىردەي مانگە يە بولادى.

7

«ەجەلگى دۇنيە - ورتا عاسىرلار - جاڭا ۋاقىت» سحەماسى ءوزىنىڭ باستاپقى ماعىناسىندا كير كەزەڭىنەن پارسى جانە يۋدەيلىك دىندە العاش كورىنگەن، دانيل كىتابىنىڭ ىلىمىندە تورت الەمدىك داۋىرلەر تۋرالى اپوكاليپتيكالىق رەداكتسيانى العان جانە شىعىستىڭ حريستيان دىندەرىندە، ەڭ الدىمەن گنوستيكالىق جۇيەلەردە، بۇكىل الەمدىك تاريحتىڭ نىسانىن العان ماگيالىق دۇنيەنى سەزىنۋدى قۇرۋ بولىپ تابىلادى.

وسى ەلەۋلى تۇجىرىمدامانىڭ رۋحاني العىشارتىن قۇرايتىن قىساڭ شەكارالاردىڭ شەگىندە ونىڭ وزىندىك قۇقىعى بولدى. بۇل ورايدا ۇندىلىك تە، ءتىپتى ەگيپەتتىك تاريح تا قاراستىرۋ شەڭبەرىنەن تىس قالادى. «بۇكىل الەمدىك تاريح» ءسوز تىركەسىنىڭ ءوزى وسى ويشىلاردىڭ ايتۋىنشا ەللادا مەن پارسىنىڭ اراسىنداعى لاندشافتدا بولعان درامالىق اكتىنىڭ ەڭ جوعارعى دارەجەدەگى كورىنىستەرىن بىلدىرەدى. وندا شىعىس ادامىنىڭ قاتاڭ تۇردە دۋاليستىك دۇنيەنى سەزىنۋى وزىندىك كورىنىس تابادى، بۇل پوليارلىق بەلگىلەرمەن ەمەس، جان مەن رۋحتى، ىزگىلىك پەن زۇلىمدىقتى قاراما-قارسى قويۋ ارقىلى ءبىر مەزگىلدەگى مەتافيزيكادا جۇزەگە اسادى، ءبىراق مەرزىمدىلىك بەلگىسىمەن بولمايدى*، دۇنيەنىڭ جاراتىلۋى مەن دۇنيەنىڭ اقىرى اراسىنداعى ەكى ءداۋىردىڭ شەگىندەگى اپات وپتيكاسىندا، بارلىق ەلەمەنتتەردى جوققا شىعارا وتىرىپ، ولار ءبىر جاعىنان انتيكتىك ادەبيەتپەن دە، ەكىنشى جاعىنان تاۋراتپەن نەمەسە ءتيىستى جۇيەدەگى ونىڭ ورنىن باساتىن باسقا دا قاسيەتتى كەز كەلگەن كىتاپپەن دە قامتىلماعان. الەمنىڭ وسى كارتيناسىندا «ەجەلگى دۇنيە» مەن «جاڭا ۋاقىت» رەتىندە پۇتقا تابىنۋشىلىق پەن يۋدەيلىك (نەمەسە حريستياندىق)، انتيكتىك جانە شىعىستىق اراسىنداعى، مۇسىندەر مەن دوگمالاردىڭ، تابيعات پەن رۋحتىڭ اراسىنداعى قاراما-قارسىلىقتان ءبىرىن ءبىرى الماستىرىپ وتىرعان. تاريحي الماسۋدىڭ ءدىني بەلگىلەرى بولادى. تاياز، پروۆينتسيالىق كوزقاراستا تۇراقتاپ قالعان، اتالعان لاندشافتىمەن جانە اتالعان ادامزات تىرلىگىمەن بايلانىستى بارىنشا لوگيكالىق جانە جەتىلگەن اسپەكت تابيعي تۇرعىدان كەڭەيۋگە قابىلەتسىز ەكەندىگى داۋسىز نارسە.

باتىستىق نەگىزدە ءۇشىنشى ءداۋىردى - ءبىزدىڭ «جاڭا ۋاقىتىمىزدى» قوسۋ جولىمەن - بۇل كارتيناعا قوزعالىس ءۇردىسى ەنگىزىلدى. شىعىس كارتيناسى تۇراقتانعان، تۇيىق، ناعىز ورتالىعىندا ءبىر مارتەلىك قۇدىرەت ارەكەتىمەن انتيتەزا تەپە-تەڭدىگىندە مىزعىمايتىن كۇيدە قالعان. ادامنىڭ قابىلداعان مۇلدەم جاڭا تيپتەگى كارتيناسى كەنەتتەن سوزىلىپ كەتتى - ونداي الماسۋدىڭ بايىبىنا ەشكىم دە بارا المادى، - گومەردەن نەمەسە ادامنان جوعارى نەمەسە تومەن باستايتىن الدەبىر جەلىنىڭ گەشتالتىندە - قازىرگى مۇمكىندىك ۇندى-گەرماندىقتارمەن، تاس عاسىرىمەن جانە مايمىل-اداممەن - يەرۋساليم، ريم، فلورەنتسيا جانە پاريج ارقىلى، تاريحشىنىڭ، ويشىلدىڭ نەمەسە سۋرەتشىنىڭ، وسى ءۇش بولىكتى كارتينانى شەكسىز ەركىندىكپەن ينتەرپرەتاتسيالاعان جەكە تالعامىنا بايلانىستى بايىتىلا ءتۇستى.

سونىمەن، پۇتقا تابىنۋشىلىق پەن حريستياندىقتىڭ قوسىمشا ۇعىمىنا «جاڭا ۋاقىتتىڭ» قورىتىندى ۇعىمى كەلىپ قوسىلدى، ول ءوزىنىڭ ماعىناسى بويىنشا رەسىمدەلۋلەردىڭ جالعاسۋىنا جول بەرمەيدى جانە، كرەست جورىقتارى ۋاقىتىنان بىرنەشە مارتە «سوزىلعاننان» كەيىن، ودان ءارى ۇزارۋعا قابىلەتسىز بولىپ شىعادى20.

ەجەلگى دۇنيەنىڭ جانە ورتا عاسىرلاردىڭ ارعى جاعىندا الدەبىر اياقتالۋ باستالادى دەگەن پىكىر قالىپتاستى، ءۇشىنشى پاتشالىق، سحولاستيكتەردەن باستاپ ءبىزدىڭ كەزىمىزدەگى سوتسياليستەرگە دەيىن، الدەبىر مەرزىمدى ورىنداۋ، الدەبىر شارىقتاۋ شەگىنە جەتۋدى ماقسات ەتكەن ولاردىڭ ءارقايسىسى ونى وزىنە عانا تەليدى. بۇل ونىڭ اۆتورلارى ءۇشىن ايقىنداۋدا قولايلى بولدى. باتىستىڭ رۋحى، ول جەكە ادامنىڭ ساناسىندا قالاي كورىنىس تاپسا دا، دۇنيەنىڭ مانىمەن قالاي بولسا، سولاي تەڭدەستىرىلدى. كەيىننەن ۇلى ويشىلدار رۋحاني قاجەتتىلىكتەن مەتافيزيكالىق ىزگىلىكتى جاسادى، بۇل ورايدا consensus omnium ارقىلى قاسيەتتىلىكتى ۋاعىزدادى جانە فيلوسوفيا بازيسىندە سحەمانى قاتتى سىنعا المادى جانە ءوزىنىڭ «بۇكىل الەمدىك جوسپارىنىڭ» اۆتورلىعىن قۇدىرەتتى قۇدايمەن بايلانىستىردى. الەمدىك داۋىرلەردىڭ ميستيكالىق ۇشتىگى ونسىز دا مەتافيزيكالىق تالعام ءۇشىن وزىندە الدەبىر قىزىعۋشىلىقتى يەلەندى. گەردەر تاريحتى ادامزاتتى تاربيەلەۋشى دەپ اتادى، كانت بوستاندىق ۇعىمىنىڭ دامۋى، گەگەل - الەمدىك رۋحتىڭ وزدىگىنەن تارالۋى، باسقالار وزىنشە باعالادى. كىمدە-كىم ۋاقىت كەسىندىسىنىڭ اتالعان ۇشتىگىنە ابستراكتىلىك ماعىنا بەرەتىن بولسا، وندا ونى تاريحتىڭ نەگىزگى نىسانى جونىندە جەتكىلىكتى دارەجەدە پايىمداۋ جاسادى دەۋگە بولادى.

باتىس مادەنيەتىنىڭ العاشقى تابالدىرىعىندا ۇلى يواحيم فلورسكي (1202)21 پايدا بولادى، گەگەلدىك ءۇردىستىڭ ءبىرىنشى ويشىلى، ول اۆگۋستيننىڭ دۇنيەنىڭ دۋاليستىك كارتيناسىن قيراتتى جانە ءتۇپنۇسقا گوتيكتى ءوز ۋاقىتىنداعى جاڭا حريستياندىقتى ەسكى جانە جاڭا وسيەتتىڭ ءۇشىنشى ءدىنى رەتىندە قاراما-قارسى قويدى: اكەنىڭ، ۇلدىڭ جانە قاسيەتتى رۋحتىڭ ءداۋىرى. ول وزىق ويلى فرانتسيسكاندار مەن دومينكانداردى بىردەن ەلەڭ ەتكىزدى، جانە ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدىڭ بارلىق تاريحي وي-ساناسىن از دا بولسا مەڭگەرگەن دۇنيەگە كوزقاراسىن ومىردە جانداندىردى. لەسسينگ، ءوزىنىڭ ۋاقىتىن ۇرپاقتار22 داۋىرىنىڭ انتيكتىگىنە قارايتىن ۋاقىت دەپ اتادى، بۇل ويدى ءوزىنىڭ «ادامزاتتى تاربيەلەۋ» ەڭبەگى ءۇشىن ء(سابي، ءجاسوسپىرىم جانە ەرجەتۋ ساتىلارى) XIV عاسىر ميستيكتەرىنىڭ ىلىمىنەن الدى، ال يبسەن، ونى «يمپەراتور جانە گاليلەيانين» دراماسىندا نەگىزدى تۇردە تۇجىرىمدادى (وندا گنوستيكالىق دۇنيەتانىم سيقىرشى ماكسيمنىڭ وبرازىندا تىكەلەي كورىنەدى)، ول ءوزىنىڭ 1887 جىلى ستوكگولمدە سويلەگەن سوزىنەن ءبىر قادام دا ىلگەرى جىلجىعان ەمەس. وسىعان قاراعاندا، مۇندا باتىس ەۋروپالىق وزىندىك سەزىنۋدىڭ الدەبىر قاجەتتىلىگى جاتىر - بۇل وزىندىك پىكىرمەن قورىتىندى تەپە-تەڭدىكتى جاساۋ بولىپ تابىلادى.

بىراق فلوريدا ابباتىنىڭ شىعارماسى قۇدىرەتتى دۇنيە ءتارتىبىنىڭ قۇپياسىن ميستيكالىق ايقىنداۋى بولدى. ول وعان ينتەللەكتۋالدى پايىمداۋ جاسالسا عانا ءوزىنىڭ بارلىق مانىنەن ايىرىلادى جانە عىلىمي ويلاردىڭ العىشارتى بولۋى ءتيىس. وسى ءۇردىس XVII عاسىردان باستاپ وسە ءتۇستى. ءبىراق بۇكىل الەمدىك تاريحتى ساياسي، ءدىني نەمەسە الەۋمەتتىك تۇرعىدان تۇجىرىمداۋدان اسقان ءالسىز ءادىس جوق. مىڭجىلدىقتار ۇلەسىنە تيەتىن اقىل-ويدىڭ ۇستەمدىگى، ىزگىلىك، كوپشىلىكتىڭ باقىتى، شارۋاشىلىق ورلەۋ، اعارتۋ، حالىقتار بوستاندىعى، تابيعاتتى يگەرۋ، بۇكىل الەمدەگى بەيبىتشىلىك جانە تاعى سول سياقتىلار ولاردى تۇسىندىرەتىندەردىڭ ۇستانىمىن دالمە-دال ايقىندايدى; بۇل ورايدا مىڭجىلدىقتاردىڭ وزدەرى بىردەن-بىر قاجەتتى نارسەنى تۇسىنە المادى نەمەسە وعان قول جەتكىزە المادى، جانە ولار بىزدەي ەمەس، باسقا الدەبىر باسقا نارسەگە ۇمتىلعانى ەسكەرىلمەيدى. «ومىردە ماسەلە ءومىر تۋرالى بولاتىنى، ءبىراق ونىڭ قاندايدا ءبىر ناتيجەسى ەمەستىگى ايقىن» - گيوتە وسىلاي دەگەن، ونى باعدارلامانىڭ كومەگىمەن تاريحي نىساننىڭ قۇپياسىن اشۋعا تىرىسقان بارلىق اعاتتىق ارەكەتتەرگە قارسى قويۋعا بولادى.

سول كارتينا تاريحشىلار ارقىلى جەكە ونەر جانە جەكە عىلىم رەتىندە، ساياسي ەكونوميا مەن فيلوسوفيانى قوسا العاندا، بەينەلەنەدى. بىزگە بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ء(جيۆوپيستىڭ) ء«وزى» ەگيپەتتىكتەردەن (نەمەسە ۇڭگىردەگى ادامداردان) يمپرەسسيونيستەرگە دەيىن، مۋزىكانىڭ ء«وزى» سوقىر گومەردەن بايرەيتكە دەيىن، قوعامدىق قۇرىلىستىڭ ء«وزى» قادالىق قۇرىلىستاردىڭ تۇرعىندارىنان سوتسياليزمگە دەيىن قاندايدا ءبىر وزگەرمەيتىن ۇردىسكە نەگىزدەلگەندەي بولىپ كورىنەدى، بۇل ورايدا ونەرگە ءومىردىڭ بەلگىلى ءبىر مەرزىمى بولىنەتىندىگى، ولار بەلگىلى لاندشافتىمەن جانە ادامنىڭ بەلگىلى تيپىمەن، ونىڭ بەت-بەينەسىمەن بايلانىستىلىعى ەستەن شىعارىلادى، ءبۇل جالپىعا ورتاق تاريحتاردىڭ ءمانى ونەردىڭ اتاۋىنان جانە كەيبىر قولمەن اتقارىلاتىن ەرەكشەلىكتەرىنەن باسقا، ورتاق بايلانىسى جوق جەكەلەگەن ونەرلەردىڭ جەكەلەگەن كورىنىستەرىنىڭ بەلگىلى ءبىر سانىنىڭ سىرتقى جيىنتىعى بولۋى مۇمكىن.

بىزگە ءاربىر ورگانيزمدە ونىڭ تىرشىلىگىنىڭ قارقىنى، نىسانى جانە ۇزاقتىعى بولاتىنى نەمەسە تىرشىلىكتىڭ كەز كەلگەن كورىنىسى ءوزىنىڭ شىعۋ تەگىمەن ايقىندالاتىنى بەلگىلى. مىڭجىلدىق ەمەندى ەندى قايتا وسەدى دەپ ەشكىم دە ويلامايدى. جاۋىنقۇرتتارىنىڭ كۇن سايىنعى ءوسۋىن كورگەندە ول ءالى دە بىرنەشە جىل وسەدى ەشكىم دە ايتا المايدى. بۇل ارادا اركىم بەلگىلى ءبىر شەكارانى ايقىن سەزىنەدى، بۇل سەزىنۋ ىشكى فورما سەزىمىنىڭ بالاماسى بولادى. ءبىراق دامىعان ادامزات تاريحىنا قاتىستى تاريحيلىقتى ەلەمەۋشىلىك ورىن الادى، ءبىراق ورگانيكالىق تاجىريبەمەن بولاشاق وپتيميزممەن قارايدى، اركىم دە «ودان ءارى دامۋعا» ۇمتىلادى، ءبۇل ونىڭ عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنۋىنە بايلانىستى ەمەس، ونىڭ مۇنى قالايتىندىعىنان تۋىندايدى. ءبۇل ارادا شەكسىز مۇمكىندىكتەردى كورەدى - ءبىراق ەشقاشان تابيعي اياقتالۋدى كورمەيدى - ءاربىر ساتتەگى جاعدايلاردان جالعاستىرۋدىڭ مۇلدەم اڭعال قۇرىلىمى ۇلگىسىن جاسايدى.

بىراق «ادامزاتتا»، كوبەلەكتەر مەن ورحيدەيالارداعى سياقتى، ەشقانداي ماقسات، ەشقانداي يدەيا، ەشقانداي جوسپار جوق. «ادامزات» - ءبۇل زوولوگيالىق ۇعىم نەمەسە بوس ءسوز عانا.

وسى فانتتى تاريحي فورمالار ماسەلەلەر اياسىنان شىعارىپ تاستاعاندا، سول بويدا ناعىز فورمالاردىڭ عاجايىپ بايلىعى شىعا كەلەدى. تىرشىلىكتىڭ شەكسىز تولىقتىعى، تەرەڭدىگى مەن قوزعالماۋلىعى انىقتالادى، ءبۇل ءالى كۇنگە ءجيى قولدانىلاتىن، ءالسىز سحەمامەن، جەكە «يدەالدارمەن» كومكەرىلەدى. لينەارلىق بۇكىل الەمدىك تاريحتىڭ كوڭىلسىز كارتيناسىنىڭ ورنىنا، ونى باسىم فاكتىلەرمەن عانا قولداۋعا بولادى، مەن تول لاندشافتى اياسىنان باستاپقى كۇشپەن گۇلدەنگەن قۋاتتى مادەنيەتتەردىڭ ناعىز قويىلىمدارىن كوردىم، وعان ولاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ وزىندىك فورماسى، ادامدارىنىڭ وزىندىك يدەياسى، وزىندىك قۇشتارلىعى، وزىندىك ءومىرى، تولعانىسى، سەزىنۋى، وزىندىك اجالى تىعىز بايلانىستى بولادى. مۇندا جارىقتىڭ ءتۇسى، اق داعى، قوزعالىس بار، وندايدى ءالى بىردە-بىر رۋحاني كوزقاراس اشىپ كورگەن ەمەس. گۇلدەنگەن جانە ەسكىرگەن مادەنيەتتەر، حالىقتار، تىلدەر، اقيقاتتار، قۇدايلار، لاندشافتار بار، سول سياقتى جاس جانە كارى ەمەندەر مەن اعاشتار، گۇلدەر، بۇتاقتار مەن جاپىراقتار بار، ءبىراق ەشقانداي قارتايعان «ادامزات» جوق. ءاربىر مادەنيەتتە وزىندىك جاڭا تەڭەۋلەر بولادى، ولار پايدا بولادى، جەتىلەدى، سولادى جانە ەشقاشان قايتالانبايدى. پلاستيكالار، بەينەلەۋ ونەرى، ماتەماتيكا، فيزيكا بىر-بىرىنەن تەرەڭ مانىمەن اجىراتىلادى، ونىڭ ءارقايسىسىنىڭ شەكتەۋلى ءومىر ءسۇرۋ كەزەڭى بار، ونىڭ ءارقايسىسى وزىنشە تۇيىقتالعان، مۇنى ءار وسىمدىكتىڭ وزىنە ءتان گۇلدەنۋىمەن جانە جەمىس بەرۋىمەن، ءوسۋىنىڭ ەرەكشەلىگىمەن جانە سولۋىمەن سالىستىرۋعا بولار ەدى. بۇل مادەنيەتتەر، جوعارى دارەجەدەگى تىرشىلىك يەلەرى القاپتاعى گۇل ءتارىزدى العا ماقسات قويماي وسە بەرەدى. ولار وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار ءتارىزدى گيوتەنىڭ ءتىرى تابيعاتىنا جاتادى، ءبىراق نيۋتون ايتقان ءولى تابيعاتقا ەمەس. مەن بۇكىل الەمدىك تاريحتان ماڭگىلىك ءتۇزىلۋدى جانە جاڭارۋدى، عاجايىپ قالىپتاسۋ مەن ورگانيكالىق فورمالاردىڭ اۋىسۋىن كورەمىن.

سونىمەن قاتار «ەجەلگى دۇنيە - ورتا عاسىرلار - جاڭا ۋاقىت» قاتارى ءوزىنىڭ ىقپالىنان ايىرىلادى. ول عىلىمي تىرەك رەتىندە سونشاما تار جانە كەڭ بولسا دا جالعىز، فيلوسوفيالىقتان ءبىرجولاتا ايىرىلماعان نۇسقا، وعان ءبىز ءبىزدىڭ ناتيجەلەرىمىزدى توپتاستىرۋ ءۇشىن ورنالاستىردىق، جانە وعان ءوزىمىزدىڭ بۇكىل الەمدىك تاريح اتاۋىمەن وسى كەزگە دەيىن رەتتەگەن قالعان مازمۇندى ەنگىزۋىمىز كەرەك; ءبىراق وعان ەنگىزىلەتىن عاسىرلار سانى باياعىدا تاۋسىلعان. تاريحي ماتەريالدىڭ تەز ءوسۋى كەزىندە، اسىرەسە اتالعان ءتارتىپتىڭ اياسىنان شىعىپ كەتۋ ورىن العاندا، كارتينا ۇشى-قيىرى جوق رەتسىزدىككە اينالادى. مۇنداي جاعدايدى ءاربىر تاريحشى بىلەدى جانە سەزىنەدى، ول سول تۇڭعيىققا باتىپ كەتۋگە دەگەن قورقىنىشتان وزىنە بەلگىلى سحەمانى قارمايدى. 1667 جىلى پروفەسسور گورن لەيدەندە24 العاش رەت «ورتا عاسىرلار» دەگەن ءسوزدى قولداندى، بۇگىندە ءپىشىنسىز، تۇراقتى تۇردە كەڭەيتىلگەن ماسسانى قامتيدى، ول كوپ نەمەسە از رەتكە كەلتىرىلگەن باسقا توپتاردىڭ ەكەۋىنە جاتقىزىلماۋى ارقىلى جاعىمسىز تۇردە ايقىندالادى. جاڭا پارسىلىق، اراب جانە ورىس تاريحىنا كۇماندى تۇجىرىم مەن باعا سونىڭ مىسالى بولىپ تابىلادى. ەڭ الدىمەن بۇل الەمنىڭ الدامشى تاريحى باستاپقىدا ءىس جۇزىندە جەرورتا تەڭىزى باسسەينىنىڭ شىعىس وڭىرىمەن شەكتەلەتىن جاعدايدى ودان ءارى جاسىرۋعا بولمايدى، ال كەيىن حالىقتاردىڭ قونىس اۋدارۋىنان باستاپ - تازا («اتىستىق مانگە يە بولعان جانە اراب مادەنيەتىنە قاتىسى بولمايتىن، شامادان تىس قايتا باعالانعان وقيعالار، كەنەتتەن ستسەنانىڭ وزگەرۋىن باستان كەشەدى جانە باتىس ەۋروپانىڭ ورتالىق بولىگىنە كوشىرىلەدى. گەگەل ءوزىنىڭ تاريح جۇيەسى ءۇشىن شەڭبەرگە جاتقىزىلمايتىن حالىقتاردى جوققا شىعاراتىندىعىن بارىنشا اڭعالدىقپەن ايتىپ قالدى. ءبىراق بۇل ءادىسنامالىق العىشارتتاردى ناقتى مويىنداۋ عانا، ونىسىز بىردە-بىر تاريحشى العا قويعان ماقساتىنا جەتە الماس ەدى. قازىرگى كەزدە ءبۇل عىلىمي ءى اكتىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەسى - تاريحي دامۋ فاكتورلارىنىڭ قايسىسى ەسەپكە الىنادى، قايسىسى الىنبايدى. رانكە سونىڭ ايقىن مىسالى.

8

قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز دۇنيەنى بولىكتەي وي ەلەگىنەن وتكىزەمىز. تەك ءبىزدىڭ فيلوسوفتار مەن تاريحشىلار ونى ءالى مەڭگەرە قويعان جوق. ءبىز ءۇشىن امبەباپتىق مانگە ۇمتىلاتىن، ءبىراق باتىسەۋروپالىق ادامنىڭ ودان ارعى رۋحاني اتموسفەراسىنىڭ ءوزىنىڭ كوكجيەگىمەن جويمايتىن ۇعىمدار مەن پەرسپەكتيۆالار قانداي ماڭىزعا يە بولۋى مۇمكىن؟

وسىعان بايلانىستى ءبىزدىڭ جاقسى كىتاپتارىمىزدى قارايىق. پلاتون ادامزات تۋرالى ايتقاندا، ول ۆارۆارلارعا قاراما-قارسىلىقتا ەلليندەردى ايتتى. ءبۇل انتيكتىك ءومىر مەن وي-سانانىڭ تاريحيلىقتى جوققا شىعارۋ ستيلىنە تولىقتاي سايكەس كەلەدى جانە گرەكتەر ءۇشىن دۇرىس جانە كوپ ءماندى بولىپ تابىلاتىن قورىتىندىلارعا وسى العىشارتتى ەسەپكە الۋعا اكەپ سوقتىرادى. ەتيكالىق يدەالدار تۋرالى كانت فيلوسوفيالىق ويلار ايتقاندا، ول ادامداردىڭ بارلىق تيپتەرى مەن ۋاقىتتارى ءۇشىن ءوزىنىڭ ەرەجەلەرىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇجىرىمدايدى. ول مۇنى تەك ءوزى ءۇشىن جانە ءوزىنىڭ وقىرماندارى ءۇشىن ايتپايتىندىعى تۇسىنىكتى ءجايت. ول ءوزىنىڭ ەستەتيكاسىندا فيدي ونەرىنىڭ نەمەسە رەمبراند ونەرىنىڭ ءپرينتسيپىن ەمەس، جالپى ونەر ءپرينتسيپىن تۇجىرىمداپ بەرەدى. ءبىراق ول ويلاۋدىڭ قاجەتتى نىساندارىن كەلتىرەدى، بۇل باتىستىق ويلاۋ جۇيەسىنىڭ قاجەتتى نىساندارى عانا بار دەگەن ءسوز. اريستوتەلگە جانە ونىڭ ەلەۋلى وزگە قورىتىندىلارىنا ءبىر كوزقاراستىڭ ءوزى ءبۇل ارادا وزىندىك رەفلەكسيانىڭ ونشا تۇسىنىكسىزدىگىن، سونىمەن قاتار باسقالاي ايتقاندا، اقىلدىڭ ايقىن ەكەندىگىن كورسەتۋگە ءتيىس بولدى. ورىستىق وي-ساناسىنا باتىستىق وي-سانا كاتەگورياسى قانشالىقتى جات بولسا، ونىڭ سوڭعىسىنا قىتاي نەمەسە گرەك كاتەگورياسى سونشالىقتى جات بولادى. انتيكتىك العاشقى سوزدەردى شىن مانىندە جانە تۇگەلدەي تۇسىنە قويۋ بىزگە مۇمكىن ەمەس، بۇل دا ورىستاردى23 جانە ۇندىلەردى ءتۇسىنۋ ءتارىزدى، ال قازىرگى زامانعى قىتايلىق پەن اراب ءۇشىن بەكوننان كانتقا دەيىنگى مۇلدەم باسقاشا ينتەللەكتىگە قۇرىلعان فيلوسوفيا كۇلكىلى وقيعا سياقتى بولىپ كورىنەدى.

مىنە، باتىس ويشىلىنا جەتىسپەيتىنى وسى، ءوزىنىڭ جەكە پايىمداۋلارىندا تاريحي قاتىستىلىق سيپاتقا مەنسىنبەي قاراۋشىلىق بولماۋى ءتيىس ەدى، ونداي پايىمداۋلار جالعىز-دارا بولۋ اياسىندا قالىپ قويادى; قاجەتتى شەكارالاردىڭ ءمان-ماڭىزىن ءبىلۋ كەرەك; ونىڭ «مىزعىماس اقيقات»، «ماڭگىلىك جەتىستىكتەر» ءوزى ءۇشىن عانا اقيقات جانە دۇنيە اسپەكتىسىندە عانا ماڭگىلىك جانە ونىڭ مىندەتى - ونىڭ ارعى جاعىنداعى شىندىقتى ىزدەۋ، باسقا مادەنيەتتەردىڭ ادامىمەن ايتىلعاندار ارقىلى اقيقات شىندىقتى ىزدەۋ. ءبۇل بولاشاقتا كەز كەلگەن فيلوسوفيانىڭ تولىقتىعى ءۇشىن تالاپ ەتىلەدى. بۇل دەگەنىڭىز تاريح، تىرشىلىك الەمى فورمالارىنىڭ ءتىلىن ءتۇسىنۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ارادا تۇراقتى جانە جالپىعا ورتاق ەشتەڭە جوق. العا قاراي جالپى ويلاۋ فورماسى، جالپى تراگەديالىق پرينتسيپ، جالپى مەملەكەت مىندەتى تۋرالى ايتپاي-اق قويسىن. ورتاق مىندەتتىلىك دەگەن ءارقاشاندا ءوزىڭنىڭ باسقاعا دەگەن جالعان قورىتىندى جاساۋىڭ بولىپ تابىلادى.

بىز شوپەنگاۋەردەن باستاپ، قازىرگى زامانعى باتىس ەۋروپالىق ويشىلدارعا جۇگىنەتىن بولساق، كارتينا نەعۇرلىم كۇماندى بولا تۇسەدى، - وندا فيلوسوفيالىق تۇجىرىمداۋدىڭ ورتالىعى ابستراكتىلىك-جۇيەلىلىكتەن پراكتيكالىق-ەتيكالىققا قاراي اۋىسادى جانە تانىم ماسەلەسىنىڭ ورنىنا ءومىر پروبلەماسى كەلىپ شىعادى (ومىرگە، بيلىككە، ارەكەتكە ەرىكتەر). ءبۇل ارادا قاراستىرۋعا جاتاتىن، كانتتاعى سياقتى، يدەالدى ابستراكتسيا «ادام» ەمەس، ول ناعىز ادام، بۇل ادام تاريحي ۋاقىت كەزەڭىندە جەر بەتىندە تىرشىلىك ەتكەن العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس ادامى نەمەسە بەلگىلى ءبىر حالىققا جاتاتىن مادەنيەتتىڭ وكىلى، جوعارى ۇعىمداردىڭ قۇرىلىمى ءالى دە «ەجەلگى دۇنيە - ورتا عاسىرلار - جاڭا ۋاقىت» سحەماسىمەن ايقىندالادى جانە ونى جەرگىلىكتى جەرمەن بايلانىستىرۋ اقىلعا سىيىمسىز بولىپ كورىنەدى. ءبىراق احۋال ءدال وسىلاي بولىپ وتىر.

نيتسشەنىڭ تاريحي كوكجيەگىن قاراستىرايىقشى. ونىڭ دەكادانسقا، نيگيليزمگە قاتىستى ۇعىمدارى، بارلىق قۇندىلىقتاردى قايتا باعالاۋى، بيلىككە دەگەن ەركى، باتىس وركەنيەتىنىڭ مانىندە تەرەڭ تامىر جايعان جانە ونىڭ تالداۋىنا سۇيەنسەك، تىكەلەي باستى رول اتقارۋشى دا وسى ەكەن - سوندا ولاردىڭ نەگىزىندە نە جاتىر؟ ريمدىكتەر مەن گرەكتەر، رەنەسسانس پەن ەۋروپالىق قازىرگى زامان، ءۇندى فيلوسوفياسىنا سىرتتاي (تۇسىنىكسىز) ءاتۇستى قاراۋدى قوسا العاندا، قىسقاشا ايتقاندا: ەجەلگى دۇنيە - ورتا عاسىرلار - جاڭا ۋاقىت. ول راسىن ايتقاندا، ءبۇل شەكارالاردى ەشقاشان اتتاعان ەمەس، ونى وعان زامانداس ويشىلدار دا اتتاعان ەمەس.

بىراق ونىڭ جوعارى وركەنيەتتى قىتاي داۋىرىندەگى كونفۋتسيدىڭ نەمەسە قاندايدا ءبىر قازىرگى زامانعى امەريكالىقتىڭ ىشكى ومىرىنە قاتىستى ديونيكالىق تۇسىنىگى قانداي بولدى؟ ادامنان جوعارى تۇراتىن ءتۇر - يسلام الەمى ءۇشىن نە؟ نەمەسە ءۇندىستىڭ نە ورىستىڭ جاندۇنيەسىنىڭ ستيحياسى ءۇشىن فورما تۇزەتىن انتيتەز رەتىندە «تابيعات» پەن «رۋح»، «پۇتقا تابىنۋشىلىق» پەن «حريستياندىق»، «انتيكتىك» پەن «قازىرگى زامان كەزەڭى» ۇعىمدارى نەنى ءبىلدىرۋى ءتيىس؟ ءوزىنىڭ ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان باتىستىڭ يدەيالىق الەمىن وزىنە جات كورىپ، تەرىسكە شىعارعان تولستويدىڭ «ورتا عاسىرلارمەن»، دانتەمەن، ليۋتەرمەن ورتاق نارسەسى نە؟ ءقايسىبىر جاپوننىڭ پارسيفالمەن جانە زاراتۋستارمەن، ءقايسىبىر ءۇندىستىڭ سوفوكلمەن ورتاق نارسەسى نە؟ ال سوندا شوپەنگاۋەردىڭ، كونتتىڭ، فەيەرباحتىڭ، گەببەلدىڭ، ستريندبەرگتىڭ يدەيالارىنىڭ الەمى كەڭىرەك بولعانى ما؟ سوندا ولاردىڭ پسيحولوگياسى تۇتاستاي العاندا الەمدىك ماڭىزعا يە بولاتىنداردىڭ بارلىق تۇرىنە قاراماي ما، تازا باتىستىق ماندەگى شەڭبەرمەن قورشالعان ەمەس پە؟ يبسەنداعى ايەلدەر پروبلەماسى قانداي كۇلكىلى بولىپ كورىنەدى، بۇكىل «ادامزاتتىڭ» نازارىن اۋداراتىن وبرازدى الىپ قارايىقشى، ەگەر اتاقتى نورانىڭ ورنىنا دۇنيەتانىمى شامامەن 2000-نان 6000 ماركاعا دەيىنگى پاتەراقى مەن پروتەستانتتىق تاربيەلەگەن ۇلكەن قالانىڭ سولتۇستىك-باتىس ەۋروپالىق حانىمدى قويسا، ساحناعا تسەزاردىڭ ايەلىن، مادام دە سەۆينەنى، قايسى ءبىر جاپون ايەلىن نەمەسە تيرول شارۋا ايەلىن شىعارسا قالا بولار ەدى؟ يبسەننىڭ ءوزى كەشەگى جانە بۇگىنگى كۇندەگى استانالىق ورتا تاپتىڭ دۇنيەتانىمىن يەلەنەدى. ونىڭ شيەلەنىستى وقيعالارى، جاندۇنيەگە قاتىستى العىشارتتارى شامامەن ء1850-شى جىلدارعا جاتادى جانە مۇنىسى ء1950-شى جىلعا جەتەر مە ەكەن، ويتكەنى، ونداعى شيەلەنىستەر جوعارعى تاپتىڭ، تومەنگى تاپتىڭ دا شيەلەنىستەرىمەن ەشقانداي ورتاقتىعى جوق، بۇل ارادا ەۋروپالىق ەمەس تۇرعىندارى بار قالالار تۋرالى ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق شىعار.

وسىنىڭ ءبارى ەپيزودتىق جانە جەرگىلىكتى جايتتەر، بىلايشا ايتقاندا، باتىس-ەۋروپالىق تيپتەگى ۇلكەن قالالاردىڭ شەكتەلگەن ەفەمەرلىك زيالىلارىنا قاتىستى، ونىڭ بۇكىلالەمدىك جانە «ماڭگىلىك» كۇندىلىقتارعا ساي كەلۋى قيىن، بۇل يبسەن مەن نيتسشەنىڭ زامانداستارى ءۇشىن سونشالىقتى ماڭىزدى دەسەك، ونداعى فاكتورلار «بۇكىلالەمدىك تاريح» تۇرعىسىنان العاندا جەرگىلىكتى سيپات الادى. باتىستا وسى كۇنگە دەيىن كەڭىستىك، ۋاقىت، قوزعالىس، سان، ەرىك، نەكە، مەنشىك، تراگەديالىق، عىلىم تۋرالى ماسەلەلەر تۋرالى ايتىلىپ كەلگەن جانە وي ەلەگىنەن وتكىزىلگەننىڭ ءبارى تار شەڭبەردە ءارى كۇماندى بولىپ تابىلادى، ويتكەنى، قويىلاتىن سان ساۋالداردى بەرىلەتىن جاۋاپتاردىڭ سانى ايقىندايتىندىعىن مويىنداۋدىڭ ورنىنا ءارقاشاندا سۇراقتىڭ جالعىز شەشىمىن تابۋعا دەگەن ۇمتىلىس بولىپ كەلدى، كەز كەلگەن فيلوسوفيالىق سۇراق بەلگىلى ءبىر دارەجەدە جاۋاپ الۋعا دەگەن ماعىنالى تىلەك، ونداي جاۋاپ سۇراقتىڭ استارىندا جاتادى، ءداۋىردىڭ ماڭىزدى سۇراقتارى وتكىنشى كونتەكستە تۇسىندىرىلمەيدى، ءبۇل ءۇشىن تاريحي وقشاۋلانعان شەشىمدەر توبىنا جول بەرۋ كەرەك، ولاردىڭ قامتۋى - بارلىق دەربەس قۇندىلىقتار كريتەريلەرىن شەگەرۋمەن بولادى -سوندا عانا سوڭعى قۇپيالار اشىلادى. ناعىز بىلگىر ادامدار ءۇشىن ءابسوليۋتتى دۇرىس نەمەسە جالعان كوزقاراس دەگەن بولمايدى. ۋاقىتتىڭ نەمەسە نەكەنىڭ ماسەلەلەرى ءتارىزدى قيىن ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلگەندە جەكە ءوزىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنۋ ازدىق ەتەدى، اقىل-پاراساتتىڭ ىشكى داۋىسىنا، وزىنەن بۇرىنعى وتكەندەر مەن زامانداستاردىڭ پىكىرىمەن ساناسۋ كەرەك. وسىنداي جولمەن ونىڭ ۋاقىتىنىڭ كولدەنەڭ تارتقان سۇراعىنىڭ شىندىعىن بىلەدى، ءبىراق مۇنىمەن ءىس بىتە قويمايدى. باسقا ادامدار ءۇشىن باسقا شىندىقتار بولادى. ويشىل ءۇشىن ونىڭ ءبارى دە كەرەك نەمەسە ولاردىڭ ءبىرىن عانا تاڭدايدى.

باتىس سىنى الەمدى قالاي كەڭەيتۋگە جانە تەرەڭدەتۋگە قابىلەتتى ەكەنى تۇسىنىكتى، جانە نيتسشەنىڭ جانە ونىڭ زامانداستارىنىڭ قاراپايىم رەلياتيۆيزمىنەن تىس، ءبىز بۇكىلالەمدىك تاريحتى، الەمدى تاريح رەتىندە تۇسىندىك دەپ ايتپاس بۇرىن، ەڭ الدىمەن قاراۋ شەڭبەرىنە فورمانىڭ سەزىنۋى دارەجەسى قانداي، پسيحولوگيانىڭ دەڭگەي قانداي، پراكتيكالىق مۇددەلەردەن قول ۇزۋشىلىك پەن تاۋەلسىزدىك قانداي، كوكجيەكتىڭ قانداي شەكسىزدىگىنە جەتۋ كەرەك ءتارىزدى سۇراقتار ەنگىزىلۋى ءتيىس.

9

وسىنىڭ ءبارى - ەركىن تۇردە، جۇتاڭ، سىرتتان ەنگىزىلگەن، يسكە قالاۋمەن جاسالعان، تاريحقا تاڭىلعان نىساندارعا مەن بۇكىلالەمدىك تاريحتىڭ تابيعي، «كوپەرنيكتىك» گەشتالتىن قاراما-قارسى قويامىن، بۇل ولاردىڭ ەڭ الدىمەن تىلسىم تەرەڭىندە جاسىرىلعان جانە دۇرىس كوزقاراسقا ءى انا اشىلادى.

وسى ورايدا گيوتە ەسىمە تۇسەدى. ونىڭ ءتىرى تابيعات دەپ اتاعانى كەڭ ماعىنادا العاندا بۇكىلالەمدىك تاريح دەپ اتالاتىن الەم-تاريح رەتىندە دەگەن ۇعىمعا دالمە-دال سايكەس كەلەدى. گيوتە سۋرەتكەر رەتىندە ءومىردى، ءوزىنىڭ وبرازدارىن دامىتۋدى، قالىپتاسۋدى ۇزدىكسىز جەتىلدىرە وتىرىپ، ونىڭ «ۆيلگەلم مەيستەر» جانە «پوەزيا جانە شىندىق» شىعارمالارىنان كورىنەتىندەي، ول ماتەماتيكانى جەك كوردى. بۇل ارادا الەم-تاريح-رەتىندە ۇعىمى الەم-ورگانيزم-رستىندە ۇعىمىنا قارسى تۇردى، ءولى تابيعات - تىرشىلىككە، زاڭ -گەشتالتكە قاتىستى. جاراتىلىستى قاداعالاۋشى رەتىندە ونىڭ جازعان ءار جولى ء«تىرى تابيعاتتىڭ كورىنىسىن جىرلاعان»26 گەشتالت كوزقاراسى بولىپ تابىلادى. جانداندىرۋ، پايىمداۋ، سالىستىرۋ، تىكەلەي ىشكى سەنىمدىلىك، دالمە-دال سەزىمدىك فانتازيا - ءتىرى قۇبىلىستاردىڭ جۇمباعىنان سىر تارتۋدا ونىڭ قۇرالىنا اينالادى. جالپى العاندا تاريحي زەرتتەۋدىڭ قۇرالى دا وسىنداي. باسقا جول جوق. مۇنداي قۇدىرەتتى كوزقاراس ۆالميدەگى شايقاستان كەيىن جانعان وتتىڭ جانىندا وتىرعان وعان مىناداي ءسوز ايتقىزدى: «وسى جەردەن جانە قازىردەن باستاپ بۇكىلالەمدىك تاريحتىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالادى جانە ءسىز سوعان قاتىستىم دەپ ايتا الاسىز». بىردە-بىر قولباسشى، بىردە-بىر ديپلومات، فيلوسوفتار تۋرالى ايتپاعاننىڭ وزىندە، تاريحتىڭ سونشالىقتى قالىپتاسۋ ءساتىن تاپ سولاي سەزىنە قويماعان شىعار. بۇل - ۇلى تاريحي وقيعالاردىڭ جاسالعان ساتىندە ول تۋرالى ايتىلعانداردىڭ ىشىندە ەڭ كەرەمەت پايىمداۋ.

سونداي-اق ول جاپىراق جايۋدان وسىمدىك ءپىشىنىنىڭ وزگەرۋىن، ومىرتقالى جانۋار ءتيپىنىڭ پايدا بولۋىن، گەولوگيالىق قاباتتاردىڭ ءتۇزىلۋىن - تابيعاتتىڭ تاعدىرىن قاداعالادى، ءبىراق تابيعاتتىڭ كاۋزالدىعى ەمەستىگىن ايتا كەتكەن ءجون - مۇندا دا ادامزات تاريحى نىساندارىنىڭ ءتىلى، ونىڭ مەرزىمدىك قۇرىلىمى، ونىڭ ورگانيكالىق لوگيكاسى جان-جاقتى دامىتىلۋى ءتيىس.

ادەتتە ادام جەر بەتىندەگى ورگانيزمگە تولىقتاي جاتقىزىلادى. ونىڭ دەنە قۇرىلىسى، ونىڭ ءبولمىس-بىتىمى - ءبارى نەعۇرلىم جيناقتاۋشى بىرلىك قۇرامىنا كىرەدى. وسىمدىكتەر تاعدىرىنىڭ ادام تاعدىرىمەن ۇقساستىعىن سەزىنۋ - ليريكا اتاۋلىنىڭ باستى تاقىرىبى -بارلىق ادامزات تاريحىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ كەز كەلگەن باسقا توبىنىڭ تاريحىمەن ۇقساستىعى - كوپتەگەن انيماليستىك ەرتەگىلەردىڭ، داستان مەن مىسالداردىڭ تاقىرىبى بولدى. بۇل ارادا ادامزات مادەنيەتتەرىنىڭ الەمىن الدىن الا سىزىلعان سحەماعا سالماي، وعان سالىستىرۋ ءادىسىن كەڭىنەن قولدانعان ءجون. بۇرىنعى كەزدەرى «جاستىق»، «ورلەۋ»، «گۇلدەنۋ»، «قۇلدىراۋ» سوزدەرى ايتىلاتىن بولسا، ال ءقازىر سۋبەكتيۆتىك باعالار مەن الەۋمەتتىك، مورالدىق نەمەسە ەستەتيكالىق تارتىپپەن بەلگىلەنەدى، ودان ورگانيكالىق جاي-كۇيدىڭ وبەكتيۆتى سيپاتتاماسى كەلىپ شىعادى; انتيكتىك مادەنيەتتى، وزىنەن-وزى تۇيىقتالعان قۇبىلىس رەتىندە، انتيكتىك جاندۇنيەنىڭ بولمىسى مەن بەينەلەنۋى رەتىندە، ەگيپەتتىك، ۇندىلىك، ۆاۆيلوندىق، قىتايلىق، باتىس مادەنيەتتەرىمەن سالىستىرعان ءجون جانە وسى ۇلكەن ينديۆيدۋمداردىڭ قۇبىلمالى تاعدىرلارىنان تيپتىك جاعدايلاردى ىزدەۋ كەرەك - سوندا بىزگە، باتىس ادامدارىنا، تەك ءبىزدىڭ وزىمىزگە عانا، بۇكىلالەمدىك تاريحتىڭ كارتيناسى كوز الدىمىزعا كەلەدى.

10

ەگەر ەندى ءبىز ءوزىمىزدىڭ نەعۇرلىم تار كولەمدەگى مىندەتىمىزگە كەلەتىن بولساق، وندا وسى دۇنيەگە كوزقاراس العىشارتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ، بىزگە ەڭ الدىمەن 1800 جانە 2000 جىلدار ارالىعىنداعى باتىس-ەۋروپالىق - امەريكاندىق احۋالدى مورفولوگيالىق جاعىنان ايقىنداۋعا تۋرا كەلەدى. جالپى باتىس مادەنيەتى اياسىندا ءبۇل ءداۋىردىڭ ۋاقىتشا پارامەترىن ءاربىر مادەنيەتتە قاندايدا ءبىر گەشتالتتە ءسوزسىز كەزدەسەتىن بيوگرافيالىق كەسىندى رەتىندە ونىڭ ءمان-ماعىناسى، ونىڭ ساياسي، كوركەم، رۋحاني جانە الەۋمەتتىك نىساندارى ءتىلىنىڭ ورگانيكالىق جانە سيمۆوليكالىق ماڭىزىن بەلگىلەپ العان ءجون.

سالىستىرمالى قاداعالاۋ وسى كەزەڭنىڭ ەللينيزممەن ء•پىر ۋاقىتتا» بولعانىن كورسەتەدى، ونىڭ قازىرگى شارىقتاۋ شەگىندەگى ء«بىر ۋاقىتتا» بولۋ ەرەكشەلىگى - دۇنيەجۇزىلىك سوعىسپەن -ەللين كەزەڭىنىڭ ريم داۋىرىنە وتۋىمەن بەلگىلەنەدى. قاتاڭ ءماندى تۇردە ورىندالعان ريم ءستيلىن كەرەمەت دەپ ايتۋعا بولمايدى، ونى ۆارۆارلىق، تارتىپتىلىك، پراكتيكالىق، پروتەستانتتىق دەۋ كەرەك، تەك سالىستىرۋ ارقىلى عانا ناعىز بولاشاقتى ءتۇسىنۋدىڭ كىلتى اشىلادى. گرەكتەر مەن ريمدىكتەر - بۇل ورايدا ولاردىڭ تاعدىرى اراسىنداعى ءبولىنىس ءبىز ءۇشىن جۇزەگە اسقان بولىپ كورىنەدى، مۇنداي تاعدىر ءبىزدى دە كۇتىپ ءتۇر. ويتكەنى، «ەجەلگى الەمنەن» ءبىزدىڭ، باتىسەۋروپالىق جەتىلگەن ەكۆيۆالەنتتى ءى ابۋعا بولادى، - بۇل ەكۆيۆالەنتتىڭ بەت جاعىنان قاراعاندا ەرەكشەلىگى بار سياقتى بولىپ كورىنەدى، ءبىراق ول ىشتەي وتە ۇقساس، وندا ۇلى ورگانيزمدى جەتىلدىرۋ ءۇردىسى بار. «ترويان سوعىسى» مەن كرەست جورىقتارىنان، گومەردىڭ جانە «نيبەيۋنگتەر تۋرالى جىر» جىرلارىنان باستاپ، دوريكا مەن گوتيكا، ديونيستيكالىق قوزعالىس جانە رەنەسسانس، پوليكلەت پەن سەباستيان باح، افينا مەن پاريج، اريستوتەل مەن كانت، الەكساندر مەن ناپولەون ارقىلى ەكى مادەنيەتتىڭ الەمدىك قالالارى مەن يمپەراليزمى ساتىلارىنا دەيىن قامتيدى، ءبىز مۇندا ناعىز شىندىقتىڭ تۇراقتى alter ego-سىن كەزدەستىردىك.

بىراق انتيكتىك تاريحتىڭ كارتيناسىن، ينتەرپرەتاتسيالاۋدىڭ ءوزى ءارقاشاندا ءبىرجاقتى، شاعىن تۇردە الىندى! سىرتتاي دا! پارتيالىق تا! ءبىز ءوزىمىزدى «ەجەلگىلەرمەن» سونشالىقتى تۋىسقان سەزىنەمىز، ءبىز ءوزىمىزدى العا قويعان ماقساتتارمەن قيناعان جوقپىز. مۇنداي جاتىق ۇقساستىقتا قاۋىپتىلىك تە بار، ول تابىلعان ولجالاردى، باستاپقى كۇيىنەن، ولاردى ىشكى ۇعىنۋعا وراي، جوعارى دارەجەدە رەتتەۋ مەن ايقىنداۋعا ءوتۋىنىڭ ءوزى ەجەلگى ءداۋىردى زەرتتەۋدىڭ بارىنە زيانىن تيگىزەر ەدى. بىزگە اقىرىندا قۇرمەتتەيتىن ەسكى ۇعىمعا سەنۋشىلىكتەن ارىلۋىمىز كەرەك، ءبىر قاراعاندا انتيكتىك ىشكى جاعىنان بىزگە جاقىن بولىپ كورىنەدى، ويتكەنى، ءبىز ونىڭ شاكىرتتەرى ءارى بۇتاقتارىمىز، سول تۇرعىدان العاندا ءبىز وعان تابىنۋشى بولدىق. XIX عاسىردىڭ بارلىق ءدىني-فيلوسوفيالىق، تاريحي-كوركەم، الەۋمەتتىك-سىني جۇمىسى قاجەت بولدى، بۇل بىزگە ەسحيلدىڭ دراماسىن، پلاتوندىق ءىلىمدى، اپوللون مەن ءديونيستى، افين مەملەكەتىن، تسەزاريزمدى تۇسىنۋگە ۇيرەتۋ ءۇشىن كەرەك بولعان جوق - وعان جەتۋگە ءبىز ءۇشىن ءالى الىس، - ءبىراق وسىنىڭ ءبارى ىشكى ماعىنادا مەكسيكالىق قۇدايلار مەن ۇندىلىك ساۋلەتتەن دە بوتەن ءارى تىم الىس جاتىرعانىنا ءبىزدى سەندىرۋ كەرەك.

بىزدىڭ گرەك-ريم مادەنيەتى تۋرالى كوزقاراستارىمىز ءارقاشاندا قاراما-قايشىلىقتا بولىپ كەلدى، ءبۇل ورايدا «ەجەلگى الەم - ورتا عاسىرلار - جاڭا ۋاقىت» سحەماسى بارلىق «كوزقاراستار» پەرسپەكتيۆاسىن تىكەلەي ايقىنداپ بەردى. قوعامدىق ءومىردىڭ وكىلدەرى، ەكونوميستەر، ساياساتكەرلەر، زاڭگەرلەر «قازىرگى كەزدەگى ادامزات» بارلىق ماعىنادا تابىسقا جەتۋدە دەپ سانايدى; ولار وعان وتە جوعارى باعا بەرەدى جانە بۇرىنعىنىڭ ءبارىن ونىڭ ولشەمى دەپ قارايدى. قازىرگى كەزدە پرينتسيپتەرى كلەونعا، مارياعا، فەميستوكلگە، كاتالينا مەن گراكحامعا «ساي بولۋدى» ۇسىنباعان بىردە-بىر پارتيا جوق. باسقالار، اتاپ ايتقاندا، سۋرەتشىلەر، اقىندار، فيلولوگتار مەن فيلوسوفتار جوعارىدا كەلتىرىلگەن قازىرگى زاماندا ءوزىن قولايسىز سەزىنەدى، سونىڭ سالدارىنان وتكەن كەزەڭنىڭ قاندايدا ءبىر ۋاقىت كەسىندىسىندە ابسوليۋتتىك ۇستانىمدى ۇستايدى، بىردەي دارەجەدە دوگمالىقپەن بۇگىنگى كۇندى پايىمدايدى. بىرەۋلەرى ەللينيزمدە الدەبىر ء«الى دە جوقتى»، ال ەندى بىرەۋلەرى قازىرگى زامانداعى «ەندى جوقتى» كورەدى، تاريحتىڭ سول كارتيناسىنىڭ اسەرىمەن ءارقاشاندا وسى ەكى ءداۋىردى بىر-بىرىمەن لينەارلى بايلانىستىرادى.

وسىنداي قاراما-قارسىلىقتا فاۋستىڭ ەكى رۋحى پايدا بولدى. ءبىرىنىڭ قاۋىپتىلىگى پاراساتتىلىقتىڭ بەت جاعىمەن بۇركەمەلەنگەن. اقىر سوڭىندا بۇرىنعى بولعان انتيكتىك مادەنيەتتەن وندا انتيكتىك رۋحتىڭ بولىكتەرىنەن الەۋمەتتىك، شارۋاشىلىق، ساياسي، فيزيولوگيالىق فاكتىلەردىڭ بايلانىستارىنان باسقا ەشتەڭە قالمايدى. قالعانى «قايتالاما سالدار»، «رەفلەكستەر»، «قوسالقى قۇبىلىستار» سيپاتىن قابىلدايدى. ونىڭ كىتاپتارىنان ەسحيل حورلارىنىڭ ميفتىك قۇدىرەتىنىڭ، ەجەلگى پلاستيكانىڭ قۇبىجىق جەر بەتىندەگى كۇشتەرىنىڭ، دوريكالىق باعانالاردىڭ، اپوللوندىق نانىمداردىڭ بەلگىلەرىن، ريم يمپەراتورلارىنىڭ نانىم-سەنىمدەرىنىڭ ءىزىن تابا المايسىز. كەيىنگى رومانتيكتەر، باحوفەن، بۋركحاردت جانە نيتسشە ءتارىزدى ءۇش بازەلدىك پروفەسسورلار ءارتۇرلى يدەولوگيانىڭ قاۋىپتىلىگىنە مويىنسۇنادى. ولار انتيكتىكتىڭ ءىشىنارا كەزدەسەتىن وڭىرلەرىندە باعىتىنان اداسىپ قالادى. ولار بىردەن ءبىر كۋا بولاتىن ەجەلگى ادەبيەتتىڭ قالدىقتارىنا سۇيەنىپ، بۇل ولارعا كەرەمەت بولىپ كورىنەدى، مادەنيەت ەشقاشاندا ءوزىنىڭ ۇلى جازۋشىلارىمەن نەعۇرلىم جەتىلمەگەن تۇرىندە بولعان ەمەس . بىرىنشىلەرى ەڭ الدىمەن قۇقىقتىق قۇجاتتاردىڭ كاسساڭ ادەبيەتتەرىنە، جازبالار مەن مونەتالارعا سۇيەندى، ولاردى اسىرەسە بۋركحاردت پەن نيتسشە وزدەرى ءۇشىن ەلەي قويمادى. سونىمەن ءارتۇرلى سىني پرينتسيپتەرگە وراي ەكى تاراپ تا ءبىرىن ءبىرى مويىنداي قويعان جوق. نيتسشە مەن موممزەن ءبىر بىرىنە ءسال دە بولسا نازار اۋدارعانىن ەسكە تۇسىرە المايمىن.

بىراق ولاردىڭ بىردە-بىرەۋى اتالعان قاراما-قارسىلىقتىڭ جويىلۋىن قاراستىرۋ بيىگىنە جەتە المادى، ال وعان جەتۋلەرىنە دە بولاتىن ەدى. كاۋزالدى ءپرينتسيپتى جاراتىلىستانۋدان تاريحي زەرتتەۋگە اۋىستىرۋ ونىڭ ءوزى ءۇشىن كەگىن الۋعا مۇمكىندىك بەردى. الەمنىڭ ءۇستىرت كوشىرمەلى فيزيكالىق كارتيناسىن پراگماتيزمگە سانالى ەمەس تۇردە كەلدى، ول بار بولعانى بۇركەمەلەيدى جانە شاتىستىرادى، تاريحي فورمالارىنىڭ مۇلدەم وزگەشە قۇرىلعان ءتىلىن ءتۇسىندىرىپ بەرە المايدى. تاريحي ماتەريالدىڭ ماسساسىن تەرەڭدەتىلگەن جانە رەتتەلگەن تۇجىرىمداماعا باعىندىرۋدى جاقتاي وتىرىپ، جاقسى ەشتەڭە ويلاپ تاپقان جوق، سەبەپ پەن سالداردىڭ قايسىسى ءبىرىنشى، قايسىسى، ەكىنشى ەكەندىگىنە قاتىستى ءبىر توقتامعا كەلە المادى. تەك پراكتيكتەر عانا ەمەس، سونىمەن قاتار رومانتيكتەر دە ءبۇل ماسەلەگە جارماستى، ويتكەنى، تاريح ءوزىنىڭ جەكە لوگيكاسىن ءتىپتى ولاردىڭ ارمانشىل كوزقاراستارىنا اشا قويعان جوق بولاتىن.

11

انتيكتىككە قاتىستى ماتەرياليستىك جانە يدەولوگيالىق تاسىلدەر تۋرالى توقتالايىق. ءبىرىنشى جاعدايدا تارازىنىڭ ءبىر باسى باسقاندا ەكىنشىسى كوتەرىلەتىندىگى ايتىلادى. بۇل شىن مانىندە دە سولاي ەكەندىگىن دالەلدەيدى، - دالەل دە تاڭ قالارلىق. ءبىز سونىمەن سەبەپتەر مەن سالدارعا كەلەتىن بولساق، الەۋمەتتىك جانە سەكسۋالدىق، اقىر سوڭىندا تازا ساياسي فاكتىلەر سەبەپتەردى بىلدىرەدى، ال ءدىني، رۋحاني جانە كوركەمدىك دۇنيەلەر سالداردى كورسەتەدى (جالپى العاندا ماتەرياليستكە سوڭعىلارى تۋرالى فاكت رەتىندە ايتۋ قانشالىقتى ءتان بولار ەكەن). يدەولوگتار، كەرىسىنشە، تارازىنىڭ ءبىر باسىنىڭ كوتەرىلۋىنەن ەكىنشىسى تومەن تۇسەدى دەپ دالەلدەيدى، ولار مۇنى تۋرا سونداي دالدىكپەن دالەلدەيدى. ولار نانىم-سەنىمدەردى، ميستەريانى، سالتتاردى، ولەڭنىڭ قۇپياسىن جانە ت.ب. العا تارتادى. ەكى تاراپ تا كاۋزالدىق قاتاردان باس تارتادى، قارسىلاستار زاتتاردىڭ اقيقات ءوزارا بايلانىسىن كورمەيدى نەمەسە كورگىسى كەلمەيدى، جانە كورسوقىرلىقپەن، ءاتۇستى، اڭعىرت، ابسۋردتى نەمەسە فريۆولدى پاسىقتىقپەن ءبىر-بىرىن ماسقارالايدى. يدەولوگ الدەكىم ەلليندەردە قارجىلىق پروبلەمانى اڭگىمە ەتسە، دەلفيلىك وراكۋلدىڭ تەرەڭ ءماندى ءسوزىنىڭ ورنىنا ابىزداردىڭ بايلىعىن ەسەلەيتىن اقشا وپەراتسيالارىنا قاتىستى تاقىرىپتى قوزعاسا، بۇل وعان اسا وعاش نارسە بولىپ كورىنەدى. ساياساتكەر كىمدە-كىم ءوزىنىڭ شابىتىن ساكرالدى فورمۋلالارعا ورىنسىز جۇمساسا، انتيكتىك تاپتىق كۇرەس تۋرالى قازىرگى سىرلى سوزدەرمەن كىتاپ جازۋدىڭ ورنىنا اتتيكالىق ەفەبتەردى كيىندىرسە، وعان كۇلە قارايدى.

پەتراركتە ءبىر تيپ بەرىلىپ تە قويعان. ول فلورەنتسيا مەن ۆەيماردى، رەنەسسانس ۇعىمى مەن باتىس كلاسسيتسيزمىن جاسادى. ەكىنشىسى XVIII عاسىردىڭ ورتاسىندا كورىنىس تاپتى، جانە ونىڭ پايدا بولۋى ۇلكەن قالانىڭ وركەنيەتتى شارۋاشىلىق ساياساتىنىڭ باستالۋىنا سايكەس كەلەدى، دەمەك، ول ەڭ الدىمەن انگليادا (گروت) بولدى. شىن مانىندە بۇل ارادا مادەنيەتتى جانە وركەنيەتتى ادام كوزقاراستارىنىڭ بىر-بىرىنە قارسى تۇرۋى ورىن الدى - بۇل ەكى ۇستانىمنىڭ دا السىزدىگىن جويا المايتىن نەمەسە سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىن تىم تەرەڭ ءارى تىم ادامي قاراما-قارسىلىق.

تىپتى ماتەرياليزم وسى پۋنكتتە يدەاليستىك بولىپ ارەكەت ەتەدى. ول ءتىپتى ءوزىنىڭ نە قالايتىندىعىن بىلمەي تۇرىپ، ءوزىنىڭ نازارىن ءوز قالاۋلارىنا تاۋەلدى ەتىپ قويدى. ءىس جۇزىندە ءبىزدىڭ وزىق ويلارىمىزدىڭ ءبارى انتيكتىك وبراز الدىندا قۇرمەتپەن باسىن ءيدى جانە وسى دارا جاعدايدا سىننىڭ بىلمەيتىن شەكارالارىنان قول ءۇزدى. ەجەلگى ءداۋىردى زەرتتەۋ ءارقاشاندا ەركىندىككە جانە تالداۋ كۇشىنە ارقا سۇيەدى جانە الدەبىر ءدىني قاستەرلەۋشىلىك ناتيجەلەرىنىڭ شىلاۋىندا كەتتى. تاريحتىڭ ون بويىندا ءبىر مادەنيەتكە باسقا مادەنيەتتىڭ جادىمەن باعا بەرەتىن ونداي ىنتالى نانىمنىڭ ەكىنشى مىسالىن تابۋ قيىن. ءبىز ەجەلگى الەم مەن جاڭا ۋاقىتتى «ورتا عاسىرلارمەن» - از باعالانعان تۇتاستاي مىڭجىلدىقپەن جانە ەلەنبەگەن تاريحپەن تاماشا بايلانىستىردىق، - بۇل سونداي-اق رەنەسسانس كەزەڭىنەن باستاپ ءبىزدىڭ جاعىمپازدىعىمىزدىڭ كورىنىسى بولدى. ءبىز، باتىس ەۋروپالىقتار، «ەجەلگىگە» تازالىقتى قۇربان ەتتىك جانە ءبىزدىڭ ونەرىمىزدىڭ دەربەستىگى «قاسيەتتى ۇلگىگە» جالتاقتاۋمەن جۇزەگە استى; گرەكتەر مەن ريمدىكتەر تۋرالى ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزگە اركەز سىڭىرۋمەن بولدىق، وزىمىزگە مە جەتپەيتىنىن جانە جاندۇنيەمىزدىڭ تۇكپىرىندە نەگە ءۇمىت ارتاتىنىمىزدى سەزىندىك. بىردە بىزگە ويى ۇشقىر پسيحولوگ وسى تۇبىمىزگە جەتەتىن يلليۋزيانىڭ تاريحىن، ءبىز گوتيكا كەزەڭىنەن بەرى ءار ءسات سايىن انتيكتىك رەتىندە ەسەپتەگەن تاريحتى ايتىپ بەرەدى. يمپەراتور III وتتوننان، بۇل بىرىنشىدەن، جانە نيتسشەگە دەيىن، بۇل وڭتۇستىكتىڭ سوڭعى قۇرباندىعىنان باتىستىڭ جاندۇنيەسىن شىن سەزىنۋ ءۇشىن نەعۇرلىم ساباق بولاتىن ونداي مىندەتتەر از بولدى.

بىزدەر بۇگىندە پاللاديونىڭ سۋىق كورىنەتىن اكادەميالىق قۇرىلىستارىنا مەيىلىنشە سكەپتيكالىق تۇرعىدان قارايمىز. ول پامپەيگە قاتىستى «تاڭقالارلىق، جارتىلاي كوڭىلگە قونبايتىن اسەرى» تۋرالى جاسىرماي وكىنىشپەن ايتادى. ونىڭ پەستۋمدەگى جانە سەگەستاداعى حرامدار، ەللين ونەرىنىڭ كەرەمەتتەرى تۋرالى ەسكەرتۋلەرى قولايسىزدىق تۋدىرادى جانە وندا ەلەۋلى ەش نارسە جوق. دەمەك، ول ناعىز سىرتقى كورىنىسىمەن جانە بارلىق ءوزىنىڭ كەلبەتىمەن قارسى الدىندا تۇرعان ەجەلگىلىكتى مويىنداماعان. ءبىراق باسقالارمەن تاپ سولاي بولعان. ولار انتيكتىكتىڭ ىشكى ءيىرىمىن ساقتاي وتىرىپ، ونىمەن جەكە جۇزدەسۋدەن ساقتانعان. ولاردىڭ «ەجەلگى الەمى» بارلىق ۋاقىتتا جەكە دۇنيەتانىمى، فانتى، يدولى ءۇشىن وزدەرىنىڭ جاساعان جانە وزدەرىنىڭ قاندارىمەن سۋارعان الدەبىر ومىرلىك يدەالىنىڭ جاسىرىن سىرى بولدى. ويشىلداردىڭ بولمەلەرىندە جانە پوەتيكالىق ۇيىرمەلەردە اريستوفانداعى، يۋۆەنال مەن پەترونياداعى ۇلكەن قالانىڭ ونەگەلەرىن باتىل بەينەلەۋمەن شاتتانا ايتتى، ال وڭتۇستىگىندەگى لاستىق پەن جاي حالىقتى، وبا مەن زورلىقتى، بالالاردى قورلاۋدى جانە فرين، فالليكالىق نانىمدى جانە تسەزارلىق جىن-ويناقتى اينالىپ وتەدى، قازىرگى كەزدەگى الەم قالالارىندا دا مۇنداي شىندىقپەن بەتپە-بەت كەلۋدەن جالتارادى. «قالالاردا ءومىر ءسۇرۋ قيىن: وندا قۇمارپاز ادامدار كوپ». زاراتۋسترا وسىلاي دەپ ايتقان. ولار ريمدىكتەردىڭ مەملەكەتتىك ماقساتىن ماداقتايدى جانە بۇگىندە قوعامدىق ماسەلەلەردەن بويىن اۋلاق سالاتىنداردى جەك كورەدى. بىلگىشتەردىڭ تۇتاستاي توبى بار، ولار ءۇشىن توگا (سىرتقى كيىم) مەن سيۋرتۋك، ۆيزانتيالىق تسيرك پەن اعىلشىندىق سپورت الاڭى، انتيكتىك جولدار مەن ترانسقۇرلىقتىق تەمىر جولدار، تريەرلەر مەن ەكسپرەسس-كەمەلەر، ريمدىك نايزالار مەن پرۋسستىق سۇڭگى اراسىنداعى ايىرماشىلىقتار، اقىر سوڭىندا سۋەتس كانالىن فاراون نەمەسە قازىرگى زامانعى قۇرىلىس ينجەنەرى جۇزەگە اسىردى ما، وسىنىڭ ءبارى ماگيالىق كۇشتى يەلەنەدى، بۇل كوڭىل كونشىتەتىن كوزقاراس. ولار بۋ ماشيناسىن ادامزات جەتىستىگىنىڭ بەلگىسى جانە رۋحاني قۋاتتىڭ كورىنىسى رەتىندە، ەگەر ونى گەرون الەكساندريسكي ويلاپ تاپسا، وعان قارسى ەشقانداي داۋ ايتپاس ەدى. پەسسينۋنت تاۋىنىڭ ۇلى انا نانىمىنىڭ ورنىنا اڭگىمە ريمدىك ورتالىق جىلىتۋ جۇيەسى مەن بۋحگالتەريا تۋرالى بولسا، وندا ولار ءۇشىن ودان اسقان قورلاۋ بولماس ەدى.

بىراق باسقالار دا وسىدان باسقا ەشتەڭەنى كورمەيدى. ولار وزدەرى سياقتى گرەكپەن اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ، ولار بىزگە سونشالىقتى جات مادەنيەتتىڭ ءمانىن تولىق جەتكىزەدى، ولار تەڭدەستىرۋ جۇيەسىندە اينالادى، ال ونىڭ ءوزى انتيكتىك رۋحقا تىپتەن سوقپايدى. ولار «رەسپۋبليكا»، «بوستاندىق»، «مەنشىك» ءتارىزدى سوزدەردىڭ ىشتەي ەشقانداي تۋىستىعى جوق وندا دا، مۇندا دا زاتتى بىلدىرەتىندىگىنە كۇماندانبايدى. ولار ەجەلگى دۇنيەنىڭ تاريحىن جازاتىن، وزدەرىنىڭ ساياسي يدەالدارىن شىن جۇرەكتەن بىلدىرەتىن گيوتە ۋاقىتىنداعى تاريحشىلاردى مازاق ەتەدى، ليكۋرگتىڭ، ءبرۋتتىڭ، كاتوننىڭ، تسيتسەروننىڭ، اۆگۋستىڭ اتتارىن پايدالانا وتىرىپ - قورعالاتىندار مەن سوتتالۋشىلار - جەكە وزدەرىنىڭ قامىن ويلايدى، ءبىراق وزدەرى سونداي تاريحتىڭ ءبىر تاراۋىن دا جازا المايدى، بۇل ورايدا وزدەرىنىڭ ەرتەڭگىلىك گازەتى قانداي پارتيالىق اعىمعا جاتاتىندىعىن ايتا المايدى.

سونداي-اق وتكەن كەزەڭ دون-كيحوتتىڭ نەمەسە سانچو پانسانىڭ كوزىمەن قاراي ما، وعان مۇلدەم ءمان بەرمەيدى. ول جول دا، ءبۇل جول دا ماقساتقا جەتكىزبەيدى. اقىر سوڭىندا اركىم وزىنە ءبىرىنشى كەزەككە انتيكتىڭ سول كەسىندىسىن الدىنا قويۋعا مۇمكىندىك بەرسە، ول كەزدەيسوقتىق جاعدايمەن ونىڭ جەكە نيەتىنە بارىنەن دە كوپ جاۋاپ بەرگەن بولار ەدى: نيتسشە - افينانىڭ سوكراتقا دەيىنگى كەزەڭىن، ەكونوميستەر - ەللين كەزەڭىن، ساياساتشىلار -ريم رەسپۋبليكاسىن، ال اقىندار - يمپەراتورلار ءداۋىرىن ايتار ەدى.

دىني نەمەسە كوركەمدىك قۇبىلىستار العاشقىدا الەۋمەتتىك جانە شارۋاشىلىق بولدى دەسەك، ونى كەرىسىنشە تۇجىرىمداۋ دۇرىس ەمەس. بۇل ارادا كەز كەلگەن جەكە مۇددەلەردەن تىس ءسوزسىز ەركىن كوزقاراستى يەلەنگەن ادام ءۇشىن، ونداي مۇددەلەر قانداي بولسا دا، جالپى ەشقانداي تاۋەلدىلىك، ەشقانداي باسىمدىق، ەشقانداي سەبەپتىك-سالدارلىق بايلانىستار، قۇبىلىستاردى باعالاۋ جانە ماڭىزى تۇرعىسىنان ەشقانداي ايىرماشىلىقتار بولمايدى. جەكەلەگەن فاكتىلەردىڭ دارەجەسى ولاردىڭ فورمالارىنىڭ تەك كوپ نەمەسە از دەڭگەيدەگى ءتىلدىڭ تازالىعى جانە قۋاتىمەن، ىزگىلىك جانە زۇلىمدىق، جوعارى جانە تومەن، پايدا جانە يدەال جاعىنا قاراي ولاردىڭ سيمۆوليكاسىنىڭ ينتەنسيۆتىلىگىمەن ايقىندالادى.

12

وسىلايشا قاراستىرىلعان باتىستىڭ كۇيرەۋى از دا ەمەس، كوپ تە ەمەس، وركەنيەتتىڭ پروبلەماسىن بىلدىرەدى. بۇل ورايدا نەعۇرلىم جاسى ۇلعايعان كەز كەلگەن تاريحتىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى ايقىن كورىنەدى. ورگانيكالىق لوگيكالىق سالدار رەتىندە، مادەنيەتتىڭ اياقتالۋى مەن اقىرى رەتىندە وركەنيەت دەگەنىمىز نە؟

ويتكەنى، ءاربىر مادەنيەتتە ءوزىنىڭ دەربەس وركەنيەتى بار. ەتيكالىق ءتارتىپتىڭ ءالى كۇنشە بۇلدىر ايىرماشىلىعىن بىلدىرەتىن بۇل ەكى ءسوز العاش رەت بۇل ارادا قاتاڭ جانە قاجەتتى ورگانيكالىق جۇيەلىلىك كورىنىسى رەتىندە، مەرزىمدىك ماعىنادا تۇسىندىرىلەدى. وركەنيەت -مادەنيەتتىڭ بولماي قويمايتىن تاعدىرى. بۇل ارادا ەڭ جوعارعى شىڭعا قول جەتكەن، ونداي بيىكتىكتەن تاريحي مورفولوگيانىڭ كەيىنگى جانە قيىن ماسەلەلەرىن شەشۋگە مۇمكىندىك بولادى. وركەنيەتتەر ەڭ جوعارى جانە ەڭ جاساندى جاي-كۇي، وعان ادامداردىڭ نەعۇرلىم جوعارى ءتيپى قابىلەتتى بولا الادى. ولار - اياقتالۋ; ولار بولعاندى قالىپتاسۋ رەتىندە، ءومىردى ءولىم رەتىندە، دامۋدى ءبىر ورىندا قاتىپ قالعان رەتىندە، ەجەلگىنى جانە رۋحانيلىقتى بالالىق رەتىندە، دالەلدەنگەن دوريكا مەن گوتيكانى اقىل-ويدىڭ قارتايۋى جانە تاسقا اينالعان الەمدىك قالانىڭ تاسى رەتىندە كورەدى. ولار - اقىرى، شاعىمدانۋعا جاتپايدى، ءبىراق ولار ىشكى قاجەتتىلىك ارقىلى ءارقاشان شىندىق بولدى.

تەك وسى عانا ريمدىكتەردى ەلليندەردىڭ مۇراگەرلەرى رەتىندە تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تەك وسى ارقىلى عانا كەيىنگى انتيكتىك ءوزىنىڭ تۇڭعيىق قۇپيالارىن اشىپ كورسەتۋگە بولادى. ويتكەنى، ريمدىكتەر ۆارۆارلار بولدى، ءبىراق ولار ۇلى دامۋدى جۇزەگە اسىرعان ەمەس، ال ونى جالعاستىرعان ۆارۆارلار دەۋدىڭ ءوزى بىرەۋلەر ءۇشىن جاي ءسوز بولىپ كورىنۋى مۇمكىن؟ مەيىرىمسىز، فيلوسوفيادان الىس جاتقان، ونەردەن جۇرداي، ناسىلدىك ينستينكتەرى بار، ايۋاندىققا دەيىن بارعان، تەك ناقتى تابىستارمەن عانا ەسەپتەسەتىن، ولار ەللين مادەنيەتى مەن بوس كەڭىستىك اراسىندا تۇرادى. ولاردى تەك پراكتيكالىق فانتازيا عانا باعىتتادى -ولار قۇدايلار مەن ادامدار اراسىنداعى قاتىناستاردى، جەكە ادامدار اراسىنداعى سياقتى، رەتتەيتىن ساكرالدى قۇقىقتى يەلەندى، جانە قۇدايلار تۋرالى بىردە-بىر ءتۇپنۇسقاعا دەيىنگى ريمدىك اڭىزدار - ءوزىنىڭ سيپاتىن بىلدىرەدى، ول افينادا مۇلدەم كەزدەسپەيدى. گرەكتىڭ جاندۇنيەسى جانە ريمدىك ينتەللەكت - ونىڭ نە ەكەندىگى مىنە وسى. مادەنيەت پەن وركەنيەتتى بىر-بىرىنەن وسىلاي اجىراتۋعا بولادى. مۇنى تەك انتيكتىككە عانا قاتىستى ايتۋعا بولمايدى. بۇل تيپ مىقتى اقىل-ويمەن قايتا-قايتا بوي كوتەرەدى، ءبىراق ولار مۇلدەم مەتافيزيكالىق ادامدار ەمەس. ولاردىڭ قولدارىندا ءاربىر كەيىنگى ءداۋىردىڭ رۋحاني جانە ماتەريالدىق تاعدىرى بار. ولار ۆاۆيلوندىق، ەگيپەتتىك، ۇندىلىك، قىتايلىق، ريمدىك يمپەراليزمدى ومىرگە اكەلدى. بۋدديزم، ستويتسيزم جانە سوتسياليزم ءتارىزدى داۋىرلەر قۇلدىراپ بارا جاتقان ادامزاتتى ونىڭ بارلىق سۋبستانتسياسىندا تاعى ءبىر دەمەپ، جاڭارتۋعا قابىلەتتى تۇپكىلىكتى ومىرلىك كوڭىل-كۇيدىڭ كەمەلىنە كەلۋىنە قول جەتكىزەدى. تاريحي ۇدەرىس رەتىندە تازا وركەنيەت ورگانيكالىق ەمەس جانە سەمىپ قالعان فورمالارعا اينالعان بىرتىندەپ بىلىنەتىن ويىقتا (Abbau) تۇر.

مادەنيەتتەن وركەنيەتكە ءوتۋ انتيكتىكتە IV عاسىردا، باتىستا XIX عاسىردا جۇزەگە استى. وسى ساتتەن باستاپ ۇلى رۋحاني شەشىمدەر ءاربىر دەرەۆنيا ەسەپكە الىنعان ورفيلىك قوزعالىس پەن رەفورمالاۋ كەزەڭىندە بولعانداعىداي «بۇكىل الەمگە» ەمەس، ءۇش نەمەسە تورت الەمدىك قالالارعا ءتان بولدى. مۇنداي قالالار تاريحتىڭ بارلىق مازمۇنىن وزىنە تارتىپ الدى جانە ولارعا قاتىستى مادەنيەتتىڭ جيىنتىق لاندشافتىسى الەمدىك قالالاردى ءوزىنىڭ ەڭ جوعارعى ادامگەرشىلىك قالدىقتارى ارقىلى قورەكتەندىرۋمەن عانا اينالىساتىن پروۆينتسيالاردىڭ دارەجەسىنە دەيىن تومەندەدى. الەمدىك قالا جانە پروۆينتسيا24 - وسىنداي نەگىزگى ۇعىمدارمەن ءاربىر وركەنيەت تاريح فورماسىنىڭ مۇلدەم جاڭا پروبلەماسىن ايقىنداپ الادى، وعان، ءبىز، قازىرگى ادامدار، ونىڭ مۇمكىن بولاتىن بارلىق سالدارى تۋرالى وقشاۋلانعان ۇعىمداردى يەلەنبەي-اق تولعانامىز. الەمنىڭ ورنىنا - قالا، الىستاعى ەلدەردىڭ بارلىق ءومىرى شوعىرلاناتىن الدەبىر نۇكتە، ءبۇل ورايدا قالعان بولىك قۇلازىپ قالادى; نىسانداردىڭ ءار الۋاندىعى بولىپ تابىلاتىن جەردە ءتۋىپ-وسىپ، جەرمەن كۇنەلتكەن حالىقتىڭ ورنىنا -جاڭا كوشپەندى، داستۇردەن قول ۇزگەن ۇلكەن قالانىڭ تۇرعىنى، ارامتاماق (پارازيت)، ول ءدىنشىل، زيالى، ساياق، شارۋالاردى (ونىڭ جوعارعى نىسانى دۆورياندىقتى) وتە جەك كورەتىن ادام، دەمەك ورگانيكالىق ەمەسكە، اقىرىنا قاراي باستالاتىن مەيىرىمسىز قاتىگەز قادام، -سوندا مۇنىڭ ءوزى نە؟ فرانتسيا مەن انگليا مۇنداي قادامدى جاساپ تا قويدى، گەرمانيا ونداي قادامعا ازىرلەنۋدە. سيراكۋزاما، الەكساندريا ىزىمەن ريم كەلە جاتىر. ءمادريدتىڭ، ءپاريجدىڭ، پوندونننىڭ سوڭىنان بەرلين مەن نيۋ-يورك كەلە جاتىر. پروۆينتسيا بولۋ -وسى قالالاردىڭ ءبىرىنىڭ ساۋلەسى تۇسەتىن راديۋستان تىس ورنالاسقان تۇتاستاي ەلدەردىڭ تاعدىرى سونداي، بۇرىن وعان كريت پەن ماكەدونيا، بۇگىندە سكانديناۆتىق سولتۇستىك جاتادى.

بۇرىنعى كەزدەرى الەمدىك ماسەلەلەردى مەتافيزيكالىق، ءدىني-نانىمدىق نەمەسە دوگمالىق بەينەلەۋ تۇرعىسىنان ءداۋىردىڭ يدەيالارىن ءتۇسىنۋى جولىنداعى كۇرەس شارۋانىڭ (دۆورياندىق پەن ءدىن) نەگىزدى رۋحى مەن ەرتەدەگى دوريكالىق جانە گوتيكالىق ءداۋىردىڭ ەسكى جانە اتى شىققان شاعىن قالالارىنىڭ «زايىرلى» پاتريتسياندىق رۋحى اراسىندا جۇرگىزىلدى. ديونيس ءدىنىنىڭ توڭىرەگىندەگى - مىسالى، كليسفەن سيكيونسكي تيرانى كەزى، - نەمىستىڭ يمپەريالىق قالالارى مەن گۋگەنوتتىق سوعىستارداعى رەفورمالاۋ توڭىرەگىندەگى قىرقىستار وسىعان سايادى.

بىراق بۇل قالالار اقىر سوڭىندا دەرەۆنيانى جەڭىپ شىقتى - الەمنىڭ تازا قالالىق وي-ساناسى پارمەنيد پەن دەكارتتا كەزدەسەدى، - ولاردى الەمدىك قالا وسىلاي جەڭەدى. بۇل ارادا كەيىنگى داۋىرلەردىڭ بارىنە ءتان رۋحاني ۇدەرىس - يونيكە، سونداي-اق باروككو بايقالادى. قازىرگى كەزدە، ەللينيزم ءداۋىرى ءتارىزدى، ونىڭ تابالدىرىعىندا جاساندى، ياعني جاتجەرلىك ۇلكەن قالانىڭ، الەكساندريانىڭ نەگىزى جاتىر، مۇنداي مادەنيەتتى قالالار - فلورەنتسيا، نيۋرنبەرگ، سالامانكا، بريۋگگە، پراگا - الەمدىك قالالاردىڭ رۋحىنا ءۇمىتسىز ىشتەي قارسىلىق كورسەتكەن پروۆينتسيالدىق قالالارعا اينالدى. الەمدىك قالا مىنا تومەندەگىلەردى ءبىلدىردى: «وتاننىڭ» ورنىنا كوسموپوليتيزم ، داستۇرلەر مەن ۇلكەندەردى قۇرمەتتەۋدىڭ ورنىنا سالقىنقاندى ناقتى ماعىنا، بۇرىنعى دىنگە عىلىمي دىنسىزدىك، مەملەكەتتىڭ ورنىنا «قوعام»، بۇرىنعىنىڭ ورنىنا تابيعي قۇقىقتار. اقشا ورگانيكالىق ەمەس رەتىندە، ابستراكتىلى ولشەم، ول باياعىدان كەلە جاتقان ومىرلىك ۋكلادتىڭ قۇندىلىقتارىنان، قۇنارلى توپىراقتىڭ ماعىناسىنا بارلىق بايلانىستاردى ۇزگەن. وسى ساتتەن باستاپ تەكتىلىك دۇنيەگە كوزقاراس اقشا ماسەلەسىنە دا قاتىستى بولادى. ەشقانداي ءحريسيپپتىڭ گرەك ءستويتسيزمى ەمەس، ءبىراق كاتون مەن سەنەكانىڭ كەيىنگى ريمدىك ءستويتسيزمى اۋقاتتىلىقتىڭ الدەقانداي نەگىزى رەتىندە ۇسىنادى ، جانە بۇل XVIII عاسىردىڭ الەۋمەتتىك-ەتيكالىق كوڭىل-كۇيى ەمەس، ءبۇل XX عاسىر وي-ساناسىنىڭ بالاما بەينەسى، ەگەر ول ءوزىن كەز كەلگەن كاسىبي - ءتيىمدى - ۇگىتتەن جوعارى ەكەندىگىن كورسەتۋگە دايىن بولسا، وندا قازىرگى كەزدە ميلليونەرلەرگە تەڭەسەتىن بولادى.

الەمدىك قالاعا حالىق ەمەس، بۇقارا جاتادى. ونىڭ مادەنيەتكە (دۆورياندىققا، شىركەۋگە، اۋلەتكە، ونەردەگى كونۆەنتسياعا، عىلىمداعى تانىمدىق مۇمكىندىكتەردىڭ شەكارالارىنا) قارسى كۇرەستى بىلدىرەتىن ءداستۇر اتاۋلىعا يكەمسىزدىگى، ونىڭ شارۋانىڭ وي-ورىسىنەن ارتىقشىلىعى ۇشقىر جانە سالقىنقاندى اقىلى، ونىڭ مۇلدەم جاڭا ۇلگىدەگى ءناتۋراليزمى، كەيىنگە ۇمتىلۋدا، سوكرات پەن رۋسسودان الدەقايدا ىلگەرى كەتۋى، سەكسۋالدىق جانە الەۋمەتتىككە قاتىستى العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىستاعى ادامزات ينستينكتتەرى مەن جاي-كۇيىنە سۇيەنەتىن، et circenses سونىڭ ءوزى، ول قازىرگى كەزدە ەڭبەكاقىنى جانە سپورت الاڭىن كوبەيتۋ ءۇشىن كۇرەس ارقىلى قايتادان كوتەرىلىپ وتىر، - وسىنىڭ ءبارى ءبىرجولاتا اياقتالعان مادەنيەت پەن پروۆينتسيامەن سالىستىرعاندا الدەبىر ايىرىقشا جاڭا، كەيىنگى جانە پەرسپەكتيۆاسىز، ءبىراق سونىمەن قاتار ادامزاتتىق ەكزيستەنتسياسىنىڭ بولماي قويمايتىن فورماسىن كورسەتەدى.

مىنە، پارتيالىق قىزمەتكەردىڭ، يدەولوگتىڭ، ماڭىزدى ءموراليستىڭ كوزىمەن ەمەس، قاندايدا ءبىر «كوزقاراس» تۇيىقتىعىنان ەمەس، ۋاقىتقا مويىنسىنبايتىن، تاريحي فورمالاردىڭ الەم مىڭجىلدىقتارىنا نازار اۋداراتىن بيىكتىكتەن كورىنەتىن شىندىق وسى، ەگەر قازىرگى زامانعى ۇلى داعدارىستى شىن مانىندە اڭعارعىڭىز كەلسە، شىندىق وسى.

مەن ءبىرىنشى كەزەكتەگى ءتارتىپتىڭ سيمۆولدارىن مىنادان كورەمىن، ريمدە تريۋمۆير كراسس قۇرىلىسقا بولىنگەن جەر ۋچاسكەلەرىن ساتاتىن اتاقتى الىپساتار بولعان، ونىڭ الدىندا بارلىق جازبالاردا ماداقتالاتىن ريم حالقى، ءتىپتى الىس قاشىقتىقتاعى گاللالار، گرەكتەر، پارفياندار، سيريالىقتار قالتىرايتىن، حالىق تىعىز ورنالاسقان كوپ قاباتتى ۇيلەردە، قالا تۇبىندەگى ۇيلەردە جوقشىلىقتىڭ ازابىن تارتقاندار پانالادى جانە ميليتاريستىك ەكسپانسيانىڭ جەتىستىكتەرىنە تولىقتاي ەنجارلىق نەمەسە وزىندىك سپورتتىق مۇددە پايدا بولدى; كوپتەگەن اۋلەتتىك اقسۇيەك تەكتى وتباسىلارى، كەلتتەردىڭ، ساميتتەردىڭ جانە گاننيبالدىڭ جەڭىمپازدارىنىڭ بۇتاقتارى وزدەرىنىڭ اۋلەتتىك يەلىكتەرىنەن امالسىزدان باس تارتۋعا جانە ارزانقول پاتەرلەر جالداۋعا ءماجبۇر بولدى، ويتكەنى، جۇتاتقان الىپساتارلىققا قاتىسپادى; سول كەزدە Via ءاررىا بويىندا ءريمنىڭ اقشالى سابازدارىنىڭ بەيىتتەرىنە ءالى كۇنگە دەيىن تاڭعالدىراتىن ەسكەرتكىشتەر قويىلدى، ال حالىقتىڭ اراسىنان قايتىس بولعانداردىڭ مۇردەلەرى ولگەن مالمەن بىرگە قالانىڭ قوقىس توگەتىن شۇڭقىرىنا لاقتىرىلدى، اۆگۋست كەزىندە ەپيدەميانىڭ الدىن الۋ ءۇشىن، بۇرىن توپىراقپەن كومىلمەگەن ءبۇل ورىنعا، سوندا مەتسەنات ءوزىنىڭ اتاقتى باعىن وتىرعىزدى; تۋريستىك كىرىستەرمەن جانە جاتجەرلىكتەردىڭ قايىرىمدىلىق قورلارىمەن (مىسالى، يۋدەي پاتشاسى يرودتىڭ) ءومىر سۇرگەن يەسىز قالعان افينادا تەز بايىپ كەتكەن ريمدىكتەردىڭ ساياحات جاساۋشى قاراپايىم تۇرعىندارى پەريكل ءداۋىرىنىڭ تۋىندىلارىنا كوز تىكتى، وندا ول ميكەلاندجەلوعا قاتىسقان سيكستين كاپەللاسىن امەريكاندىق كورۋشىلەرىنەن ارتىق ءمانىسىن تۇسىنە المادى، سودان كەيىن الىپ كەتۋگە بولاتىن ونەر شىعارمالارىنىڭ ءبارىن وزدەرىمەن بىرگە الا كەتتى نەمەسە ولاردى اقىلعا سىيمايتىن شارىقتاعان باعالارعا ساتىپ جىبەردى، موداعا ەلىكتەپ، ونىڭ ورنىنا ەسكى كەزەڭنىڭ تەرەڭ ماعىنالى جانە بايسالدى تۋىندىلارىمەن قاتار وراسان زور جانە اسقاقتاعان ريم قۇرىلىستارى سالىندى. تاريحشىلار وسىنداي ماسەلەلەردى ماقتاۋعا نەمەسە تەرىسكە شىعارماۋى ءتيىس، قايتا مورفولوگيالىق پايىمداپ، كىم كورۋدى ۇيرەنسە، وعان ءسوزسىز يدەيا ويىنا ورالاتىندىعىنا نازار اۋدارۋى قاجەت.

ويتكەنى، ودان ءارى قاراي وسىدان باستاپ دۇنيەگە كوزقاراستىڭ، ساياساتتىڭ، ونەردىڭ، ءبىلىمنىڭ، سەزىنۋدىڭ بارلىق ءىرى شيەلەنىستەرى اتالعان انتيتەزانىڭ بەلگىسىمەن بولادى. ەرتەڭگى كۇننىڭ وركەنيەتتى ساياساتى كەشەگى كۇننىڭ مادەنيەت ساياساتىنا قاراما-قارسىلىعى قانداي؟ انتيكتىكتە ريتوريكامەن، باتىستا جۋرناليستكامەن، سونىمەن قاتار وركەنيەتتىڭ قۋاتىن اقشا بىلدىرەدى. مۇنداي ولاردىڭ رۋحى حالىقتار ءومىرىنىڭ بارلىق تاريحي فورمالارىنا ەلەۋسىز تۇردە ەنەدى، كوبىنەسە ولاردى ەشقانداي وزگەرتپەيدى جانە بۇلدىرمەيدى. اۆگۋستىگە دەيىن نەعۇرلىم بەرىك بولعان ريم مەملەكەتى ءوزىنىڭ فورماسى جاعىنان ۇلكەن افريكاندىق ستسيپيونننان كەيىن قالىپ قويدى، ءبىراقتا ىقپالدى پارتيالار ناقتى شەشىمدەردى قولعا الدى. بارلىعى دا شەكتەۋلى مولشەردەگى تاماشا اقىل-ويمەن شەشىلەدى، ولاردىڭ ەسىمدەرى قازىرگى ۋاقىتتا بەلگىلىلەردىڭ قاتارىنا قوسىلمايدى، ەكىنشى سورتتى ساياساتشىلاردىڭ، ريتورلار مەن تريبۋنداردىڭ، دەپۋتاتتار مەن جۋرناليستەردىڭ ىقپالدى توبى بولدى، وسى الۋاندىقتىڭ ءبارى پروۆينتسيالدىق كوكجيەكتەردىڭ ولشەمىمەن العاندا، ەڭ تومەنگى بۋىنداردا حالىقتىڭ ءوزىن-وزى بيلەۋىنە دەگەن يلليۋزيانى قولدايدى. ال ونەر شە؟ فيلوسوفيا؟ پلاتوندىق جانە كانتتىق ۋاقىت كەزەڭىنىڭ يدەالدارى جالپى ەڭ جەتىلگەن ادامزاتقا قاتىستى بولدى; ەللينيزمنىڭ جانە قازىرگى زاماننىڭ يدەالدارى، اتاپ ايتقاندا، سوتسياليزم، سونداي-اق ونىمەن ىشتەي قانداس تۋىستىعى بار، سونشالىقتى نەگىزدەلگەن تىرشىلىك ەتۋ مەن جاساندى ىرىكتەۋ ءۇشىن گيوتەلىك ەمەس كۇرەس فورمۋلالارىمەن دارۆينيزم، وز كەزەگىندە تۋىستىعى بار ايەل ماسەلەسى جانە يبسەندەگى، ستريندبەرگ پەن شوۋداعى نەكە پروبلەماسى، انارحيالىق سەزىمدىلىكتىڭ يمپرەسسيوندىق بەيىمدىلىگى، قازىرگى زامانعى جابىققان قۇمارلىق، اسەمدىك جانە قاسىرەتتىڭ تۇگەلدەن جيىنتىعى، ونىڭ كورىنىسى بودلەردىڭ ليريكاسى مەن ۆاگنەردىڭ مۋزىكاسى بولىپ تابىلادى، - وسىنىڭ ءبارى دەرەۆنيالىق جانە جالپى تابيعي ادامنىڭ دۇنيەنى سەزىنۋى ءۇشىن ەمەس، سونىمەن قاتار استانالىق دانىشپاندار ءۇشىن دە كەرەك. قالا كىشكەنتاي بولعان سايىن بەينەلەۋ ونەرى مەن مۋزىكانىڭ ءمانىسى بولمايدى. مادەنيەتكە گيمناستيكا، تۋرنير، اگونالدى سايىستار جاتادى; وركەنيەتكە - سپورت. بۇل گرەكتىك پالەسترانى ريمدىك تسيركتەن ەرەكشەلەندىرەدى. ونەردىڭ ءوزى سپورتقا اينالادى - Iart pour Iart وسىنداي ماعىنا بەرەدى - بەلگىلى ادامدار مەن ساتىپ الۋشىلاردىڭ جوعارى دارەجەلى جۇرتشىلىعى قاتىسقاندا، ءبارى ءبىر، ابسۋردتى قۇرالدى دىبىس ماسسالارى مەن ۇيلەسىمدىكتەگى قيىندىقتاردى جەڭۋ تۋرالى نەمەسە بەزەندىرۋ ماسەلەسىنە ء«تاسىل» تۋرالى اڭگىمە بولادى. فاكتىلەردىڭ جاڭا فيلوسوفياسى مايدا بولادى، وندا مەتافيزيكالىق الىپساتارلىق ءۇشىن ءارقاشاندا قالالىقتاردىڭ ينتەللەكتتىسى، تالعامى جانە جۇيكەلەرى ءۇشىن قاجەتتىلىككە بولاتىن تەك قانا كۇلىمسىرەۋ، جاڭا ادەبيەت دايىن تۇرۋى كەرەك، ال پروۆينتسيال ءۇشىن تۇسىنىكسىز ءارى جەككورۋشىلىك ورىن الادى. «حالىق» ءۇشىن الەكساندرلىق پوەزيا ما، پلەنەريزم بە، ءبارىبىر. بۇرىنعى كەزدە دە، ءقازىر دە مۇنداي ءوتۋ سول داۋىرگە ءتان داۋ-دامايمەن بەلگىلى بولدى. ەۆريپيدپەن جانە بەينەلەۋ ونەرىندەگى رەۆوليۋتسيالىق مانەرمەن، ايتالىق، اپوللودوردى الايىق، بولعان افيندىقتاردىڭ نارازىلىعى ۆاگنەرگە، مانعا، يبسەنگە جانە نيتسشەگە قارسى نارازىلىقتا قايتالانادى.

گرەكتەردىڭ شارۋاشىلىق قاتىناستارى تۋرالى ايتپاي-اق ولاردى تۇسىنۋگە بولادى. ريمدىكتەر تەك وسى قاتىناستار ارقىلى عانا بولاتىنىن تۇسىنەدى. حەرونەيدە جانە لەيپتسيگتە سوڭعى رەت يدەيا ءۇشىن شايقاستى. ءبىرىنشى پۋنيكالىق سوعىستا جانە سەداندا شارۋاشىلىق ماسەلەلەرىن نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. ريمدىكتەر ولاردىڭ پراكتيكالىق كۇش-قۋاتىمەن ءبىرىنشى رەت كۇل يەلەنۋشىلىككە انتيكتىك شارۋاشىلىق جۇرگىزۋگە، قۇقىقتىق ساناعا جانە ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا ءتان كوپشىلىكتىڭ اسا مىقتى دەپ سانايتىن ءستيلىن بەردى جانە ول قاتار جۇرگىزىلگەن ەركىن جالدامالى ەڭبەكتىڭ باعاسى مەن ىشكى ماڭىزىن كەمىتتى. وسىعان وراي گەرماندىق، نەگىزىنەن باتىس ەۋروپا مەن امەريكانىڭ روماندىق ەمەس حالىقتارى كوپتەگەن ەلدەردىڭ ءىرى ونەركاسىبىنىڭ كەلبەتىن وزگەرتەتىن بۋ ماشيناسىن دامىتۋدى قولعا الدى. وسى ەكى قۇبىلىستىڭ ستويتسيزممەن جانە سوتسياليزممەن بايلانىستارىنا نازار اۋدارماۋعا بولمايدى. تەك ريمدىك تسەزاريزم، گاي ءفلامينيدىڭ جاريالاعان جانە ءبىرىنشى رەت ماريا ارقىلى تۇرگە يە بولعان، انتيكتىك الەمنىڭ شەگىندەگى اقشانىڭ ولشەمى دۇنيەگە كەلتىردى - ول پراكتيكالىق ۇلگىنىڭ بەرىك رۋحتى جانە كەڭ ناتۋرالارىنىڭ قولىندا بولدى. ونىسىز تسەزاردى دا، ريمدىك قۇرىلىمدى دا ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. ءاربىر گرەكتە دون-كيحوتقا ۇقسايتىن، ءاربىر ريمدىكتە سانچو پانساعا ۇقسايتىن تۇستارى بار - ال ولار وسى ايتقاننان بۇرىن قالاي بولعانى كەيىنگە ىسىرىلاتىن ماسەلە بولىپ تابىلادى.

13

ريمدىك الەمدىك ۇستەمدىككە كەلەتىن بولساق، ول كەلەڭسىز فەنومەندى بىلدىرەدى، ول ءبىر جاعىنان كۇش-قۋاتتىڭ ارتىقشىلىعىنا نەگىزدەلمەگەن - ريمدىكتەر ونداي مۇمكىندىكتى زامادان كەيىن يەلەنە العان جوق، - ال ەكىنشى جاعىنان، قارسىلاسۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. ريمدىكتەر الەمدى ەشقانداي جاۋلاپ العان ەمەس25... ولار زامادان كەيىن بىردە-بىر ۇلكەن مەملەكەتپەن سوعىسقان جوق، ءارى وعان مۇمكىندىگى دە جوق بولاتىن26. ولاردىڭ كلاسسيكالىق سوعىستارى سامنيتتەرگە قارسى، پيرر مەن كارفەگانعا قارسى سوعىستارى بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ ءساتتى ساعاتى كاننى بولدى. كوتۋرنىدا جۇزدەگەن جىلدار بويى تۇرعان حالىق جوق. پرۋسسيالىق نەمىس حالقى، 1813، 1870 جانە 1814 جىلدارداعى قۋاتتى سىلكىنىستەردى باستان كەشىپ، باسقالارعا قاراعاندا ونىڭ قۇنىن جاقسى تۇسىنەدى.

مەن ءبۇل ارادا يمپەراليزمدى تۇسىنۋگە شاقىرامىن، ونىڭ ەگيپەتتىك، قىتايلىق، ريمدىك يمپەريالاردىڭ، ءۇندى الەمىنىڭ، يسلام الەمىنىڭ تاس مۇسىنگە اينالعان قاڭقاسى ءالى دە جۇزدەگەن جانە مىڭداعان جىلدارعا ساقتالۋى مۇمكىن، ءبۇل ورايدا ول جاۋلاپ الۋشىلاردىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان ەكىنشىسىنە ءوتىپ وتىرادى، - ادامداردىڭ ولىكتەرى، امورفتى، مەيىرىمسىز ادام توبىرلارى; الدەبىر ۇلى تاريحتىڭ تۇتىنعان ماتەريالى، - ءتۇيىننىڭ تيپتىك سيمۆولى وسىنداي. يمپەراليزم - بۇل تازا وركەنيەت. وسى مىزعىمايتىن فورمادا باتىستىڭ تاعدىرى كورىنەدى. مادەنيەتتى ادامدا كۇش-قۋات ىشتەن تۋىندايدى، ال وركەنيەتتى ادامدا سىرتتان بولادى. مەن سەسيل رودستان جاڭا ءداۋىردىڭ ادامىن يىرەمىن. ول ءوزىن باتىستىق، گەرماندىق، اسىرەسە نەمىستىك، ساياسي ستيلدەن وقشاۋ ۇستايدى. ونىڭ «كەڭەيتۋ - ءبۇل ء(يۋرى دە» دەگەن ناپولەوندىق رەداكتسياسىندا پىسىپ-جەتىلگەن وركەنيەتتىڭ ناعىز ءۇردىسى قامتىلعان. ءبۇل ايتىلعان ريمدىكتەرگە دە، ارابتارعا، قىتايلىقتارعا دا قاتىستى. بۇل ارادا تاڭداۋ جوق. ءتىپتى جەكەلەگەن ادامنىڭ نەمەسە تۇتاستاي تاپتاردىڭ جانە حالىقتاردىڭ سانالى ەركى بۇل ارادا ەشتەڭەنى شەشە المايدى. ەكسپانسيالىق ءۇردىس بۇل جازمىش، الەمدىك قالالار كەزەڭىنىڭ كەيىنگى ادامىن ەلىكتىرەتىن، ونى وزىنە قىزمەت ەتۋگە ماجبۇرلەيتىن، ونى مۇنى قالاۋىمەن نەمەسە قالاماۋىمەن، ونىڭ بۇل تۋرالى بىلگەنىمەن نەمەسە بىلمەگەنىمەن ساناسپايتىن الدەبىر ازازىلدىك پەن مەيىرىمسىزدىك27. ءومىر - ءبۇل مۇمكىن بولاتىندى جۇزەگە اسىرۋ، ال اقىلدى ادامعا تەك ەكستەنسيۆتى مۇمكىندىكتەر عانا28. قازىرگى، ونشا دامىماعان سوتسياليزم ەكسپانسيا اتاۋلىعا قارسى قانشالىقتى كۇرەسكەنىمەن، ول بىردە تاعدىردىڭ بارىنشا العا ۇمتىلۋىمەن ونى العاشقى بولىپ قولدانىلاتىنداردىڭ وزىنە اينالادى. بۇل ارادا ءتىل ساياساتتىڭ فورمالارى - بەلگىلى ءبىر ادامداردىڭ ينتەللەكتۋالدى تىكەلەي جەتكىزۋشى - تەرەڭ مەتافيزيكالىق پروبلەمامەن: اقىل-وي - ءبۇل ۇزىندىقتى تولىقتىرۋ دەگەن كاۋزالدىڭ ءپرينتسيپىنىڭ ءشۇباسىز ماڭىزىمەن بەكىتىلگەن فاكتىمەن تۇيىسەدى.

يمپەراليزمگە دەيىن مەنمەنسىگەن 480 جانە 230 جىلدار ارالىعىنداعى (انتيكتىك حرونولوگيادا شامامەن 300- ء50-شى جىلدار) مەملەكەتتىك قۇرىلىمىندا «ريمدىك مەملەكەت» ءتارىزدى تسين"29 پراكتيكالىق كوزقاراس تۇرعىسىنان، ال تەوريالىق جاعىنان فيلوسوف چجان-ي ارقىلى قورعالعان يمپەراليزمنىڭ (لينچەن) ءپرينتسيپى حالىقتار ليگاسى تاراپىنان (حوحتسۋن) قارسىلىققا ۇشىرادى، ول كوبىنەسە ۆان حۋ يدەياسىنا ارقا سۇيەدى، ءبۇل اتالعان كەيىنگى ءداۋىردىڭ تەرەڭ سكەپتيگى جانە ادامدار مەن ساياسي مۇمكىندىكتەردىڭ بىلگىرى بولاتىن، ءبىراق ونىڭ ارەكەتىنەن ەشقانداي ناتيجە بولمادى. ەكى تاراپ تا ساياساتتى قىسقارتۋدى ۇسىنعان لاو-تسزى يدەولوگياسىنىڭ قارسىلاستارى بولدى، ءبىراق لينچەننىڭ ارتىقشىلىعى ەكسپانسيالىق وركەنيەتتىڭ تابيعي قادامى بولدى30.

رودس ۋاقىتى ءالى كەلە قويماعان باتىس تسەزارى ءتيپىنىڭ العاشقى جول سالۋشىسى بولدى. ول ناپولەونمەن جانە جاقىن اراداعى عاسىرلاردىڭ اراسىندا ورتادا تۇردى، ءسويتىپ، ونىڭ ءوزى 232 جىلدان باستاپ ريمدىكتەردى تسيزالپيلىك گاللداردى باعىندىرۋعا ۇندەپ، سول ارقىلى ولاردىڭ وتارشىلدىق ەكسپانسيالىق ساياساتىنا تۇرتكى بولعان، الەكساندر مەن تسەزار اراسىنداعى فلاميني ءتارىزدى بولدى.

فلاميني قاتتىراق ايتقاندا31، داۋىرگە وراسان زور مەملەكەتتىك ىقپالدى پايدالانعان جەكە تۇلعا، مەملەكەت يدەياسىنىڭ ءوزى شارۋاشىلىق فاكتورلارىنىڭ قۋاتىنا قارسىلاسۋىن قويدى، - ريمدەگى تسەزارلىق تيپتەگى وپپوزيتسيانىڭ ءبىرىنشى ادامى بولعانى كۇمان تۋعىزبايدى. ونىمەن مەملەكەتتىك قىزمەت يدەياسى اياقتالادى جانە بيلىككە ەرىك داستۇرىنە ەمەس، جالاڭ كۇشتەرگە عانا سۇيەنۋ باستالادى. وركەنيەتتىڭ تابالدىرىعىندا تۇرعان جانە ونىڭ سالقىن جانە جەڭىل لەبىن سەزىنگەن الەكساندر مەن ناپولەون رومانتيكتەر بولدى; تەك ونىڭ بىرەۋىنە ءوزىن ءاحيللدىڭ رولىندە بولۋ، ال ەكىنشىسىنە ۆەرتەردىڭ رولىندە بولۋ ۇنادى. تسەزار بۇرىن-سوڭدى ادام ەستىمەگەن اقىل-وي قۋاتىن مەڭگەرگەن فاكتىلەردىڭ ايرىقشا ادامى بولدى.

بىراق رودە تابىستى ساياسات دەپ تەك اۋماقتىق جانە قارجىلىق جەتىستىكتى ءتۇسىندى. بۇل ونىڭ تازا ريمدىك قىرى، ول ءوزى ونى كەرەمەت ءتۇسىندى. باتىسەۋروپالىق وركەنيەت ونداي ەنەرگيامەن جانە تازالىقپەن ەشقاشان بەينەلەنبەيدى. وزدەرىنىڭ گەوگرافيالىق كارتالارىنىڭ بىرىنەن ول وزىندىك پوەتيكالىق قاتتى اسەرگە بولەنۋى مۇمكىن، بۇل پۋريتاندىق پاستوردىڭ ۇلى، وڭتۇستىك افريكاعا قارجىسىز كەلىپ، وراسان زور بايلىققا يەلەنگەن، ءبۇل بايلىق ونىڭ ساياسي ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەستى. ونىڭ قايىرىمدى ءۇمىت مۇيىسىنەن كايرگە دەيىن ترانسافريكالىق تەمىر-جولى تارتۋ ويى، ونىڭ وڭتۇستىك-افريكالىق يمپەرياسىنىڭ جوباسى، ونىڭ تەمىر قاقپالى اقشالىلارعا بيلىك ەتىپ، ولاردى ءوزىنىڭ يدەيالارىنا قىزمەت ەتۋگە ماجبۇرلەۋى، مەملەكەتكە قاتىناسىن ايقىنداۋدى مويسۇنبايتىن اسا قۋاتتى مەملەكەتتىك تۇلعاعا اينالىپ، ونىڭ بولاشاق رەزيدەنتسيا رەتىندە سالىنعان بۋلۋۆايو استاناسى، ونىڭ سوعىستارى، ديپلوماتيالىق اكتسيالارى، جولدار جۇيەسى، سينديكاتتارى، اسكەرى، ونىڭ «وركەنيەت الدىنداعى ينتەللەكتۋالدىڭ جوعارعى پارىزى» تۋرالى تۇسىنىگى -وسىنىڭ ءبارى وراسان يۋر جانە قايىرىمدىلىق ورىندالۋى تۇرعىسىنان، ءبىزدىڭ سوڭىمىزداعى كەلەشەكتىڭ حابارشىسى بولىپ تابىلادى، ونىڭ پايدا بولۋىمەن باتىسەۋروپالىق ادام تاريحى تۇپكىلىكتى اياقتالادى.

كىمدە-كىم بۇل شەشىمدى ەشتەڭە وزگەرتە المايتىندىعىن، وسىنى قالاۋ كەرەكتىگىن نە ەشتەڭەنى قالاماۋدى، وسى تاعدىردى ۇناتۋ نە كەلەشەكتە جانە ءومىردىڭ وزىندە وكىنۋدى تۇسىنبەسە، كىمدە-كىم وسى بەلسەندى بيلىك ەتەتىن اقىل-ويعا، وسى ەنەرگياعا جانە قاتاڭ تارتىپكە ءتان ولشەمدەردى سەزىنبەسە، كىمدە-كىم پروۆينتسيالدىق يدەاليزممەن باستى قاتىرسا جانە بۇرىنعى وتكەن كەزەڭنىڭ ءومىر ءستيلىن اڭساسا، - ول تاريحتى تۇسىنۋدەن، تاريحقا تولعانۋدان، تاريحتى جاساۋدان باس تارتۋى ءتيىس.

سونىمەن، Imperium Romanum ەندى بىرەگەي فەنومەن ەمەس، الەمدىك قالانىڭ قاتاڭ جانە جىگەرلى، وزىنە ءتان اۋقىمى بار قالىپتى ءونىمى بولىپ كورىنەدى، ول پراكتيكالىق ينتەللەكتىنىڭ جوعارى دارەجەسىندەگى فينالدىق كەزەڭگە ءتان، بۇرىن بىرنەشە رەت قايتالانعان، قازىرگى كەزگە دەيىن تەڭەستىرىلمەگەن دەۋگە بولادى. تاريحي فورمانىڭ قۇپياسى ومىڭ بەت جاعىندا جاتپايتىندىعىن جانە كوستيۋمدەرى مەن كورىنىستەرىنە قاراپ اڭعارۋعا بولمايتىندىعىن تۇسىنۋگە ءتيىسپىز، ادامزات تاريحىندا دا، وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار تاريحىندا دا ىشتەي مۇلدەم بولەك، ءبىراق سىرتتاي الدامشى ۇقساستىقتارى بار قۇبىلىستار بار، - كارل ۆەليكي، جانە گراۋن-ال راشيد، الەكساندر مەن تسەزار، گەرماندىقتاردىڭ ريمگە قارسى سوعىستارى جانە موڭعولداردىڭ باتىس ەۋروپاعا شابۋىلدارى، - جانە باسقا قۇبىلىستار، ولار وراسان زور سىرتتاي ەرەكشەلىكتەرگە يە بولا تۇرا، الدەقانداي ۇقساستارى بولادى، ايتالىق، ترايان جانە رامسەس II، بۋربوندار مەن اتتيكالىق دەموس، مۋحاممەد جانە پيفاگور. XIX جانە XX عاسىرلار بۇكىلالەمدىك تاريحتىڭ تۋرا قاراعانداعى كورىنەتىن الدامشى شىڭى ەكەندىگىن ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك، شىن مانىندە ءاربىر تۇپكىلىكتى پىسىپ-جەتىلگەن مادەنيەتتە جاسىنا قارايعى ساتى رەتىندە كەزدەسەدى، -ارينە، بار بولعانى ۋاقىت اياسىنا جاتاتىن سوتسياليستەرسىز، يمپرەسسيونيستەرسىز، ەلەكترلى ترامۆايسىز، تورپەدالار مەن ديفەرەنتسيالدى ەسەپتەۋلەرسىز، ءبىراق سونىمەن قاتار ءوز كەزەگىندە سىرتقى بەزەندىرۋدىڭ مۇلدەم وزگەشە مۇمكىندىكتەرىن يەلەنەتىن ءوزىنىڭ وركەنيەتتى رۋحانيلىعىمەن، - بۇل قازىرگى كەزەڭ الدەبىر وتپەلى ساتىنى بىلدىرەدى، ول بەلگىلى جاعدايلاردا عانا پايدا بولا الادى، سونىمەن، قازىرگى باتىسەۋروپالىققا قاراعاندا، تولىقتاي ايقىندالعان نەعۇرلىم كەيىنگى جاي-كۇي بولادى، وتكەن تاريحتا ولار بىرنەشە رەت جۇزەگە اسىرىلعان جانە سوعان بايلانىستى باتىستىڭ بولاشاعى ءبىزدىڭ تاپ سول ساتتەگى يدەالدارىمىز بەن ۋاقىتتىڭ فانتاستيكالىق بولىكتەرىنىڭ باعدارى بويىنشا جوعارى جانە العا ۇمتىلعان ۇشى-قيىرسىز اعىندارى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار تاريحتىڭ بىرنەشە عاسىرلاردى قامتيتىن، فورماسى مەن ۇزاقتىعىنا قاتىستى قاتاڭ شەكتەلگەن جانە ءسوزسىز الدىن الا بولجانعان ءبىرلى-جارىم جۇزەگە اسۋى، - مۇنداي جۇزەگە اسۋدى قولدا بار مىسالدارعا قاراپ، بايقاپ كورۋگە جانە ماڭىزدى جاقتارىنان بولجاۋعا بولادى.

14

كىمدە-كىم قاراۋدىڭ وسى بيىگىنە جەتسە، ونىڭ قولىنا جەمىستەردىڭ ءوزى تۇسەدى. بىرىندە عانا ويلار تۇيىقتالادى جانە ونىڭ قاراستىرۋى بويىنشا ونجىلدىقتار بويى ىنتامەن، ءبىراق ءدىندى، ونەر تاريحىن زەرتتەۋ، تانىم، ەتيكا، ساياسات، ساياسي ەكونوميا سىندى سالالارىندا جاڭا رۋحتى ناتيجەسىز يەلەنەتىن بارلىق جەكە ماسەلەلەر شەشىلەدى.

بۇل وي-سانا اقيقاتتىڭ قاتارىنا جاتادى، ولار بۇرىن دا بارلىق ايقىندىلىعىمەن ايتىلعان بولاتىن، ەندى ەشقانداي قارسىلىقتى تۋدىرمايدى. ول باتىس ەۋروپا مادەنيەتىنىڭ جانە ونىڭ دۇنيەنى سەزىنۋىنىڭ ىشكى قاجەتتىلىكتەرىمەن بايلانىستى. ول ومىرگە كوزقاراستى تۇبىرىمەن وزگەرتۋگە ارنالعان، كىمدە-كىمنىڭ ونى ۇعىنۋعا قول جەتسە، وندا ونىڭ ءوزىن ىشتەي مەڭگەرگەنى دەپ ءبىلۋ كەرەك. الەمنىڭ بىزگە سونشالىقتى ءتان جانە قاجەتتى كارتيناسى بۇكىلالەمدىك-تاريحي دامۋ بولىپ تابىلادى، ءبىز وسى دامۋدى باستان كەشۋدەمىز جانە ءبىز ونى ءالى كۇنگە الدەبىر ورگانيكالىق تۇتاستىق رەتىندە رەتروسپەكتيۆتە قاراستىرۋدى ۇيرەندىك. بۇل تۋرالى ازىرگە تەك فيزيك عانا ءوزىنىڭ ەسەپتەۋلەرىندە ارمانداي الادى. بۇل، تاعى دا قايتالاپ ايتايىن، كوپەرنيكتىك پتولەمەەۆتىك اسپەكتىنى الماستىرۋدى جانە، دەمەك، تاريحي سالاداعى ومىرلىك كوكجيەكتى شەكسىز كەڭەيتۋدى بىلدىرەدى.

الى كۇنگە ويعا كەلەتىننىڭ ءبارىن بولاشاقتان كۇتۋگە تىيىم سالىنبايدى. فاكتىلەر جوق جەردە، سەزىم بيلىك ەتەدى. العا قاراي اركىمنىڭ مىندەتى كەلەشەكتى بارلاپ قاراۋ بولىپ تابىلادى، ال تاعدىردىڭ بول ماي قويمايتىنى ونسىز ءى(ا بولادى، دەمەك، جەكە يدەالداردان، ۇمىتتەر مەن تىلەكتەردە الدەبىر تاۋەلسىز بولادى. ەگەر ءبىز «بوستاندىق» دەگەن ءسوزدى قولداناتىن بولساق، ءبىز باسقانى ەمەس، تەك قاجەتتىنى نەمەسە الدە بىردەڭەنى جۇزەگە اسىرۋعا ەرىكتىمىز. ونى «يگىلىك» رەتىندە سەزىنۋ - ادامنىڭ فاكتىلەردى اجىراتۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل تۋرالى وكىنۋ نە تەرىسكە شىعارۋ ونى ەشقانداي وزگەرتە المايدى. ءولىم ادامنىڭ تۋعان ساتىمەن، قارتتىق جاستىقپەن، ءومىردىڭ گەشتالتى مەن ونىڭ ۇزاقتىعىنىڭ الدىن الا بەلگىلەنىپ قويعان شەكارالارىنىڭ ومىرىمەن بايلانىستى. قازىرگى ءداۋىر - مادەنيەتتىڭ ەمەس، وركەنيەتتىڭ ءداۋىرى. سول ارقىلى مۇمكىن بولماۋىنا بايلانىستى ءومىردىڭ تۇتاستاي قاتارلارىنىڭ مازمۇنى جوعالىپ كەتەدى. بۇل تۋرالى وكىنۋگە جانە وكىنىشتى پەسسيميستىك فيلوسوفيا مەن ليريكادا بىلدىرۋگە بولادى - العا قاراي دا سولاي بولا بەرەدى، - ءبىراق ونى وزگەرتۋ مۇمكىن ەمەس.

مەن كەلەشەكتىڭ كونتۋرلارى مەن باعىتىنا قاتىستى سەنىمدىلىكتى يلاندىراتىن جانە ۇلكەن ۇمىتتەردى ۇزەتىن الەمنىڭ سونداي اسپەكتىسىنە قارسىلىقتى تىڭداۋعا دايىنمىن، ەگەر ونىڭ بىردە تازا تەوريادان گورى اۋقىمدىلىققا قولى جەتسە، ەگەر ول كەلەشەكتى قالىپتاستىرۋدا شىن مانىندە رول اتقاراتىن ادامدار توبىنىڭ پراكتيكالىق دۇنيەگە كوزقاراسى بولسا، ول ومىرگە قارسىلىق جانە كوپتەگەن ادامدار ءۇشىن جاي جازمىش بولعان بولار ەدى.

مەن مۇنداي پىكىردى جاقتامايمىن. ءبىز وركەنيەتتى ادامدارمىز، ءبىز گوتيكانىڭ جانە روكوكونىڭ ادامدارى ەمەسپىز; بىزگە ءومىردىڭ ۇسىنعان قاتال جانە سالقىنقاندى فاكتىلەرىمەن ساناسۋعا تۋرا كەلەدى، ونداي ۇقساستىق پەريكلدىك افينادا ەمەس، تسەزارلىق ريمدە كەزدەسەدى. باتىسەۋروپالىق ادام ءۇشىن ۇلى سۋرەت ونەرى مەن مۋزىكا تۋرالى اڭگىمە بولۋى مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ارحيتەكتونيكالىق مۇمكىندىكتەرى وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن سارقىلىپ قالعان. ءبىراق مەن، ەگەر ەڭبەكقور جانە شەكسىز ۇمىتتەرى بار ۇرپاق كەزىندە ونداي ءۇمىتتىڭ قاندايدا ءبىر بولىگىنىڭ ورىندالۋى مۇمكىن ەمەستىگىن بىلەتىن بولسا، ودان كەلەتىن زيان جوق دەپ ەسەپتەيمىن. ول ەڭ قىمبات ۇمىتتەر بولا بەرسىن; كىم وعان بەرىلسە، ونداي سوققىدان ەسىن جيادى. ارينە، ەگەر ولار شەشۋشى جىلداردا ساۋلەت، دراما، بەينەلەۋ ونەرى سالاسىندا وزدەرى ءۇشىن يگەرەتىن ەشتەڭە قالماعانىنا سەنىم جەتەگىنە كەلسە، بۇل كەيبىرەۋلەر ءۇشىن قايعىلى اياقتالۋى مۇمكىن. سولاي-اق بولا قويسىن. ءالى كۇنگە ءبارى دە ءبۇل ارادا ەشقانداي شەكتەۋلەردى ءبىراۋىزدان مويىندامادى; ءار ۋاقىتتا ءار سالادا ءوزىنىڭ مىندەتى بار دەپ ەسەپتەدى: ونى تاپتى، جانە، ونى كۇشتەۋ جولىمەن جانە اردى اتتاي وتىرىپ تابۋ كەرەك بولدى; بىلايشا ايتقاندا، تەك ولىمنەن كەيىن وسى سەنىمنىڭ نەگىزى بولدى ما، ەڭبەك ءومىر بويىنا قاجەتتى بولدى ما، الدە كەرەك ەمەس پە ەدى دەگەن ماسەلەلەر ايقىندالدى. ءبىراق اركىم، ەگەر ول ناعىز رومانتيك بولماسا، ونداي ساڭىلاۋدى جوققا شىعارادى. ءبۇل ريمدىكتەردى ەرەكشەلەندىرگەن پاڭدىق ەمەس. كەنى تاۋسىلىپ قالعان رۋدنيككە بايلانىستى «ەرتەڭ ءبۇل جەردەن جاڭا ارنا اشىلادى» دەۋدەن قانداي پايدا بار - قازىرگى ونەر دە ءوزىنىڭ جاپپاي جانە الدامشى ستيليستيكالىق بىلىمدەرىمەن وسى كۇيدى باستان كەشكەندەي، -جوعارىدا ايتقان كەن ورنىنىڭ كەنشىلەرىن ودان الىس ەمەس جەردەگى جاڭا ورىنداعى بايلىقتى يگەرۋدى ۇسىنسا ماسەلە باسقا بولار ەدى؟ - مەن ءبۇل ءىلىمدى بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن يگىلىكتى ءىس رەتىندە قاراستىرامىن، ويتكەنى، بۇل ولارعا ءداۋىردىڭ ىشكى مۇمكىندىكتەرىنە نەنىڭ مۇمكىن، ياعني قاجەتتىگىن جانە نەنىڭ جاتپايتىندىعىن كورسەتىپ بەرەدى. ءالى كۇنگە وراسان زور قاراجات پەن كۇش-جىگەر جالعان جولدارعا جۇمسالدى. باتىسەۋروپالىق ادام، تاريحي تۇرعىدان قالاي ويلانباسىن، جانە قالاي سەزىنبەسىن، ونىڭ تاڭداعان باعىتىنىڭ اقيقاتتىعىنا وزىنە ەسەپ بەرەدى. ول، ەگەر سىرتقى جاعدايلار كەدەرگى جاساسا، جولىنان اداسادى، جان-جاعىن قارمالاۋمەن بولادى. بۇل ارادا وعان تەك عاسىردىڭ ەڭبەگى عانا بارلىق مادەنيەتتىڭ كونتەكستىندە وز ءومىرىنىڭ جاعدايىن زەردەلەۋگە جانە ءوزى نە ىستەي الادى جانە نە ىستەۋى ءتيىس دەگەن ماسەلەلەردە تەكسەرۋگە مۇمكىندىك بەرىلەدى. ەگەر وسى كىتاپتىڭ اسەرىمەن جاڭا ۇرپاقتىڭ ادامدارى ليريكانىڭ ورنىنا تەحنيكاعا، سۋرەت ونەرىنىڭ ورنىنا اسكەري-تەڭىز قىزمەتىنە ءمان بەرسە، وندا ولار مەنىڭ ويلاعانىمداي ارەكەت ەتكەنى دەپ ءبىلۋ كەرەك، جانە ودان ارتىق ولارعا ەشتەڭە تىلەۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس.

15

سونىمەن قاتار بۇكىلالەمدىك تاريح مورفولوگياسىنىڭ فيلوسوفياعا قاتىناسىن ايقىنداۋ كەرەك. ءاربىر ءتۇپنۇسقا تاريحي قاراستىرۋ ناعىز فيلوسوفيا بولىپ تابىلادى... ءبىراق فيلوسوف-جۇيەلەندىرۋشى ءوز ناتيجەلەرىنىڭ ماڭگىلىككە قاتىستى كوپ اداسۋشىلىققا ۇشىرايدى. ول ءاربىر وي تاريحي الەمدە بولاتىن فاكتىنى نازاردان شىعارىپ الادى جانە، دەمەك، بارلىق وتكەننىڭ جالپى تاعدىرىن بولىسەدى. ول جوعارى دارەجەدەگى ويلاۋ الدەبىر ماڭگىلىك جانە وزگەرمەيتىن نارسەنى يەلەنەدى، بارلىق كەزدە ماڭىزدى ماسەلەلەر ءبىر مانگە يە بولادى جانە ولارعا قاشاندا بولسا دا تۇپكىلىكتى جاۋاپ بەرۋگە بولادى دەپ ويلايدى.

بىراق سۇراق پەن جاۋاپ بۇل ارادا تۇتاسىپ كەتكەن، جانە نەگىزىندە تولىقتاي بەلگىلى جاۋاپ بويىنشا سونشالىقتى جابىرقاۋشىلىق جاتقان ءاربىر ماڭىزدى سۇراق تەك ومىرلىك سيمۆولدىڭ ماڭىزدىلىعىن يەلەنەدى. ەشقانداي ماڭگىلىك اقيقات جوق. ءاربىر فيلوسوفيا ءوزىنىڭ، تەك ءوزىنىڭ ۋاقىتىنىڭ كورىنىسى، بىردەي فيلوسوفيالىق ينتەنتسيانى يەلەنەتىن ونداي ەكى ءداۋىر جوق، بۇل ارادا اڭگىمە سەزىمدەردىڭ پايىمداۋى نەمەسە كاتەگوريالارىنىڭ فورمالارىنا قاتىستى الدەبىر اكادەميالىق تۇككە تۇرمايتىن نارسە تۋرالى ەمەس، ناعىز فيلوسوفيا تۋرالى بولىپ وتىر. سۋايىرىق ماڭگىلىك جانە وتكىنشى ىلىمدەر اراسىندا ەمەس، بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ارالىعىندا ومىرشەڭدىگى دالەلدەنگەن ىلىمدەر اراسىندا ورنالاسادى نە مۇلدەم بولمايدى. تۋىنداعان ويلاردىڭ وتكىنشى ەمەستىگى - ءبۇل يلليۋزيا. نەگىزگى جاسالاتىن قورىتىندى ادام وندا قانداي ورىن الاتىندىعىنا بولادى. ادام نەعۇرلىم ماڭىزدى بولسا، فيلوسوفيا دا شىندىققا جاناسىمدى - ونەردىڭ ۇلى تۋىندىسىنىڭ ىشكى شىندىعى تۇرعىسىنان العاندا، ول جەكەلەگەن ەرەجەلەردىڭ دالەلدەنەتىندىگىنە جانە ءتىپتى قاراما-قايشى كەلمەۋىنە تاۋەلدى ەمەس. ايرىقشا جاعدايلاردا، ول اتالعان ءداۋىردىڭ بارلىق مازمۇنىن تامامداۋى مۇمكىن، وعان ايتارلىقتاي فورما بەرىپ، ونى ۇلى تۇلعاعا اينالدىرىپ ونى وزىندە جۇزەگە اسىرادى، وسىلايشا ونى ودان ءارى دامۋعا بەرەدى. فيلوسوفيانىڭ عىلىمي كوستيۋمى، عىلىمي بەتپەردەسى ءبۇل ارادا ەشقانداي رول اتقارمايدى. جوق ويلاردىڭ اياسىندا جۇيەنى نەگىزدەۋدەن وڭاي نارسە جوق. ءبىراق ءتىپتى كەرەمەت دەگەن ويدىڭ ءوزى، ەگەر ونى اقىماق ايتسا، تۇككە تۇرمايدى. تەك ومىرلىك قاجەتتىلىك ءىلىمىنىڭ دارەجەسىن ايقىندايدى.

وسى ورايدا مەن ويشىلدىڭ سول وز داۋىرىندەگى ۇلى فاكتىلەرگە قىراعىلىعىن باعالاپ كورەمىن. ماسەلەنىڭ بايىبىنا تەرەڭ بويلاماعان فيلوسوف شىندىقتىڭ اياسىن تارىلتىپ جىبەرەدى، ول ەشقاشان جوعارى دارەجەلى بولا المايدى. سوكراتقا دەيىنگىلەر ۇلكەن ستيلدەگى كوپەستەر مەن ساياساتشىلار بولدى. پلاتون سيراكۋزادا ءوزىنىڭ ساياسي يدەيالارىن جۇزەگە اسىرماقشى بولعاندا ومىرىمەن قوشتاسۋعا شاق قالدى. سول بويدا پلاتون ءبىرقاتار گەومەتريالىق ەرەجەلەردى تاپتى، ولاردى انتيكتىك ماتەماتيكانىڭ جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن ەۆكليدكە بەردى. پاسكال، نيتسشەنىڭ ايتۋىنشا، «السىرەگەن حريستيان» رەتىندە عانا، ال دەكارت، لەيبنيتس ءوز كەزەڭىنىڭ ءبىرىنشى ماتەماتيكتەرى جانە تەحنيكتەرى بولدى.

كۆان-تسزىدان (670 جىلدار شاماسىندا) باستاپ كونفۋتسيگە دەيىن (550-478) قىتايدىڭ ۇلى «سوكراتقا دەيىنگىلەرى» پيفاگور مەن پارمەنيد، گوببس جانە لەيبنيتس ءتارىزدى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر، بيلەۋشى مونارحتار، زاڭ شىعارۋشىلار ەدى. تەك ءارتۇرلى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جانە ۇلكەن ساياساتتىڭ قارسىلاسى، شاعىن بەيبىت قاۋىمداستىقتاردىڭ فاناتيگى لاو-تسزفىدان باستاپ دۇنيەدەن جانە تۇيىق كاتەدەر-فيلوسوفيانىڭ العاشقى وسكىندەرىنىڭ پراگمافوبيدەن قول ءۇزۋى پايدا بولادى. ءبىراق ءوزىنىڭ ءداۋىرى، قىتايدىڭ ancien regime ءۇشىن، ول فيلوسوفتىڭ بەلگىلى تيپىمەن سالىستىرعاندا ءوزىن ەرەكشە سەزىندى، ول ءۇشىن تانىم تەورياسى ناقتى ءومىردىڭ ۇلى جاعدايلارىنىڭ ءبىلىمىن ءبىلدىردى.

مەن بۇل ارادا تاياۋداعى وتكەن كەزەڭنىڭ بارلىق فيلوسوفتارىنا قاتتى قارسىلىقتى بايقايمىن. ولارعا جەتىسپەگەن نارسە ناقتى ومىردەگى باتىل ۇستانىمدار بولاتىن. ولاردىڭ بىردە-بىرى ەشقانداي ارەكەتىمەن دە، ءبىر كۇشتى ويىمەن دە جوعارى ساياساتقا، قازىرگى زامانعى تەحنيكانىڭ، حابارلاۋ قۇرالدارىنىڭ، حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا، ءىرى اۋقىمداعى شىندىقتىڭ قانداي دا ءبىر اسپەكتىلەرىنە ارالاسا المادى. ولاردىڭ بىردە-بىرەۋىمەن ماتەماتيكا، فيزيكا، قوعامدىق-ساياسي عىلىم سالاسىندا ەشقانداي ساناسۋدىڭ قاجەتى بولمادى، بۇل ودان بۇرىن كانتتىڭ جاعدايىندا بولعان ەدى. مۇنىڭ نە ەكەندىگىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن باسقا داۋىرلەرگە جاي كوز جۇگىرتسە جەتىپ جاتىر. كونفۋتسي بىرنەشە مارتە مينيستر بولدى; پيفاگور كرومۆەلدىك مەملەكەتىن ەسكە تۇسىرەتىن ايتارلىقتاي32 ساياسي قوزعالىستى ۇيىمداستىردى جانە وسىنىڭ ءبارى ءالى كۇنگە دەيىن ەجەلگى دۇنيەنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشى ماماندارمەن تولىقتاي باعالانىپ بولعان جوق. گيوتە باسقارعان مينيسترلىك جوعارى ۇلگىدە بولدى جانە ول ۇلى مەملەكەتتى اڭسادى، سۋەتس جانە پاناما كانالدارىنىڭ قۇرىلىسىنا ولاردىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا قوساتىن ۇلەستەرى تۇرعىسىنان قىزىعۋشىلىق تانىتتى جانە ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ مەرزىمىن ءدال بولجاي ءبىلدى. امەريكانىڭ شارۋاشىلىق ءومىرى، ونىڭ كونە ەۋروپاعا كەرى ەسەرى مەن قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ماشينا يندۋسترياسى ونىڭ نازارىن ۇنەمى اۋدارۋمەن بولدى. گوببس انگليا ءۇشىن وڭتۇستىك امەريكانى يەلەنۋگە قاتىستى ۇلى جوسپاردىڭ باستاماشىلارىنىڭ ءبىرى ەدى. ول كەزدە باستالعان ءىس يامايكانى جاۋلاپ الۋدان ءارى بارماسا دا، ول اعىلشىنداردىڭ وتارشىلدىق يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. باتىسەۋروپالىق فيلوسوفياداعى ءسوزسىز دانىشپاننىڭ ءبىرى سانالاتىن لەيبنيتس ديففەرەنتسيالدى ەسەپتەۋ مەن analysis situs، ءوزى قاتىسقان ءىرى-ساياسي جوسپارلاردىڭ نەگىزىن قالاۋشى، گەرمانيانى ساياسي رەلاكساتسيالاۋ ماقساتىندا جاسالعان XIV ليۋدوۆيكتىڭ مەموراندۋمىندە فرانتسۋز الەمدىك ساياساتى ءۇشىن ەگيپەتتىڭ ماڭىزىن نەگىزدەپ بەردى. ونىڭ ويلارىنىڭ ءى ول داۋىردەن وزىپ كەتكەنى سونشالىق (1672)، كەيىننەن ونى ناپولەون ءوزىنىڭ شىعىسقا جورىعىندا پايدالانعان ەكەن. لەيبنيتستىڭ سول كەزدىڭ وزىندە ۆاگرامنان باستاپ، اتاپ ايتقاندا، رەيندە جانە بەلگيادا يەلەنۋ فرانتسيانىڭ جاعدايىن ۇزاق ۋاقىتقا جاقسارتا المايدى جانە سۋەتس كانالى ءبىر كەزدەرى الەمدىك بيلىككە كىلت بولاتىنى انىق دەگەنىن ناپولەون جاقسى ءتۇسىندى. فيلوسوفتىڭ تەرەڭ ءماندى جانە ستراتەگيالىق پايىمداۋلارىن كورولدىڭ جەتە تۇسىنۋگە ورەسى جەتپەگەنى ءسوزسىز.

وسىنداي دانىشپانداردىڭ كوزقاراسىن قازىرگى كەزدەگى فيلوسوفتارعا تەلۋدىڭ ءوزى ىڭعايسىز. بۇل نەتكەن بەيشارالىق! ساياسي جانە پراكتيكالىق كوكجيەكتىڭ قانداي جاي قاتارداعى جاعدايى دەسەڭىزشى! مەملەكەتتىك قىزمەتكەر، ديپلومات، كەڭ اۋقىمدى ۇيىمداستىرۋشى، قاندايدا ءبىر ءىرى وتارلىق، ساۋدا نەمەسە كولىك كاسىپورنىنىڭ باسشىسى رەتىندە ءوزىنىڭ رۋحاني دەڭگەيىن ولاردىڭ ىشىندە الدەبىرەۋى كورسەتە الدى ما؟ ءبىراق بۇل وزىندەگى تەرەڭدىكتىڭ ەمەس، سالماعىنىڭ بولماۋىنىڭ بەلگىسى. مەن اينالاما مۇقيات قاراي وتىرىپ، بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسى بويىنشا تەرەڭ ءماندى جانە العا وزعان پايىمداۋدى جاساعانداردى سولاردىڭ ىشىنەن ىزدەيمىن. سوندا مەن جاپپاي پروۆينتسيالدىق پىكىرلەرگە ۇشىراستىم، ال ونداي پىكىردى كەز كەلگەن ادامنان ەستۋگە بولادى. مەن قازىرگى زامانعى ويشىلدىڭ كىتابىن قولعا الا وتىرىپ، ول ءوزى الەمدىك ساياساتتاعى ناقتى جاعداي تۋرالى، الەمدىك قالالاردىڭ، كاپيتاليزمنىڭ، مەملەكەتتىڭ بولاشاعى، تەحنيكانىڭ وركەنيەتتىڭ، ورىس ستيحياسىنىڭ، عىلىمنىڭ دامۋىمەن بايلانىسى تۋرالى ويلانا ما ەكەن دەپ وزىمە ءوزىم سۇراق قويامىن. گيوتە مۇنى تۇسىنەر ەدى جانە ۇناتار ەدى. كوزى ءتىرى فيلوسوفتاردىڭ ىشىندە وسىنى ءبىرتۇتاس نازارمەن قامتيتىن بىردە-بىرەۋى جوق. مەن قايتالاپ ايتايىن، اڭگىمە فيلوسوفيانىڭ مازمۇنى تۋرالى ەمەس، ماسەلە ونىڭ ىشكى قاجەتتىگىنىڭ، ونىڭ جەمىستىلىگىنىڭ جانە ونىڭ سيمۆوليكالىق ماڭىزىنىڭ كۇمانسىز بەلگىسى تۋرالى بولىپ وتىر.

وسى كەلەڭسىز ناتيجەنىڭ مۇمكىن بولاتىن سالدارىنا الدانىپ قالۋعا بولمايدى. فيلوسوفيالىق بەلسەندىلىكتىڭ سوڭعى ماعىناسى نازاردان تىس قالعان. ونى ۋاعىزبەن، ۇگىتپەن، فەلەتونمەن نەمەسە ارنايى عىلىممەن شاتىستىرادى. قۇس ۇشاتىن بيىكتىكتەگى پەرسپەكتيۆادان تومەندەگى باقا جاتقان پەرسپەكتيۆاعا تومەندەۋ ورىن الدى. وسى ورايدا جالپى العاندا، بۇگىن نەمەسە ەرتەڭ ناعىز ءتۇپنۇسقا فيلوسوفيا بولۋى مۇمكىن بە دەگەن سۇراق تۋىندايدى؟ «فيلوسوفيالىق ويدىڭ جاڭا ورلەۋى» دەگەن سىلتاۋمەن ابدەن شاينالعان ساعىزداي سوزا بەرگەنشە، پلانتاتور نەمەسە ينجەنەر ءتارىزدى ناقتى ىسپەن شۇعىلدانعان ءجون ەمەس پە، ەشقانداي پايداسى جوق قۇرعاق تەوريادان گورى ەڭ بولماسا ءبىر اۆياتسيالىق دۆيگاتەل قۇراستىرعان ارتىق شىعار. بۇدان بۇرىن جۇزدەگەن وزىنەن بۇرىنعى بولعاندار ايتىپ كەتكەن ەرىك پەن پسيحوفيزيكالىق پاراللەليزم ۇعىمىنا قايتا اينالىپ سوعىپ، قايتا تۇجىرىمداما جاساي بەرۋدىڭ ءوزى «ماماندىق» بولۋى مۇمكىن، ءبىراق ول فيلوسوفيا ەمەس. ءداۋىردىڭ ءومىرىن ونىڭ ەڭ قازىنالى تەرەڭدىگىنە دەيىن قامتي الماعاننىڭ نە وزگەرتە الماعاننىڭ ءبارى جاريالاۋعا جاتپاۋى ءتيىس. كەشەگى كۇنى ءالى دە بولسا مۇمكىن نارسە، بۇگىندە سونشالىقتى قاجەتتى بولا قويمايدى.

مەن ماتەماتيكالىق جانە فيزيكالىق تەوريالاردىڭ تەرەڭدىگى مەن دالدىگىن ۇناتامىن، ولارمەن سالىستىرعاندا ەستەتيك پەن فيزيولوگ شالاعاي بولىپ كورىنەدى. ەكسپرەسس كەمەنىڭ، بولات قۇياتىن زاۋىتتىڭ، پرەتسيزيالىق اپپاراتتىڭ ايقىن، جوعارى ينتەللەكتۋالدى فورمالارى، وزگە دە حيميالىق وپتيكالىق رەسىمدەردىڭ نازىكتىگى مەن ادەمىلىگى ءۇشىن مەن بەينەلەۋ ونەرى جانە ارحيتەكتۋرامەن بىرگە قازىرگى قولدانبالى ونەرلەردىڭ بۇكىل ستيلدىك قوقىر-سوقىرىن ۇستەمە ەتىپ بەرەر ەدىم.

مەن ريمدىك حرامدار مەن مۇسىندەردى قۇرمەتتەيمىن. مەن كوليزەيدى جانە ءپالاتيننىڭ اسقاقتاعان كۇمبەزدەرىن ۇناتامىن، ويتكەنى، كىرپىشتەن سالىنعان قوڭىر ءتۇستى قۇرىلىستار ناعىز ريمدىك رۋحتى، ولاردىڭ ينجەنەرلەرىنىڭ تاپقىرلىق شەشىمدەرىن پاش ەتىپ ءتۇر. ولار، ەگەر تسەزارلىق قۇرىلىستارعا جاتاتىن ءمارمار تاستان قاشالعان تىزىلگەن تاس مۇسىندەر، فريزدەر مەن ءقۇي تىرقى ارحيتراۆالار ءتارىزدى بولسا، وعان مەن ەلەڭ ەتە قويماس ەدىم. بۇل ايتقاندارعا مىسال رەتىندە يمپەراتورلىق فورۋمداردىڭ قۇرىلىسىنا كوز سالساڭىز جەتىپ جاتىر: كوز الدىڭىزعا قازىرگى زامانعى بەيمازا، زور، بوس تۇراتىن كورمەلەر كەلەدى، بۇل پەريكلدىك گرەككە جانە روكوكو ادامىنا جاسالعان ماتەريالىمەن دە، كولەمىمەن دە جات كورىنەر ەدى، ايتا كەتەلىك، بۇل رامسەس II كەزەڭىندەگى لۋكسور مەن كارناكتىڭ ۇيىندىلەرىن، ر.X. دەيىنگى 1300 جىلعى مودەرننىڭ ەگيپەتتىك ستيلىمەن تەڭەسەدى دەۋگە بولادى. ناعىز ريمدىك ريم وركەنيەتى نەگىزىندەگى Gratculi histrionem، ء«ارتيستى»، «فيلوسوفتى» جەك كورۋى جايدان-جاي ەمەس. ونەرگە جانە فيلوسوفياعا بۇل داۋىردە ورىن بولعان جوق: ولار سارقىلعان، ىعىر بولعان، باسى ارتىق بولدى. وعان مۇنى ومىرلىك شىندىقتىڭ تۇيسىگى جەتكىزدى. ءبىر ريمدىك زاڭ سول كەزدەگى ليريكا مەن مەتافيزيكا مەكتەپتەرىنىڭ بارلىق كىتاپتارىنىڭ سالماعىنان اۋىر ەدى. مەن وسى ورايدا ايتا كەتەيىن، تاجىريبەلىك پسيحولوگيا سالاسىمەن تىكەلەي اينالىساتىندارعا قاراعاندا، قازىرگى كەزدە باسقا ونەرتاپقىشتا، ديپلوماتتا جانە قارجىگەردە ناعىز فيلوسوف قاسيەتى جاسىرىنىپ جاتقاندىعىن سەنىممەن ايتا الامىن. وسىنداي احۋال بەلگىلى ءبىر تاريحي ساتىدا قايتالانىپ وتىرادى. ەگەر قاندايدا ءبىر العىر ويلى ريمدىككە كونسۋل نەمەسە پرەتور رەتىندە اسكەردى باسقار، پروۆينتسيانى قالىپقا كەلتىر، قالالار مەن جول سال نەمەسە ريمدە ء«بىرىنشى بول»، افينادا نەمەسە رودوستا پلاتوننان كەيىنگى كاتەدەر-فيلوسوفيانىڭ قاندايدا ءبىر جاڭا شالاعاي ءارالۋاندىعىن قولدانۋ كەرەك دەسە، ورەسكەل كورىنەر ەدى. ارينە، ەشكىم دە ونى ىستەمەيتىنى تۇسىنىكتى. بۇل ۋاقىتتىڭ باعىتىنا سايكەس كەلمەيدى جانە وعان الدىڭعى كۇنى ۋاقىت رۋحىنا اركەز جارماسا كەتەتىن ءۇشىنشى سورتتاعى ادامدار تارتىلۋى مۇمكىن. وسى ورايداعى ماڭىزدى سۇراق - ءبىز ءۇشىن مۇنداي كەزەڭ كەلدى مە، جوق پا.

جوعارى كوركەمدىك جانە مەتافيزيكالىق ونىمگە سۇرانىس بولماعان كەزدە تازا ەكستەنسيۆتى قىزمەت عاسىرى - قىسقاشا ايتقاندا، ءدىنسىز ءداۋىر، بۇل الەمدىك قالا ۇعىمىنا تولىقتاي سايكەس كەلەدى، - قۇلدىراۋ كەزەڭى بولىپ تابىلادى. وعان كۇمان جوق. ءبىراق ءبىز وسى كەزەڭدى تاڭداعان جوقپىز عوي. ءبىز ءفيديدىڭ نەمەسە موتسارتتىڭ ۋاقىتىنداعى كۇنى جارقىراپ شىعىپ تۇرعان پىسىپ-جەتىلگەن مادەنيەتتە ەمەس، تولىق وركەنيەتتىڭ العاشقى باستاۋىندا تۋعاندىقتان ەشتەڭەنى وزگەرتە المايمىز. ءبارى دە وسى جاعدايدى، وسى تاعدىردى ءبىز وزىمىزگە قانشالىقتى تۇسىندىرۋىمىزگە جانە وعان قاتىستى ءوزىمىزدى الدارقاتۋعا، ءبىراق ودان كەتە المايتىندىعىمىزدى تۇسىنۋگە بايلانىستى. وسىنى جەتە تۇسىنبەگەن ادام ءوز زامانداستارىنىڭ اراسىندا ەسەپتە جۇرە المايدى. ول ەسالاڭ، كوز بوياۋشى نەمەسە پەدانت بولىپ قالا بەرەدى.



تالەيىڭىزگە كەز كەلگەن كىتاپتار لەگى

         
1 زەرتتەۋلەر
2 ءشاربانۋ بەيسەنوۆااڭگىمە
3 سماعۇل ەلۋباياڭگىمە
4 داۋلەتبەك بايتۇرسىنۇلىولەڭدەر جيناعى
5 ساياسات
6 مونوگرافياازات قوزعالىسى
7 ساپارعالي بەگالينەستەلىكتەر
8 مۇحتار اۋەزوۆجولجازبا وچەركى
9 جىر
10 جۋرناليست جازبالارى

پىكىرلەر:


قوناق: #117، ۋاقىتى: 20:05 - 2019/09/04

Сәлем достар, менің атым Валерий Белянин, мен Нұр-Сұлтанмын, мұқтаждарға ізгі хабарды тарату үшін келдім. Әйелім мені басқа еркекке тастап кеткенде, мен қатерлі ісікке шалдыққаныма байланысты жұмысты тоқтата тұруды өтінгенде, мен депрессияға түстім. сынды. Ол менің жалғыз қызымды алып кетті, сондықтан мен оған жалғыз қоңырау шалуға тырыстым, бірақ ол мені елемеді, мен оның мәтіндік хабарламаларын жібердім, ол кенеттен жауап берді және маған енді оған қоңырау шалмауды немесе SMS жібермеу керектігін айтты, сондықтан мен бір күні байланысқа шықтым. менің фейсбуктегі досым, мен оған бірдеңе түсіндірдім, ол сондай мәселелердің болғанын айтты және ол мені Дригбиновия деп аталатын емле касторымен таныстырды, ол маған жеке электронды пошта байланыстарын жіберді doctorigbinovia93@gmail.com Мен онымен байланысып, ол маған тез жауап берді, мен оған өзімнің проблемаларымды түсіндірдім және ол мұны көптеген адамдар үшін жасады деп уайымдама дедім, мен ешқашан орфографияға сенбейтін адаммын, бірақ мен оны сынап көруден бас тарттым, ол мені 24 сағатқа тастауға сендірді заклинание, сонымен қатар мені қатерлі ісік ауруынан емдеп, маған жақсы жұмыс жасаңыз, ол кенеттен маған ауруыма арналған дәрі-дәрмектерді жіберді, мен оны 2 күнде қабылдадым, ал мен бос болдым, келесі күні өз көзіме ешқашан сенбедім, біреу менің есігімді қақты және Мен сол күні ешкімді күтпеген едім, ол кенеттен ол менің әйелім болды Көзіме жас келді, мен шыдай алмадым, ол менімен жалбарынып, кешірім сұрады, маған компанияда


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەل-ارنا ءوز گازەتى