ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-08-18525278840 %60 %
2019-08-19580345151 %49 %
2019-08-20438217062 %38 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

::::ابيش كەكيلباەۆ. كۋي ::كۇي

كىتاپحاناعا قايتۋ

كۇي -> كۇي
اپتورى: ءابىش كەكىلباەۆپوۆەست
كۇي - كورىلىم: (1597)


: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

كۇي

پوۆەست

.

ابىل كۇيشى ارۋاعىنا ەسكەرتكىش

I

ونسىز دا قاپىرىق شاتىردىڭ ءىشى تۇستە ءتىپتى ىسىپ كەتتى. كۇن جەپ تاستاعان كەنەپتىڭ كۇڭىرەك ءيىسى قولقانى اتىپ بارادى. قالايى كرۋجكانىڭ قارا شايىن قانشا ىشكەنىڭمەن ءشولىڭ ءبارىبىر قانبايدى، سول بويدا تەر بوپ ساۋلاپ قايتا شىعىپ جاتىر. تاڭ اتقالى دالادا كۇننىڭ وتىندە جۇرگەن جىگىتتەر ىستىق تاراتقىلارى كەلىپ، ىسىلداپ-پىسىلداپ ءبىراز وتىرىپ ەدى، اينالادان اپتاپ ۇرىپ، بەرەكە قاشىرعان سوڭ، داستارقاندى جيناي باستادى. تەك قۇربان اقساقال عانا ءمىز باقپادى. كەڭ شاتىردىڭ قاق ورتاسىنداعى قاراعاي ستولدىڭ ءبىر باسىندا، سىرتىنا الاباجاق گۇلدىڭ سۋرەتى سالىنعان قۇمانىن ۇستىندەگى الا شىبىق شاپاننىڭ ەتەگىمەن تاس قىپ قىمتاپ الىپ، كوك شايدان باس كوتەرەر ەمەس. قالعان جۇرتتى اعىل-تەگىل تەر الىپ بارا جاتسا، قاريانىڭ تەك قاباعى عانا جىپسىگەن. شۇڭىرەك كوزىنىڭ الدىن ءشۇپىر-شۇپىر سىركە تامشىلار تۇمشالاپتى. كۇندەگى ادەتىنە باسسا، وسىدان شاتىردا ەشكىم قالماعانشا شاي ىشەدى. سوسىن اناۋ سۋ قۇيعان كۇبىگە ارقاسىن تىرەپ، الىس كوكجيەكتەن كوز ايىرماي جاتادى دا قويادى. وندايدا ءلام-ميم دەمەيدى. بىلەم-بىلەم تامىرى شىققان ۇزىن مويىنى ءبىر جىعىلمايدى. قۇددى كوز ۇشىنان بىردەڭە كورىپ، ءسال قالت ەتسە كوز جازىپ قالاتىنداي، قاشان كولەڭكە ۇزارىپ، ىستىق ءىش تارتقانشا سول قالپىنان تاپجىلمايدى. قانشا تالىپ-تالىقسىپ كەلسىن، كۇندىز كوز ءىلىندىرىپ كورگەن كىسى ەمەس. سوڭىرا كولەڭكە ۇزارىپ، ىستىق قايتقان كەزدە قولىنا قىلدىرىق مويىن جىلتىر جەز قۇمانىن ۇستاپ، ماشينانىڭ ءىزى تۇسپەگەن، شوبىنە شاڭ قونباعان، ماي تيمەگەن تازا جەر ىزدەۋگە شىعادى. قۇربان اقساقال ونداي تازا جەر تاۋىپ، سوسىن بەلىنە وراپ جۇرگەن اق شۇبەرەك جاينامازىن جارقىراتىپ جايىپ سالىپ، قۇبىلاعا بەتىن بەرىپ، ءبىر تۇرىپ، ءبىر وتىرىپ ناماز وقىپ بولعانشا، قوستاعى جىگىتتەر دە ۇيقىلارىنان ويانىپ، ماشينالارىنىڭ كۇيىن كۇيتتەپ بولىپ، جولعا شىعۋعا ءازىر تۇرادى. ءبىراق سىرىم مانا قوسقا قايتىپ كەلە جاتىپ، شايدان سوڭ كەشەگى تارتقان كۇيىن قايتا تارتىپ بەرۋىن سۇراپ ەدى. بۇگىن قاريا شايىن كۇندەگىدەي كوپكە سوزىپ كەتكەن جوق. انە، قۇمانىنىڭ تۇبىندەگى جاسىل شامانى سىرتقا اپارىپ توگىپ كەلدى. سوسىن شاتىردىڭ تىرەۋ اعاشىنا ءىلىپ قويعان دۋتارىن الدى. مىنانداي اپتاپتا قاڭسىپ قالماسىن دەپ قارا شۇبەرەك قابىنىڭ سىرتىنان دا الدەنەشە قاباتتاپ وراپ تاستاپتى.

قۇربان اقساقال دۋتارىنا اينالعان سوڭ، سىرىم بوساعاداعى كۇندە شال جانتاياتىن سۋ قۇيعان كۇبىگە ارقاسىن تىرەپ، اياعىن سوزىپ، ءتۇرۋلى ىرگەدەن كورىنەتىن الىس كوكجيەككە كوز تاستادى. جاڭا عانا داليىپ جاتقان ۇلان اسىر قارا جون تالما تۇستە بىرىسقان تەرىدەي ءبىر ۋىس بوپ قالىپتى. ساعىم شالعان قارا دوڭنەن قاراۋىتقان كورىندى. وزدەرى الدەنەشەۋ. كوكجيەكتە اسپان مەن جەردىڭ اراسىن تىرەپ-تىرەپ تۇرىپ الدى. بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعىپ جاتىر، شىعىپ جاتىر. ساعىم كومگەن كوكجيەك بىردە ءدوڭ ۇستىنە تۇنىپ قالعان ءتۇتىن سياقتى، ەندى بىردە قاتقىل ءدوڭنىڭ استىنان قالقىپ شىعا كەلگەن كول ءتارىزدى. ماڭايدا ساعىمنان وزگە ەشتەڭە جوق. بۇلاردىڭ قوسى جايعاسقان مىناۋ توقىمداي قارا جەر جان-جاقتان جاپا-تارماعاي قاپتاپ كەلە جاتقان جويقىن سۋدىڭ ورتاسىنداعى قۇردىم ارالداي. شىر اينالا قىرىق قۇبىلىپ، قىرىق تولقىپ ساعىم بيلەيدى. اناۋ قارايعاندار سول كوك تەڭىزدى تىزەسىنەن كەشىپ سەرەيىپ-سەرەيىپ تۇرىپ الىپتى. قوزعالعانى بىلىنبەيدى.

بۇگىن بۇلار تۇسكى اسقا كۇندەگىدەن كەش قايتىپ ەدى. سودان كۇن ءوتتى مە، الدە تاڭ سارعايعانشا قۇربان اقساقالدىڭ اڭگىمەسىن تىڭدايمىن دەپ ۇيقىسى قانباعان با — ايتەۋىر، تۇلا بويى دەل-سال، باسى مەڭ-زەڭ. توڭىرەگىنىڭ ءبارى بۇلدىراپ، بۋالدىرلانىپ كەتكەن. بەسەنەدەن بەلگىلى نارسەلەردى بىرىنە-بىرىن ۇقساتىپ، قاۋىشتىرىپ وتىرعانى دا سوندىقتان. باياعى بالا كەزىندە اتاسىنا مىنگەسىپ كەلە جاتىپ، توڭىرەگىنە كوزى تالعانشا قاراۋشى ەدى. سوندا كۇندە كورىپ جۇرگەن ۇيرەنشىكتى توبەشىكتەر مەن قىراتتار ءبىراز جۇرگەن سوڭ، تاڭعاجايىپ سيقىر زاتتارعا اينالاتىن; كۇندەگى كەسكىن-كەيىپتەرىنەن ايىرىلىپ، نەبىر كەرەمەتكە، نەبىر قۇبىجىققا اۋىسادى. بالا قيالى ماڭايىنداعىنىڭ ءبارىن وسىلاي قىرىق قۇبىلتىپ كەلە جاتىپ، قاشان اتاسى: «ال ءتۇس ەندى!» دەگەندە بارىپ ەسىن ءبىر جياتىن. الگىندەي مىنەزىنە بولا اۋەيى اتاندى. سول اتى ءالى كەلەدى. ءتىپتى وسى وتريادتاعىلاردىڭ ءوزى گەودەزيستىڭ ارتىنىپ-تارتىنىپ جۇرەتىن وزگە ىلدىرماق-شىلدىرماعى ازداي قايداعى ءبىر ماگنيتوفون، كينواپپاراتتاردى دا جۇك قىلىپ ارقالاپ الاتىن، بۇنى سىرتىنان «اۋەيى» دەپ كۇلىسەدى. ونىڭ ۇستىنە قۇربان اقساقال كەلگەلى ىلعي شالا ۇيقى بوپ كوزى قىزارعانىن كورگەن سوڭ، ءتىپتى قۇدايلارى بەرىپ قالدى. جاپان دالاداعى كەز كەلگەن وبا مەن جىرانىڭ اتىن جاتتاپ جۇرگەن اۋرەسىنە مىسە تۇتپاعانداي، الدەقاشان سۇيەگى قۋراپ قالعانداردىڭ نە ىستەپ، نە قويعانىندا نە جىنى بار ەكەن...

وسىنداي اۋەيىلىگىنەن دە بولار، مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ، جىل ون ەكى اي ءۇي كورمەي، كوشى-قوندىمەن جۇرەتىن گەودەزيستىكتى قالادى. مىنە، قاقپاقتى دەسە دەگەندەي تاقتايداي تەگىس جالپاق دوڭدە ءار بۇتانىڭ تۇبىنە ءبىر تاۋاپ ەتىپ، ارلى-بەرلى كەزگەنىنە ايدان اسىپ بارادى. مىناۋ ۇلان اسىر قۋ مەديەن دالاعا ەلۋ جىلداي بولىپتى، ەل قونباپتى. اي بويى قانشا جەردى ارالاسا دا، ادەتتە تەڭگە جارانىڭ ورىنىنداي وقشاۋ بوزارىپ جاتاتىن كونە جۇرت، نە كۇزەۋتە، نە كوكتەمدە شي قورامەن وتىراتىن قويشى اۋىلداردان قالعان ەسكى كوڭ — ەشتەڭە كوزىنە تۇسكەن ەمەس. مالدىڭ سۇرلەۋى، تەزەگى — تۇگى جوق، جىم-جىلاس. تەك تەپ-تەگىس جازىق، كوپتەن بەرى تۇياق باسپاي، ءتىس تيمەي قاقالىپ وسكەن مايقارا جۋسان.

وسىناۋ بەدەرسىز كەڭىستىكتەن باعىت ايىرۋ، باعدار تانۋ ءتىپتى قيىن. انادا العاش كەلىپ تۇسكەندە ءبىر اپتا بويى سالپاقتاپ بوسقا ءجۇردى. داليىپ جاتقان قارا جوندا نازارىڭا ىلىگەر ءبىر بەلگى كەزىكسەيشى. بۇعان سەرىك قۋ ءتىلدى جىگىتتەر: ء«بىر پاراق قاعاز الىپ، كۇنباتىس شەتىنە كاسپيدى بەلگىلەپ، قالعان جەرىنە قول تيگىزبەي اپپاق كۇيىندە اپارىپ تاپسىرساڭ، قاقپاقتىنىڭ كارتاسى دەگەنگە كىم سەنبەيدى. بوسقا قاڭعىعانمەن قاشىپ جۇرگەن قارا قۇيرىقتى بەلگىلەمەسەڭ، كارتانىڭ بەتىنە نە تۇسىرەسىڭ؟» — دەپ كۇلەدى. شىنىندا دا اپتا بويى ارالاعاندا كارتا بەتىنە بىر-ەكى-اق اۋىز ءسوز جازىلدى. اتام زاماننان بەرى ءىز تۇسپەگەن ءدوڭنىڭ ويىن-قىرىن بىلەتىن كىسى قالىپ جارىماپتى. سىرىم دا بازاعا ادام قاتىسقان سايىن جول كورسەتۋشى تاۋىپ بەرىڭدەر دەپ قاقسادى دا جاتتى. جان-جاققا حابار شاشىپ، يەگىندە ساقالى بار كىسى كورىنسە جىك-جاپار بوپ جالىنىپ جۇرگەندە، تۇرىكمەندەردىڭ قوسوبا دەگەن اۋلىنان وسى قۇربان اقساقال تابىلىپتى.

قۇربان اقساقال جاسى جەتپىستەن اسسا دا، سىر الدىرا قويماعان ءسىڭىر قارا شال. جۇمىرتقاداي شاپ-شاعىن باسىن قاقشاڭداتىپ شاپشاڭ سويلەپ، شاپشاڭ قيمىلدايدى. كەشە بۇلار تەك جىلميعان جازىق قوي دەپ جۇرگەن قارا جونداعى قوڭىر جۋساننىڭ اراسىنان ەمىس-ەمىس كوزگە تۇسەتىن ءار بۇدىرعا ات تاۋىپ بەرەدى. قاپەلىمدە سونىڭ ءبارى سىرتىنان كوزگە تۇسەر-تۇسپەس ەلەۋسىز كورىنگەنمەن، اتتارى دارداي. انە ءبىر قالىڭ بۇيىعىنىڭ قاق ورتاسىندا قالىپ، اينالاسىنا قۇمىرسقا يلەۋ سالعان كوك تاستىڭ اتى —«قانجار جانىعان»، ال انا ءبىر جالعىز قىلاۋىتقان توقىمداي كەبىردىڭ اتى — اناۋ-مىناۋ ەمەس «قول قىرىلعان». قۇددى باياعى بابالارىمىز كوز سۇرىنتپەس تەگىس ءدوڭنىڭ بەتىنەن وزدىگىنەن كوزگە شالىنا قويماس ەلەۋسىز بەلگى-جۇرناقتاردىڭ ءبارىن دە، ەڭ بولماسا، ەسىمىنە نازار اۋدارىپ تۇرسىن دەپ ادەيى دابىرايتىپ اتاعان ءتارىزدى. نە دە بولسا، قۇربان اقساقال كەلگەلى كارتانىڭ بەتى شۇپىرلەگەن جازۋعا تولىپ كەتتى.

بىر كەزدە مىناۋ يەسىز دالادا دا تىرشىلىك بولعانىن بىلەتىن تەك سول قۇربان اقساقال مەن ءدوڭنىڭ ەكى-ۇش جەرىنەن ۇشىراسىپ، قوڭىر دالادا، قاپەلىمدە، كوزىڭە ىلىگە قويمايتىن كونە قاۋىم مولالار عانا. ەن دالاداعى كونە كوز ەكى كارىنىڭ — مىناۋ ىزعىعان جوندا ىققان جىلقىنى تالاي قايتارعان كارى جىلقىشى قۇربان مەن وسى وڭىردە تىرلىك ەتكەن پەندەنىڭ ءبارىن ءوز كوكىرەگىنە تىعىپ، بۇل ماڭايدا نە بولىپ، نە قويعانىن ءوزى ۇمىتتىرىپ، ءوزى ەسىڭە تۇسىرەتىن كونە مولانىڭ — بىر-بىرىنە ۇقتىرارى كوپ بولسا كەرەك. قۇربان قاريا انادايدان مولا كورىنسە بولدى، ماشينانى توقتاتىپ، جەرگە تۇسەدى. باسىنداعى قارا دۋدار سەڭسەڭىن قولىمەنەن ءبىر باسىپ قويىپ، شوفەر مەن بۇعان ىممەن بۇيىرادى. شوفەر كابيناسىن اشىپ، ورىندىعىنىڭ استىنان بەنزين ءيىسى اڭقىعان ماي-ماي كەپكاسىن سۋىرادى. سىرىم باسىنا ەتەگى دەلديگەن سابان قالپاعىن كيەدى. سوسىن ۇشەۋى شىعىپ زيراتقا بەتتەيدى. قۇربان قاۋىمنىڭ قۇبىلا جاق الدىنا شىعىپ دۇعا وقيدى. شوفەر مەن سىرىم زيراتتاعى قۇج-قۇج قارا تاستان ءار قيلى قىپ ورناتقان كونە ەسكەرتكىشتەرگە ۇڭىلەدى. كۇن جەپ، سۋ شايىپ، قىنا مەن مۇك باسىپ، بەدەرى قاشقان مەلشيگەن-مەلشيگەن مەڭىرەۋ تاستار. كەيبىرەۋى جەر قوينىنان زورعا قىلتيادى، كەيبىرەۋى بۇك ءتۇسىپ جاتىپ الىپتى. قۇربان قاريا دۇعا وقىپ بولعان سوڭ ورنىنان تۇرىپ، تىزەسىنە جۇعىپ قالعان اق ۇلپا توپىراقتى قاعىپ، قاۋىمنىڭ قۇبىلا بەتىندەگى قارا تاستان قالاي بولسا سولاي قالاي سالعان تىعىرىق قارا مولاعا كەلەدى. قاسىنان ءبىر ۋىس توپىراق الىپ، قارا مولاعا ىشىندەگى توپىراعى ويىلىپ، قىمىزدىق شىققان ەسكى كوردىڭ ۇستىنە تاستايدى. سوسىن ماشيناعا جەتكەنشە ارتىنا قارامايدى، تىرس ۇندەمەيدى. مولا ءبىر ءدوڭنىڭ استىندا قالعان سوڭ بارىپ، اڭگىمە قوزعايدى. سوندا الگىندە عانا بۇك ءتۇسىپ، بۇلك ەتپەي جاتقان قىنا باسقان، قۇس ساڭعىعان، كۇن جەگەن مەڭىرەۋ تاستاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا كول كوسىر حيكاياسى بار بوپ شىعادى.

كەشە ءتۇس قايتا تەڭىزگە تۇمسىق تىرەي تاۋسىلاتىن قارا جالدىڭ شەتىندە ءبىر كونەتوز قاۋىمدى كورسەتتى. جالدىڭ ەتەگىنەن باستالاتىن پىشاقتىڭ جۇزىندەي جىپ-جىڭىشكە تۇبەك كوك ايران داريانىڭ تورىنە دەيىن سۇڭگىپ كىرىپ جاتىر. سىرىم مىناۋ ەلدەن ەرەك تاڭعاجايىپ تۇبەكتىڭ سىرىن سۇراپ ەدى، قۇربان اقساقال باسىن سوناۋ، تۋ ارىدەن الاتىن ۇزىن-سونار حيكايا قوزعادى. قوسقا كەلگەن سوڭ قولىنا دۋتار الىپ، وسى وقيعاعا بايلانىستى شىققان ءبىر كۇيدى تارتتى. جەتپىستەن اسسا دا، قولىنا ءدىرىل جۇگىرمەگەن. ساۋساعىنان توگىلگەن ساز ءالى ءتاتتى. سىرىم دا جاستايىنان كۇي تىڭداپ وسكەن قازاق-تى. باياعى بالا كەزىندە قۋ تاقتايدىڭ بەتىنەن وزىنەن-وزى ءوربىپ جاتقان سيقىر ۇنگە ەلىتكەنمەن ءدال قازىرگىسىندەي سۇعىنا تىڭداماۋشى ەدى. ءقازىر كۇي ەستىسە، ونە بويىنىڭ ءبارى شىمىرلاپ، كوكىرەگىنە الدەقانداي ءبىر وزگەشە سەزىم قوردالانىپ، جانارىنا مۇڭ ۇيىپ، ىنتى-شىنتى كەتەدى. اسىرەسە قۇربان اقساقالدىڭ كەشەگى تارتقان كۇيىنەن ءالى ايىعا الماي ءجۇر. مانا تۇسكە دەيىن ءدوڭدى قىدىرعاندا دا قۇلاعىندا سول ساز ويانىپ، باياعى بالا كۇنىندەگىدەي ءار ساققا قۇبىلىپ، الدەنەگە ەلەگىزۋمەن بولدى. تەوداليتكە قانشا تەلمىرىپ قاراسا دا، كوز ۇزىنداعى قارا نوقاتتىڭ ءبارى بىرەسە الدەقايدا اسىعىس اتتانىپ بار جاتقان قالىڭ قولعا، ەندى بىردە الدەبىر جاقتان سوڭىنا قيقۋ ءتۇسىپ، جاپا-تارماعاي جاپىرىلا قاشىپ كەلە جاتقان قالىڭ جىلقىعا ۇقساپ قالادى. قۇربان اقساقالدى قايتا-قايتا قاسىنا شاقىرىپ، كوكجيەكتە كىلكىپ تۇرعان قالىڭ مۇناردىڭ ىشىندەگى بۋالدىر ەلەستەردىڭ نە ەكەنىن نەشە مارتە سۇراعانمەن، قۇلاعىنا كىرمەي قويدى. باعانا تۇسكى تاماققا قايتىپ كەلە جاتىپ قۇربان اقساقالعا:

— قاريا، كەشەگى كۇيىڭىزدى قايتا تارتىپ بەرىڭىزشى،— دەگەن.

— ماقۇل،— دەگەن قاريا.

ەندى، مىنە، قۇربان اقساقال دۋتارىنىڭ كۇيىن كەلتىرىپ بولىپ، ماڭدايىنا شىپ-شىپ شىققان تەردى ءسۇرتتى. شاي ءىشىپ بولعان جىگىتتەر شاتىرلارىنا تاراپ، ءبىر قاتارى ۇيقىعا كەتتى، ءبىر قاتارى قارتاعا كىرىستى. سىرىم ۇيىپ قالعان اياعىن سوزىپ، ءتۇرۋلى ىرگەدەن كورىنەتىن الىس كوكجيەككە كوز تاستادى.

سابى جىپ-جىڭىشكە تۇيمەشىك باس دۋتاردان ءۇن شىقتى. سىرىم ساعىم شالعان سارى دالاعا قاراعان كۇيى ەلىتىپ تىڭداي قالدى. ونسىز دا ءبىر بەدەر، ءبىر ءوڭ جازىق دالا ەندى بۇرىنعىسىنان گورى دە بۇلدىراي ءتۇستى. قوستىڭ قاسىنداعى ماشينا مەن بەنزين قۇيدىرعان تەمىر كۇبىلەر دە، سول ساعىم بوپ ساپىرىلىسقان بۋالدىرعا كىرىپ جوق بولدى. كۇي تارتىپ وتىرعان قۇربان اقساقالدىڭ ءوزى كوز الدىنان جوعالىپ، قۇلاعىندا تەك ساي-سۇيەگىن سىرقىراتقان ىزىڭ عانا قالدى.

بارىن دە كورىپ، بارىنەن دە تورىعىپ، بارىنەن دە سىرت اينالىپ، ىرگەگە قاراپ بۇك ءتۇسىپ جاتىپ العان كارى دانانىڭ ءۇي ىشىندە وزىنەن باسقا ادام قالماعان ءبىر ساتتە كوكىرەگىن كەۋلەپ، جۇرەگىن سىزداتقان مۇڭ-نالانى ءبىر لىقسىتىپ وڭاشا كۇرسىنگەنىندەي، وتكەن مەن كەتكەندى، ءدال ءقازىر قاسىندا كارى جۇرەگىن تىلىمدەپ جاتقان ءپاتۋاسىز كوپ كۇيبەڭدى، نە كۇلدىرەتىنى بەلگىسىز، نە بۇلدىرەتىنى بەلگىسىز بەيمالىم ەرتەڭدى ويلاپ كۇرسىنگەنىندەي، ىڭىلى باياۋ، لەبى ىستىق كۇي سازى شىمىر-شىمىر ەنىپ، بىرتە-بىرتە شيرىعىپ بارادى. كۇي كوكىرەگى ورەپكىگەن سايىن ءتۇرى جوق، ءتىلى جوق مىناۋ ماقاۋ دالا بەتىندە ادەمى اشەكەيى بولماعان سوڭ ەشكىم كوزىنە ىلمەي، وقىپ تا كورمەي، ءبىر شەتكە ىسىرا سالعان كونەتوز سۇڭعىلا كىتاپ سياقتانا ءتۇستى. سيقىر كۇي مەلشيىپ جاتقان مەڭىرەۋ دالادان تاڭ اتقالى بۇنىڭ قيالىن ءار ساققا سابىلتىپ جۇرگەن كومەسكى ەلەستەردى قايتا ءتىرىلتتى.

كۇڭىرەنگەن دۋتاردى تىڭداعان سايىن قۇددى جەر تۇبىندەگى بىردەڭەنى كورىپ وتىرعانداي، سىرىمنىڭ تۇنجىر قارا كوزدەرى كىشىرەيە بەردى. كوز ۇشىندا، كوكجيەكتە سورايىپ-سورايىپ بەيتانىس قارايعاندار تۇر. وزدەرى كوك سۇڭگىسىن كوتەرىپ، جەر تۇبىنەن ايبات شەگىپ كەلە جاتقان قالىڭ قول سياقتى...

II

الا جازداي ءنار تامباعان الا دوڭدە اۋىل وتىر. الدى-ارتىندا يەك ارتپا قىرقا-قىراڭ جوق، تۇپ-تۇلدىر جازىق. تەك تەرىسكەي كوكجيەكتەن ينەدەي شانشىلىپ ساعىم زورايىتقان قاراۋىل توبە بۇلاڭىتادى. ورتاداعى ءۇيدىڭ ءتۇرۋلى ىرگەسىنەن ۇڭىلە قاراعان شۇڭىرەك كوز كەرمەدەگى ارعىماقتىڭ سەرەك اياقتارىنىڭ اراسىنان سونادايدا شانشىلىپ تۇرعان قارا سىرىق بۇلدىر ساعىمعا مانادان بەرى تەسىلۋلى. تاقتايداي تاقىر دوڭگە قولمەن ۇيگەندەي وقشاۋ بىتكەن نايزا توبە بيىل ءتىپتى قىزىل توپىراعى شىعىپ جالاڭاشتانىپ قالىپتى، جەر تۇبىنەن بۋالدىرلانىپ كورىنەدى. كەرمە ماڭىنىڭ ءسىلتى ءيىسى قىر ءشوبىنىڭ كۇيىك يىسىمەن ارالاسىپ، قولقاڭدى اتىپ بارادى. توڭىرەك جىم-جىرت. قول-اياعى سەرەيگەن قارا مويناق قاتپا بوتالار تاڭ اتقالى زارلاي-زارلاي جالىعىپ، ەندى ءۇي-ۇيدىڭ كولەڭكەسىنە تىعىلىپتى. ءۇي ىشىندە دە سەس جوق. توردەن ەسىككە دەيىن تىزىلە جايعاسقان دۋدىراعان سەڭسەڭ بورىكتەر بىر-بىرىنە اۋىق-اۋىق ءۇنسىز كوز تاستاپ، تۇگەل مۇلگىپ كەتكەن. تورى الا قۇمانمەن كەلگەن شاي دا ىشىلمەستەن سۋىدى.

تەرىسكەي كوكجيەكتەگى سيديعان سىرىق بۇلىڭعىر تاپجىلار ەمەس. قاۋقيعان-قاۋقيعان قارا سەڭسەڭ بورىكتەر دە قاشانعى ەدىرەيىپ تۇرسىن، كوكىرەككە سۇلاپتى. تەك قاق توردەگى ايىر ساقال دويىر قارا عانا اپاي ءتوسىن انتەك شالقايتىپ، شانشىلعان قالپى، كىرپى قاباعىنان اشۋ شاشىراپ، ءتۇرۋلى ەسىكتەن كورىنگەن ءبىر ۇزىك كوكجيەككە ءتۇيىلىپ العان. ونىڭ سول قولىنداعى اق سەڭسەڭ كيگەن، ساقال-مۇرتى قۋداي قاريا الدىنداعى اق لاقتىڭ تەرىسىنە شاشىلعان جيدەنىڭ تاستارىنا قاراپ، باسىن شايقاپ قويادى. ايىر ساقال ونى كوزىنىڭ قيىعىنا ءبىر ءىلدى دە، قايتادان ماڭدايشانىڭ استىنا قادالدى.

قاراۋىل توبە جاقتى ىرگەدەن باعىپ وتىرعان قىزىل شىبىعى، قارا شىبىعى ارالاس تورى الا شاپاندى قايىس قارانىڭ يىق تۇسى بۇلك ەتە ءتۇستى. مۇلگىگەن باستار سەلك ەتىپ ايىر ساقالعا قارادى. كەنەت جۇرتتىڭ وزىنە تەسىلە قالعانىن كورىپ، ايىر ساقال ارتىنا بۇرىلدى. ەڭكەيىپ ىرگەگە كوز سالدى. قاراۋىل توبەنىڭ شىعىس جاعىنان توبەلەرىمەن كوك تىرەگەن ەكى-ۇش قارايعان شىعىپتى. جۇرىستەرى ونبەي كوكجيەكتە بۇلدىراپ تۇردى دا قويدى. قاراۋىل توبەنىڭ باسىنداعى قارا بۋالدىر ورنىنان تىرپ ەتكەن جوق. ايىر ساقال تىكتەلىپ وتىردى. ەلەگىزىپ ەڭسە كوتەرىپ العان سەڭسەڭ بورىكتەر قايتادان سۇلىق ءتۇستى.

جاڭاعى قارايعاندار تەزەك تەرىپ كەلە جاتقان ماڭگۇرت قازاقتار بولىپ شىقتى. ولار وتكەن جازدا قولعا تۇسكەن تۇتقىندار ەدى. بۇل ءدۇيىمقارانىڭ تۋعان ناعاشىسىنىڭ اۋلىن شاۋىپ، ون بەستەن ون التىعا ەندى شىعىپ وتىرعان التى قىز بەن ون التى ون جەتى جاسار التى بالا جىگىتتى تاڭداپ ءجۇرىپ اتقا وڭگەرىپ اكەتكەن-دى. التى قىز ادايدىڭ دەگەن ارۋلارى ەكەن. بەتىنەن قانى تامعان، توستاعان كوز قىردىڭ قىزىن كورگەندە مامبەتپانا اۋلەتى تۇگەل ەستەرىنەن تاندى. باي اۋىلدىڭ شەتىنەن ءاۋپىرىم كوپ جىگىتى تۇتقىننان كەلگەن التى سۇلۋدى ءوزارا بولىسە الماي، ءالى داۋ-شارمەن جۇرگەن كورىنەدى. التى بالا جىگىتتى بۇل باي اۋىلعا تۇسىرمەي ءوز اۋلىنا الىپ كەلدى. از عانا اعايىنىن جيىپ اپ ءامىر قىلدى. بۇل اتانىڭ وزىنەن ۇلكەن اقساقالى — بالگەر. ءاننادۇردىنى مامبەتپاناعا جۇمسادى. كەشەگى جورىعى مەن التى كۇڭنىڭ اقىسىنا انا جىلى حورەزم شاپقىنىنان قولعا تۇسكەن اق ىنگەننەن تۋعان اق تايلاقتاردىڭ بىرەۋىن بەرسىن، كوكبورىنىڭ باسىنا سويىپ قۇدايى بەرەم دەدى. قاس دۇشپاننان قان قۇستىرارداي قىپ ءوش الىپ قايتقان سوڭ، ءىنىسىنىڭ باسىنا اق تۇيە سويىپ ايدىن اسىرعىسى كەلدى. ءاننادۇردى مامبەتپانانىڭ اۋلىنا كوپ اينالعان جوق، سول كۇنى كەشتەتىپ ەكى وركەشى بالاداي اق تايلاقتى جەتەلەپ قايتتى. اق تايلاق اۋىلدىڭ قاسىنداعى ءشوبى ءالى تۇياقكەشتى بولا قويماعان استاۋ ويعا جايىلىپ شىقتى. تۇساۋلى تايلاقتى تاڭ اتقانشا اتقا ءمىنىپ ءۇش جىگىت كۇزەتتى.

ەرتەڭىنە وسى كۇندى ءبىر ايدان بەرى اسىعا كۇتىپ وتىرعان اۋىل اق تايلاقتى جەتەلەپ، كوكبورىنىڭ باسىنا بارىپ، قۇدايى بەرىپ قايتۋعا اتتاندى. التى تۇتقىندى ارقاسى قىرداي ەكى كورت تۇيەگە قومسىز مىنگىزىپ الىپ ءجۇردى. ىلگەرىرەك اتتانعان قوس اتتىنىڭ سوڭىندا ەكى وركەشى ءدىر-دىر ەتىپ، اق جىبەك جەلكە شۋداسى جەلكىلدەپ، اق تايلاق كەتىپ بارادى. قوس جورعانىڭ جۇرىسىنە سىر بىلدىرگىسى كەلمەگەندەي ماي بۇلكىلدەن ءبىر تايار ەمەس.

اتتىلى-تۇيەلى قارا قۇرىم تىزبەكتىڭ قىر سوڭىندا التى تۇتقىن كەلەدى. مىناۋ جەر قايىسقان قالىڭ دۇرمەكتىڭ وزدەرىن قانداي كۇنگە تاپ قىلاتىنىن بىلە الماي، اينالاعا الاق-جۇلاق قاراي بەرەدى. اعاش اشامايعا كىلەم جاپقان سالا مويىن قارا نارلار ىرعالا باسادى. سۇر مويناق ارعىماقتار دا سەس شىعارماي سۋسي جۇيتكيدى. سەڭسەڭ بورىكتەرى قالقيعان سۇستى جۇرگىنشىلەر ولار تۇگىلى بىر-بىرىمەن دە ءتىل قاتىسپايدى. قىردىڭ ءشوبى ەندى-ەندى ءپىسىپ، ادىر-ادىر مارقا جوندانىپ بۇيرالانىپ قالىپتى. اسپان دا اپ-اشىق. اڭتارىلا قاراعان التى بالاعا و دا: «شىراقتارىم، مەن ەشتەڭە بىلمەيمىن»،— دەپ، جالتارعانداي سىر اشپايدى، جازعى كۇننىڭ ءالى قايراتىنا مىنە قويماعان جىلى شۇعىلاسىنا مالىنىپ جارقىراپ تۇر.

التى تۇتقىن قاتقىل جوننىڭ دۇك-دۇك دىبىسىنا قۇلاق ءتۇرىپ، تۇياق سايىن قىلت-قىلت ۇشقان الاسا اق شاڭعا كوز تىگەدى. كوز ۇشىندا ساداقاعا شالىناتىن اق تايلاقتىڭ اسەم ەكى وركەشى اقىرعى رەت كوزدى ارباپ بۇلت-بۇلت ەتەدى. ۇلى دۇرمەك ءبىر شاي ءىشىم جەر ءجۇرىپ، قارا جۋساندى قاتقىلعا كەلىپ توقىراستى. قول-اياعى شاندۋلى تۇتقىن جىگىتتەر جايپاق دالانىڭ قالىڭ قارا جۋسانىنىڭ اراسىنان قاپەلىمدە كوزگە تۇسە قويمايتىنداي، وسى ءبىر جەرمەن-جەكسەن وقشاۋ سۇر تومپەككە جەتكەنشە كورەسىلەرىن ابدەن كوردى. جاۋىر كورتتەردىڭ پىشاقتىڭ جۇزىندەي قىر ارقاسى قوڭدارىن ويىپ تاستاپتى; قومسىز تۇيەنىڭ تەرى ءسىڭىپ ۋداي اشىتىپ بارادى. ەلدەرىنەن شىققالى ەتتەرىنەن ەكى ەلى جىراق كەتپەگەن قىل ارقان كەسىپ قانتالاپ قالعان بىلەكتەرى تۇيەنىڭ يزەڭ جۇرىسىنەن قايتادان قاجالىپ، بەبەۋلەتە ءتۇستى. ولاردى كوكبورىنىڭ مولاسىنا جەتكەن سوڭ دا كورتتەن تۇسىرگەن جوق.

وقشاۋ مولاعا كەلىسىمەن اتتىڭ ءبارى قاڭتارىلدى. جۇرت كىشكەنە تومپەكتى كوش جەردەن شىر اينالا قورشاپ قۇران وقىستى. قىننان بوساعان قاتۋلى قولدار الاقان جايىپ، بەتتەرىن سيپادى; وت شاشقان كوزدەر ءبىر ءسات موماقانسىپ مۇلگىپ قالدى. جاڭا عانا ايدالانى تىتىرەنتكەن ايبارلى توپ تىپ-تىنىش، موپ-مومىن. ۇزەڭگىنىڭ دە سىڭعىر-سىڭعىر ءۇنى تىيىلعان كۇڭىرەنىپ شىققان زارلى ماقام قۇلاققا تالىقسىپ جەتەدى. قۇران وقىلىپ بولدى. قالىڭ دۇرمەك دۇركىرەپ ورىندارىنان تۇردى، اق توپىراق جۇعىپ قالعان تىزەلەرىن قاقتى، جاڭاعى تىلسىم تىنىشتىق كىشكەنە سەلدىر توزاڭ بوپ اۋاعا كوتەرىلدى. ەندى ءار جەر، ءار جەردەن قاۋقىلداسقان داۋىستار شىعا باستادى. ەكى-ۇش جىگىت مولانىڭ قۇبىلا بەتىنە اق تايلاقتى الىپ كەلدى. اق سالدەلى موللا تاعى دا العا شىعىپ قۇراننان قىسقالاۋ ءبىر سۇرە وقىپ بەردى. جۇرت تاعى دا جاپا-تارماعاي جەر تىزەرلەپ، قولدارىن جايىپ، قۇدايى مال قابىل بولسىن دەستى. بىلەكتەرىن تۇرىنگەن تورت-بەس جىگىت اق تايلاقتى اپ-ساتتە جايراتىپ تاستادى. ەكى-ۇش جەردەن جەر وشاق قازىلىپ، قازان اسىلدى. قارا نارلاردىڭ قاپتالىندا كەلگەن كىشكەنە ەمەن كەسپەكتەردىڭ سۋى قوتارىلدى. بويىنان ىلعال كەتە قويماعان قىر ءشوبىنىڭ قىشقىلتىم ءيىستى اشىق كوك ءتۇتىنى ۇشتى.

التى تۇتقىن ءبىر ءسات ۋايىمدى ۇمىتىپ، تۇرىكمەندەردىڭ اسى قانداي بولادى ەكەن دەپ، اينالاسىنا قىزىعا قاراستى. قازاقتارداي اشىلىپ-شاشىلىپ جاتقان بۇلار جوق. قازاقتىڭ اسىنداعىداي قارق-قارق كۇلكى دە، وجەڭدەسكەن داۋ-جانجال دا، شىرقىراپ كوككە سەرمەگەن ءان دە، تارتىلعان كۇي دە جوق. بەلىنە شارقات بۋىپ، قىز-كەلىنشەك جيىلعان جەرلەردى توڭىرەكتەپ، جەر بەتىنە سىيماي جەلپىنىپ جۇرگەن جىگىت-جەلەڭ دە كورىنبەيدى. قاتار-قاتار ءۇي دە تىگىلمەدى، شولپىلارى سىلدىراعان قىز-كەلىنشەك تە اكەلىنبەدى. شاپسا شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماس ارابى قان اعىزبا ارعىماقتار دا ەرتەدەن قارا كەشكە دەيىن قاڭتارۋلى تۇر. تۇرىكمەندەردىڭ ءبارى تۇنەرگەن قالپى; ۇيگە تاستاسا بىرەۋ ۇرلاپ اكەتەتىندەي، ءبارى دە قىلىشى مەن قانجارىن سالاقتاتىپ اسىنىپ كەلىپتى.

اق تايلاقتىڭ ەتى تاباققا ءتۇسىپ جەلىنىپ، تاعى دا قۇران وقىلعان سوڭ، ءار تۇتقىندى ەكى قولىنان ەكى جىگىت جەتەلەپ ورتاعا الىپ شىقتى. قاستارىنا قولدارىندا جالاڭاش قانجارلارى جارق-جۇرق ەتىپ، ءبىر-بىر موسقال تۇرىكمەن كەلدى. بىلەكتەرىن ءتۇرىنىپ الىپتى. تۇتقىن بالالار جاۋتاڭداپ جۇزدەرىنە قاراپ ەدى، قانىن ىشىنە تارتىپ قارا سۇرلانىپ العان قاتۋلى كىسىلەر ەش شىراي بەرمەدى. توبەلەرىنە ءتونىپ كەلە جاتقان قانجاردى كورگەندە التى بالا جىگىت سىلتىدەن شىققان سۇيەكتەي قۋارىپ، كومەيلەرىنە وكسىك كەپتەلىپ، كوزدەرى مولتەڭدەپ، بۋىن-بۋىن، جۇلىن-جۇيكەلەرىنىڭ ءبارى ءجيدىپ، سۋعا ءتۇسىپ كەتكەن شوجە بالاپانداي ءدىر-دىر ەتتى. قاتۋلى تۇرىكمەندەر قانجاردىڭ قىنىمەن جەلكەدەن ءبىر سالىپ ەدى، دىرىلدەرى پىشاق كەسكەندەي تىيىلىپ، مويىندارى ۇيىپ، قالشيىپ قاتتى دا قالدى. ارشىندى تۇرىكمەندەر قۇلاقتان تۇقىرتا تارتىپ، جەرگە شوكەلەتىپ وتىرعىزدى دا، ەكى يىقتارىن تاقىمدارىنا قىسىپ، جەلكەلەرىنەن ءتونىپ تۇرىپ الدى. مويىندارى سورايعان جەز قۇمانمەن سۋ اكەلىندى، اۋەلى باستارىنا سۋ قۇيىلدى; قانجارى جالاقتاعان موسقال تۇرىكمەندەر شاش ءجىبىتىپ جاتقانداي، التى تۇتقىننىڭ باس قۇيقاسىن، سامايىن ىسقىلاپ ۋقالاي باستادى. اڭ-تاڭ تۇتقىندار الاقتاپ اينالاعا قارايدى. توبەلەرىندە كۇلىمدەگەن جازعى كۇننىڭ كوزىن كولەگەيلەپ قانجار دىرىلدەيدى; اينالاعا قاراسا الگىندە عانا داليىپ جاتقان كوكجيەكتى قۋسىرا تارىلتىپ، قالىڭ دۇرمەك شىر اينالا قورشاپ الىپتى. تاڭ اتقالى جاق اشپاي ءۇنسىز تۇرعان كوپ تۇرىكمەن قاۋقىلداسىپ، تىنىش دالانى باستارىنا كوتەرىپ بارادى; ءبارىنىڭ دە كوزى تۇككە تۇسىنە الماي ابدىراپ وتىرعان التى تۇتقىن بالادا.

زىلدەي جۇدىرىق جەلكەدەن نۇقىپ قالدى، الاقتاپ وتىرعان التى تۇتقىن جىم بولدى. اينالا قورشاپ تۇرعان جۇرت تا ءبىر ءسات سايابىرسىدى. موسقال تۇرىكمەندەر ونسىز دا زارەقۇتى قالماي وتىرعان التى بالانىڭ جۇرەگىن زۋ-زۋ ەتكىزىپ، قانجارلارىن قونىشتارىنا جانىدى. سوسىن ءبىر قولدارىمەن تۇتقىننىڭ ماڭدايىنان ۇستاپ، قىلپىلداعان اق الماستى شاشقا تيگىزدى. سىر-سىر ەتىپ شاش سىپىرىلا باستاعاندا شيىرشىق اتىپ جيىرىلىپ العان قۇيقا تەرى جازىلىپ جۇرە بەردى. ءبىراق جۇرت تۇتقىنداردان ءالى كوز ايىرعان جوق. كوزدى اشىپ-جۇمعانشا التى تۇتقىننىڭ شاشى الىندى. شاش العىشتار قانجارلارىن ءسۇرتىپ، قىندارىنا سالدى. التى بالا ءالى سول شوكەلەگەن قالپى: جۇرتتىڭ كوزى ەندى بۇلاردىڭ جالتىر باسىندا. جاڭا عانا شاشى الىنعان كوك قۇيقا باستار ايناداي جارقىرايدى; جازعى كۇننىڭ جىلى شۋاعى شەكەلەرىن قىزدىرىپ، ماۋجىراتىپ بارادى. اينالا قورشاپ العان قالىڭ تۇرىكمەن ەندى بۇرىنعىدان دا گورى ەنتەلەي ءتۇسىپتى. تورت-بەسەۋى اق تايلاقتىڭ تەرىسىنىڭ ماڭىندا كۇيبەڭدەپ ءجۇر. جاڭاعى شاش الىپ بەرگەن موسقال تۇرىكمەندەر اۋلاق كەتىستى. ءارقايسىسىنىڭ قاسىنا تاعى دا ەكى-ەكىدەن باسقا ءبىر موسقال كىسىلەر كەلىپ تۇردى. بۇلار دا بىلەكتەرىن سىبانىپ الىپتى. تۇتقىنداردىڭ كوكىرەكتەرىندە تاعى دا كۇدىك ويانعانمەن، بۇل جولى قورقىنىشتان گورى ەندى نە بولار ەكەن دەگەن اۋەستىك جەڭىڭكىرەپ، ماناعىداي ەمەس، تىنىش وتىر. قالىڭ كوپتىڭ ورتاسىندا قايتادان گۋىل ۇلعايدى. جۇرتتىڭ قورشاۋىنداعى التى تۇتقىننىڭ قاق الدىندا جاتقان كوكبورىنىڭ كىشكەنە تومپەگى دە ءبىر سۇمدىقتىڭ بولارىن بىلگەندەي، شاشاقتانىپ بوي تۇزەپ وسكەن ءتۇزدىڭ سويداق سوياۋ قارا جۋسانىنىڭ تاساسىنا بۇعا ءتۇسىپتى.

التى تۇتقىننىڭ كوزدەرى اق تايلاقتىڭ تەرىسىنە ۇيمەلەسكەن كوپ تۇرىكمەندە; كۇنگە شاعىلىسقان اق قانجارلار سىر-سىر ەتەدى، جاڭا عانا كولدەي بوپ جايراپ جاتقان اق تەرىنى ءۇزىم-ۇزىم قىپ تۋراپ جاتىر. قانجارى جالاقتاعان جاس جىگىتتەر كەسىپ العان تەرىلەرىن انادايدا جەر تىزەرلەپ، تۇقشىڭداسىپ الدەنەنى مالشىلاپ وتىرعان ەكى شالدىڭ الدىنا تاستايدى.

كولدەي اق تەرىدەن دە ەشتەڭە قالماي بارادى. الگىندە عانا سول ارادا اينالاسىنا توستاعان كوزدەرىن توڭكەرە قاراپ، قاننەن-قاپەرسىز كۇيسەپ جاتقان ەكى وركەشى بالاداي جىبەك شۋدا اق تايلاق تەڭكيىپ توڭكەرىلىپ تۇسكەن قارىنى مەن قان-جىنىنان باسقا ەش بەلگى قالدىرماي ءبىرجولا عايىپ بولدى.

قالىڭ دۇرمەكتەن ءبىر ادىم ىلگەرى وقشاۋ تۇرعان ايىر ساقال، دويىر كىسى التى تۇتقىندى كوزىمەن اتىپ جەپ بارادى. مىناۋ قارا جۋساننىڭ قالتارىسىندا جاتقان الاسا تومپەك — ونىڭ ءىنىسى كوكبورى. جاۋ ىزدەپ جالاقتاپ وتكەن ەر ەدى. نەبىر تۇتقيىلدا كوك ارعىماقپەن جالعىز ءتيىسىپ، جىلقىنى ايىرىپ كەتە بەرەتىن توتەن ەرلىگىنە ابدەن سىر مىنەز بولىپ العان قازاقتار وعان كوكبورى دەپ ات تاققان. ءدۇيىم تۇرىكمەن دە ونىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ءدۇردى اتىن ۇمىتىپ، كوكبورى اتاپ كەتىستى. دەسە دەگەندەي جۇرەك جۇتقان كوك جۇلىن بولدى. كەيدە بۇنىڭ ءوزى ءدات قىلماعان جورتۋىلدارعا اتتانىپ جۇرە بەرەتىن. ءبىراز جىلداردان بەرى مۇنىمەن قاباقتارى جاراسپاي جۇرگەن مامبەتپانا تۇقىمى وڭاشادا كوكبورىگە: «سەنىڭ قاسىڭدا انا اعاڭ جونەيىت تە باتىرمىن دەپ نايزا ۇستاپ ءجۇر عوي»،— دەپ قوياتىن. ونداي كەۋ-كەۋ قوشامەتكە جالاڭ توستەۋ جاس باتىر ىشتەي ىلىعىپ، دالىرىڭكىرەپ كەتەتىن بولسا كەرەك. وپاتىنا كورىنگەن سوڭعى سوقتىعىسقا دا الگىندەي ايداپ سالما اڭگىمەگە ەلىگىپ بارعان سياقتى. قازاقتار تۇرىكمەندى ءۇستىرتتىڭ قىرى مەن ماڭعىستاۋدىڭ ويى تۇگىلى، قارىنجارىق، اقسورقا، ۇدەك سياقتى جايداق قونىستارىنان دا ىعىستىرىپ، ىشەر سۋى، جايىلار وتى تاپشى قاۋىندى، قاقپاقتىنىڭ ىزعىما دوڭىنە تىقسىرىپ تاستادى. اسىرەسە ىزعىنداي مالى بار مامبەتپانا تۇقىمىنىڭ ءورىسى تارىلدى، قالعان تۇرىكمەنگە دە كۇي بولعان جوق. دۋتار بىتكەن «ادىرا قالعان ايلادىردى» سارناپ، باقشى بىتكەن ماڭعىستاۋدىڭ قارا ويىن ايتىپ جىر شەرتەدى. كەشقۇرىم ىستىق تاراپ، ساعىم قاشقاندا تەرىستىكتە سوناۋ جەر تۇبىنەن قاراتاۋدىڭ شوقىلارى بۇلدىرايدى. سوندا تۇرىكمەن بىتكەن كولەڭكەگە كىلەم توسەپ سىرتقا وتىرادى. كوك شايدى سوراپتاپ، كوز ۇشىندا مۇنارتقان اتا مەكەنگە كوزدەرى تالعانشا قارايدى. ءلام-ميم ءتىل قاتىسپايدى. ادام تۇگىل مال ەكەش مالعا دەيىن ۇيرەنشىكتى ءورىسىن وگەيلەيدى دە تۇرادى. جاتقا بۇيىرماسىن دەپ جانىڭ قالماي تورىپ جۇرگەن جىلقى جاڭبىر مەن جەلدە جاۋدىڭ قولىنا ءوزى ىعىپ بارادى. ۇزىن سيراق تۇيە جانۋار ءتىپتى قايىرعانىڭدى بىلمەيدى، ورىستە سوڭىندا مالشى بولماسا، ەرتە المايتىنداي ءالجۋاز بوتا-تايلاقتى شايناپ تاستاپ، ەجەلگى وت-سۋىنا تارتىپ وتىرادى. بورىك كيگەن ەركەك كىندىكتىڭ قاي-قايسىسى دا وسىنى كورگەندە باسىنا قان شاۋىپ، كوز الدى قاراۋىتىپ كەتەدى. ءدال سول ساتتە: «ال، كانەكي، اتقا مىنىڭدەر!»— دەسە، ءبارى دە تىلگە كەلمەستەن جۇگەنگە جۇگىرەر ەدى. ءبىراق سونداي بەرەكەسىز شاپقىنشىلىقتان ەل دە ابدەن تيتىقتاپ ءبىتتى. تالاي ءۇيدىڭ تورىندە سەڭسەڭ بورىكتى بىتە جەپ توزدىردى. تالاي بوزداق قازاقتاردىڭ اۋلىنىڭ قاسىندا بەلگىسى-بەرەكەتى جوق ۇيمە-جۇيمە قىرعىن توبە بولىپ قالدى. جەڭىلگەن ەلدىڭ تالاي باتىرىنىڭ باسىنا جەڭگەن ەلدىڭ ءيتى سارىدى. سونىڭ ءبارىن كورە تۇرا، بىلە تۇرا جاۋ قايداسىڭ دەپ اتقا قونا بەرۋگە باتىرلاردىڭ دا جۇرەگى داۋالامايدى.

مامبەتپانا مالىنا جاۋ تيگەن سايىن: «بارا كور! قايتارا كور!»— دەپ وسىعان كەلەدى. سوڭعى ءبىر كەلىسىندە: «قۇمىرسقاداي قۇجىناعان كوپ اۋلەتىڭ بار، قاسىما قول ەرت. ايتپەسە ماعان دا جان كەرەك، جاڭعىز اتتانار جايىم جوق»،— دەپ قايتارعان. باتىردان دا ايدىندى باي تۇقىم ايبات اسىرعىسى كەلگەندەي ۇيىنەن سەگىز ورمە قامشىسىن سىعىمداي قىسىپ، سىزدانىپ شىققان. سول بويدا كوكبورىگە بارىپتى. اڭعال باتىر كونە كەتىپتى. تالاي رەت جاۋ سوڭىنان جالعىز قۋىپ، مامبەتپانانىڭ جىلقىسىن قايىرىپ اكەپ تە ءجۇردى.

مامبەتپانانىڭ ساعىمعا شومىلعان كوپ جىلقىسىندا كوز اقىسى بار قازاقتاردىڭ ءبىرى — ءدۇيىمقارا. بۇگىندە اداي عانا ەمەس، ءيسى الشىندا ودان اسقان باتىر جوق. ونىڭ قاينىنا ۇرىن بارعان ساپارىنا دەيىن قازاق تۇگىل تۇرىكمەنگە دە اڭىز بوپ تاراعان. قالىڭدىعىنىڭ قاسىنا العاش تۇنەگەن تۇنىندە قايىن جۇرتىنىڭ جىلقىسىنا جاۋ ءتيىپتى. ايداۋعا كەتكەن جىلقىسىن قايتارىپ كەلەر باتىر تابا الماي ساسقان ەل كۇيەۋدىڭ وتاۋىنا كىرىپ بارادى. «جاۋ ءتيدى» قيقۋ قۇلاعىنا تيىسىمەن باتىر كۇيەۋ جار توسەگىندەگى جالاڭاش قالپى اتىپ شىعىپ، اتقا قونادى. تاڭ ەندى سەس بەرگەن ەلەڭ-الاڭدا جاۋعا دا جەتەدى. بۇلىڭعىر تاڭدا جايداق شاۋىپ كەلە جاتقان جالاڭاش نەمەنىڭ ادام ەكەنىن، جىن ەكەنىن بىلە الماعان بارىمتاشىلار جىلقىنى تاستاپ قاشا جونەلىپتى. ەرتەڭىنە تۇستە ءدۇيىمقارا جالاڭاش ەتىنە الدىنان شىققان جىلقىشىنىڭ قاقپا شەكپەنىن كيىپ، جىلقىنى ايداپ، قاينىنا ورالىپتى. سويتكەن، ءدۇيىمقارا بۇگىندە ءبىر ەلدى ىعىندا جۇرگىزگەن دىگىرلەگەن باتىر. قوس بالتىرى بۋراداي، ۋدا-دۋدا، ءجۇن-جۇن ءتوسىن دۋدىراتىپ، يىنىنە كيىم ىلمەي، بەلۋاردان جوعارى تىر جالاڭاش شاباتىن ونى تۇرىكمەننىڭ جىلقىسىنا دەيىن سونادايدان تانىپ، جوڭكىلە قاشادى. ءبىراق وعان دا ءتىسىن قايراۋشىلار كوپ-اق. ونىڭ اۋلىنىڭ دا ىرگەسى تىنىش تۇرمايدى. اسىرەسە مامبەتپانا اۋلەتى سويىل جيىپ، ءدۇيىمقاراعا قارسى اتتاندىرادى دا جاتادى. ەكى جاقتىڭ دا بىر-بىرىنە سوعىمعا سويدىرتقان جىلقىسىنان سوققىعا جىققىزعان جىگىتى كوپ.

بۇنىڭ سوناۋ بالا كەزىندە ەكى ەلدىڭ يگى جاقسىلارى بىتىمگە جيىلىپ ەدى. جيىنعا اتاسى وعىلانعا ىلەسىپ بۇ دا بارعان. كەشە عانا ءبىرىنىڭ جاعاسى ءبىرىنىڭ قولىندا كەتىپ، جۇلقىلاسپەن جۇرگەن ەكى جاقتىڭ دا قاباعى قاتىڭقى، ءيىنى سالىنىڭقى. پالەن جىلدان بەرگى قان توگىستەن قاي-قايسىسى دا قالجىراعان. ءبىراق ەكى جاعى دا ءجۇنى جىعىلعانىن بايقاتپاي، ءدوڭ ايباتپەن سىرت وراي ۇشىراسىپ، سامارقاۋ تىلدەسەدى. قارامان اتانىڭ باسىنا جيىلعان قارا قۇرىم جۇرتتىڭ ىشىندە تۇرىكمەن جاعىنىڭ ەڭ بەلدىسى ءارى بي، ءارى باي جۇما بولدى. كوشەلى كوك مويناق ارعىماققا شالقالاپ جاتىپ العان كەربەز بايدىڭ ارتىندا سۇلىكتەي قارا ارعىماق مىنگەن قانشىرداي قارا بالا جىگىت ەرىپ ءجۇردى. سول — وسى كەبەجە قارىن مامبەتپانا. ول كەزدەگى وڭىنەن تەك توڭىرەگىن ىشىپ-جەپ وتىراتىن جىلان كوزى عانا قالپىندا قالىپتى. اڭدىسقان ەكى جاق اۋەلى ءبىرىن-بىرى ىقتىرىپ تاستاعىسى كەپ كوپە-كورىنەۋ داۋدان باستادى. كوك ارعىماقتىڭ ۇستىندە شالقالاپ جاتقان جۇما قاۋىمنىڭ كۇنباتىس بەتىندەگى الدەقاشان سىرى وڭىپ، تەك بۇدىر-بۇدىر بەدەرى قالعان ءداۋ قارا قۇلپىتاستى يەگىمەن نۇسقادى. ونىسى: «بىلەسىڭ بە، مىناۋ ەڭ كونە قۇلپىتاستى كىم ورناتقان؟»— دەپ سۇراعانى ەدى. اداي ءبيى بۇعان ابىرجىعان جوق. ەكى بي بەتتەسكەن جەردە كورى ويىلىپ كەتكەن كونە قابىر بار-دى. قابىردىڭ ۇستىندە جەل ءمۇجىپ، كۇن جەپ، ابدەن شوگىپ، تەك توبەسى عانا قىلتيعان، ونە بويىندا قىنادان ساۋ-تامتىعى جوق، جەرمەن-جەكسەن قوي تاستىڭ جۇرناعى تۇر ەكەن، سونى مەڭزەدى. جۇما شۇڭىرەك كوزىن قىسا قاراپ تۇرىپ قالدى. اداي ءبيىنىڭ سوزىنە شەگى بارىن سەزدىرىپ، قاسىنان ءبىر شال، ءبىر جىگىتتى تاسقا جۇمسادى. جۇرتتىڭ ءبارى ەندى سول كىشكەنە تاسقا ەنتەلەدى. ەكى تۇرىكمەن كىشكەنە تاستىڭ انا جاعىنا دا شىعىپ قارادى، مىنا جاعىنا دا شىعىپ قارادى، ەشتەڭە كوزدەرىنە تۇسپەدى. جۇماعا قاراپ يىقتارىن قيقاڭداتتى. اداي ءبيى قاسىنداعى ءبىر سەرىگىنە يەگىمەن تاس جاقتى سىلتەدى. ول ورنىنان تۇرىپ تاستىڭ قاسىنا كەلدى. كىشكەنە قوي تاستىڭ قۇبىلا بەتىندەگى ۇيىسىپ وسكەن قالىڭ قىنانىڭ اراسىندا ەندى بولماسا ءىزى جوعالۋعا اينالعان الشىن تاڭبانى كورسەتتى. ەكى تۇرىكمەن «كوردىك، كوردىك» دەگەندەي باس يزەستى. ەكى ءبيدىڭ ءار قيمىلىن كوز جازباي باقىلاپ تۇرعان حالىق ءبىر گۋ ەتتى. اداي جاق بەل الىپ ماساتتانىپ دۋىلداسا، تۇرىكمەندەر وپىنىپ باس شايقاستى. جۇما قازاقتارعا بۇل جەر مەنىڭ اتا مەكەنىم دەپ يىق كورسەتەيىن دەپ ەدى، اداي جاعى بۇل جەردى الشىندار سەندەردەن دە بۇرىن يەلەنگەن دەپ قارسى داۋ ايتتى. ەكى جاق بۇنداي تەكە-تىرەستەن ەشتەڭە ونبەسىن ءبىلىپ، ەندى بوپساعا كوشتى. تۇرىكمەندەر قازاقتىڭ جەردى العانىمەن قويماي، قايدا كوشسە دە وكشەلەپ، مالىن مالشا، جانىن جانشا قيىپ، ەلدى توزدىرىپ بارا جاتقانىن بەتكە باستى. قازاقتار ءدىنى باسقا، ءتىلى باسقا قالماقتان باس ساۋعالاپ اعايىن دەپ كەلگەندە تۇرىكمەننىڭ الدارىنان قارۋ اپ شىققانىن، سوعىستىڭ سودان تۇتانعانىن سالىق قىلدى. بۇل ەندى شىرەنىسۋ ەمەس، بىر-بىرىنەن ءسوز تارتقانى ەدى. ەكى جاقتىڭ ءتىلمارلارى دا اڭگىمەنى ۋشىقتىرماي، مايدالاي-مايپازداي جونەلدى. جەتى جۇرتتى ەل قىلعان، جەتى جۇرتتى جەر قاپتىرعان ماڭعىستاۋدى شۇقىلاي بەرسەڭ، قاي حالىقتىڭ دا مولاسى تابىلاتىنىن ايتىپ، وتكەن ورەۋىل قالعان سالاۋات دەستى. اتىراۋ مەن ارالدىڭ، ساعىز بەن قارابۇعازدىڭ اراسىنداعى كول كوسىر الا قىردىڭ ادايدىڭ دا، ايلادىردىڭ دا ەركىن جايلاۋىنا جەتەتىنىن ايتىپ تىنىش تىرلىككە، اعايىنشىلىققا ءپاتۋالاستى. ەكى جاقتىڭ دا اۋزى دۋالىلارى قاۋىمنىڭ تەرىستىك بەتىندەگى شىڭداعى كەۋەكتە جاتقان قارامان اتانىڭ باسىنا بارىپ قۇران ۇستاسىپ، انت بەرىستى.

ودان بەرى دە كوپ زامان ءوتتى. سودان ات ۇستاۋعا بارعان بۇلار دا ازامات بولىپ، اتقا ءمىندى. زامان وزگەردى، زاڭ توزدى دەپ، باياعى ءبىتىمدى قومسىناتىندار دا شىقتى. ونداي اڭگىمە ەڭ اۋەلى سول ءبىتىمدى ءوز كوزىمەن كورىپ، ءوز قۇلاعىمەن ەستىگەن مامبەتپانا اۋلىنان ءوربىدى. سول اۋلەتتىڭ موللاسى دەگەنە احۋن اداي مەن ايلادىردىڭ ءبىتىمى كەزىندە ءبىر ارام ايلادان بولدى دەگەن قاۋەسەت تاراتتى. اداي مەن ايلادىر كىم جازىقتى بولسا، سونى جازالا دەپ اۋليەنىڭ باسىنا جىعىلىپ، انتتاسپاقشى بولعان دەسەدى. الدىمەن انت سۋ ىشەتىن اداي جاعى قۋلىق ىستەپ، استارىنا قارا ات ءمىنىپ، ەرىنىڭ باسىنا ەتىك تىگەتىن ءبىز شانشىپ بارىپتى دا: «ە، اۋليە، قارانى اتساڭ قارا اتتى ات، ءبىز ايىپتى دەسەڭ، ءبىزدى ات!»— دەپتى. سوندا ەردىڭ باسىنداعى ءبىز اناداي جەرگە ۇشىپ كەتىپتى، قارا ات تاباندا قاتىپتى. بۇنى كورىپ تۇرعان ەكى جاقتىڭ اقساقالدارى: «اۋليەنىڭ ءوزى دە كىنانى ادايعا دا، ايلادىرعا دا ارتپاي، تار زامان، قىستالاڭ حالعا اۋدارىپ، كارىن قارا ات پەن ەتىك تىگەتىن بىزگە ءتۇسىردى، ەندى ەكى ەلدىڭ جاۋلاساتىن ءجونى جوق!»— دەپ بىتىممەن تاراسىپتى. اداي اۋليەنىڭ كارىنەن ايلامەن قۇتىلدى، ءبىراق جەرىنەن ايىرىلعان ەلدىڭ كەگىن تەك قانمەن عانا قۇتىلا الادى، سۇيەككە تۇسكەن تاڭبانى تەك قان عانا جۋىپ كەتىرەدى،— دەيدى دەگەنەاحۋن. موللانىڭ بۇل سوزىنە ەلدەن بۇرىن مامبەتپانا ۇيىدى.

ول سودان باستاپ سوڭعى كەزدە ىرگەسى تىنشىپ، ەن جايلاي باستاعان ادايدىڭ شاشاۋ شىققان جىلقىسىن تاقىمعا باسىپ، شەتىرەك قونعان اۋلىن شاۋىپ كەتۋدى كاسىپ قىپ الدى. قاراپ جاتار اداي ما! قان توگىلدى، نامىس قوزدى. ەكى ەل تاعى دا سويىلعا جارماستى. باياعىداي قالىڭ قول جيىپ، قاھار سالىستىرىساتىن مايدانداسۋ ازايىپ، ونىڭ ورنىنا وقشاۋعا ءتيىپ، وڭاشانى تونايتىن ءبورىباسارلىق كوبەيدى. اۋەلى جىلقىعا قامشى، جىلقىشىعا سويىل ءتيدى، سوسىن باتىردىڭ باسى شابىلدى، شالدۋار جاعالاس ارۋاققا شاپتى. العاشقى كەزدەگى قىلجىڭعا ىڭعاي بەرمەگەندەر دە امالسىز ايبالتا ۇستادى. جونەيىت تە ەكى ەل اراسى وسىلاي ۋشىعىپ تۇرعان تۇستا اتقا ءمىندى.

ەكى ەلدى كەرىستىرەتىن دە ءسوز، كەلىستىرەتىن دە ءسوز. داۋعا نايزا ارالاستى-اق كەلىسىم جوق، كەتىسۋ بار. كەلىستىرەر ءسوز تەك كەمەڭگەردىڭ كوكەيىنەن شىعادى، الجاستىرار ايبالتا كەز كەلگەن تەنتەكتىڭ تاقىمىندا ءجۇر. تەنتەك كۇندە تۋادى، كەمەڭگەر مىڭ جىلدا ءبىر تۋا ما، جوق پا، تۋا قالسا، وڭشەڭ قىلىشقا جاقىن قىرشاڭقىسى كوپ قىرسىق ەل وعان تىزگىنىن بەرە مە، جوق پا؟.. بەيمالىم دۇنيە. ەندەشە ول شاپسا، سەن دە شاپ! ول قورلاسا، سەن دە قورلا! الدىرىپ جاتىپ اقىلگويسىگەن كەمەڭگەرلىك قۇرىسىن! جونەيىت اتقا مىنگەندە وسىنداي قاتتى تۇتىممەن مىنگەن.

دۇيىمقارانىڭ دا قورلىعى اسىپ بارادى. مالدى العانىمەن قويماي، ىلعي ارعا تيىسەدى. جاۋ قۋىپ شىقتىم دەپ اۋىل شابادى. جىلقىنى ىرگەگە ماتاپ تاستاپ، قىزىلدى-جاسىلدى كىلەمدى كۇلگە توسەپ، ولاردىڭ بىرىنە دە تيمەي، ەتەگىن جەل اشپاعان قىز بالانىڭ نامىسىن شاشادى. بۇل بوس كەرگىلەس، يتىرقىلجىڭنان بويىن تىسقارى ۇستاپ، ارالاسپاي ءجۇر ەدى. انا ءبىر جىل اتالى ءبىر اۋىلعا كورىسكەلى بارا قالدى. بۇكىل جالدىڭ باسىن ءبىر ءوزى تولتىرعان ىرگەلى اۋىلدىڭ كەۋدەسىندە جانى بار پەندەسىنىڭ ءبارى سىرتتا سەندەلىپ كەتكەن. ەركەك بىتكەن ءوز بارماعىن ءوزى شايناپ، تىستەنىپ العان. ايەل جاعى شاشتارىن جۇلىپ ازان-قازان. اۋىلدىڭ الدىندا كوگەن باسىندا جيىرما-وتىز بويجەتكەن قىز جەردەن باسىن كوتەرمەي، بەتتەرىن تىرناپ، شاشتارىن جۇلىپ، قىزىل الا قانعا باتىپ وكىرىپ جىلاپ جاتىر. توي-تومالاققا ۇيىرلىگى شامالى تۇرىكمەن جىل ون ەكى ايدا ءبىر كەلەتىن قۇربان ايتتا عانا ءبىر جاساپ قالاتىن. بۇل اۋىلدىڭ دا ەركەك جاعى بۇگىن تاڭەرتەڭ مامبەتپانا اۋلىنداعى سايىسقا ات قوسۋعا، پالۋان كۇرەستىرۋگە كەتىپتى، اۋىلدا قالعان قىز-قىرقىن باستاڭعى جاساپ، اتكەنشەك ءتاۋىپ، مارە-سارە بوپ جاتقاندا ءدۇيىمقارا باستاعان قالىڭ قول ساۋ ەتە تۇسكەن. ادام تۇگىل قۇدايدى دا ۇمىتقان ايلاڭكەس باتىر اتكەنشەكتەردىڭ ارقانىن قيىپ، قىزداردىڭ ءبارىن اۋىلدىڭ قاق ورتاسىنا الىپ شىعىپتى، قولدارىنا جابىسقان قاتىن-قالاش جاعىن قامشىنىڭ استىنا اپ، بايلاپ تاستاعان. اۋىلداعى قىز بىتكەندى كوگەننىڭ باسىنا اپارىپ، سوڭىنداعى قولىنا قورلاتىپ، قۇمارلارىنان شىققان سوڭ ءبارىنىڭ دە قول-اياعىن ماتاپ، ەتەكتەرىن باسىنا ءتۇرىپ، قولامتا قۇيىپ كەتىپتى. جاۋ ءتيدى حاباردى ەستىگەن ەركەكتەر جالما-جان اتتارىنا ءمىنىپ، شاپقىلاپ جەتسە — جاۋ الدەقاشان ۇزاپ كەتكەن، ورنىندا مىناۋ ماسقارا قالعان. ەركەكتەر ۇيلەرىنە دە كىرە الماي، ويران تيگەن قاتىن-بالاسىنا ءتىل دە قاتا الماي، اتتارىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ، بارماقتارىن قىرشىپ، ءوز قاندارىن وزدەرى جۇتىپ قاتقان دا قالعان.

كوشەرىن جەل، قونارىن ساي بىلەتىن مۇنىڭ حالقىنىڭ جىلقى بارى بولسا، قىز ارى ەمەس پە ەدى. ول بايعۇستىڭ ودان باسقا قان توگەتىن، جان قياتىن نە اسىل، نە ارداقتىسى بار! جونەيىت ازان-قازان اۋىلدىڭ زارىن تىڭداپ تۇرا المادى. اتتىڭ باسىن تەرىستىككە بۇرىپ، اعىزا جونەلدى. ءبىر ۋاقىتتا بارىپ ارتىندا قالىڭ ءدۇسىر كەلە جاتقانىن بايقادى. باعاناعى اۋىلدىڭ بار ەركەگى اتقا ءمىنىپ سوڭىنان ەرگەنىن سوندا ءبىلدى. بۇل سودان بەرى ات ۇستىندە. سودان بەرى ءيىسى تۇرىكمەننىڭ ءدۇيىمقاراعا قانى قاتۋلى. ءبىراق تۇرىكمەندى وشىكتىرىپ الدىم-اۋ دەپ ايىلىن جيىپ جۇرگەن ءدۇيىمقارا جوق.

وتكەن جازدا جىلقىسىنا تيگەن جاۋدى قۋا-قۋا قاقپاقتىنىڭ دوڭىنە شىعىپ كەتىپتى. تۇرىكمەندەردىڭ قالىڭ ورتاسىنا تىم سۇعىنا كىرىڭكىرەپ كەتكەننەن كەيىن بايقاپ، استاۋ ويدىڭ ماڭىندا وتىراتىن جاڭعىز ءۇيلى تۇرىكمەنگە كەپ قونادى. ەسەر باتىر تۇرىكمەننىڭ ۇيىنە قۇدايى قوناق بوپ كەلگەن كىسىگە قيانات جاساۋعا بولمايتىن مۇسىلماندىعىنا سەنىپ قوندى ما، جوق اڭگۇدىك نەمە ماعان كىم تيەتىن ەدى دەپ ويلادى ما — ونى ءبىر اللانىڭ ءوزى ءبىلسىن! جاتاردا قوناعى تۇزگە وتىرا كەتكەندە ءۇي يەسى كەرەگەنىڭ باسىندا ءىلۋلى قالعان قىلىشىن اپ، قىنابىنا جەلىم قۇيىپ قويادى.

— يت تە بولسا، قوناعىڭ عوي؟— دەپ، ايەلى قولىنا جابىسقان ەكەن، قاعىپ جىبەرىپتى.

مەيماننىڭ كوزى ۇيقىعا كەتە مامبەتپاناعا حابارشى شاپتىرادى. حابار تيىسىمەن مامبەتپانا كوكبورىنى الدىرادى.

جونەيىت اق تايلاقتىڭ تەرىسى جاتقان جاقتا، ىشىندە دەگەنە موللا بار ايعىر توپتىڭ ورتاسىندا تۇرعان مامبەتپاناعا كوز تاستادى. مامبەتپانا كۇننىڭ ىستىعىنا شىداماي، الاۋلاي قىزارعان ەتشەڭ بەتىن ءبىر قىرىن سالىپ، موللانىڭ اۋزىنا تەلمىرىپ قالىپتى. دەگەنەاحۋن اق ءشايى سالدەسىنىڭ ءبىر ۇشىن جىمىرىپ ۇستاپ اپ، ۇزىن-سونار شاريعاتقا ءتۇسىپ كەتسە كەرەك. قاستارىنداعى تورت-بەس دۋدار بورىك تىم ەڭسەسى ءتۇسىپ، تومەن ءيىلىپ كەتىپتى; موللا سوزىنە دەن قويعان بوپ، شۇلعي بەرەدى. تەك مامبەتپانانىڭ كوك الا سەڭسەڭى عانا قۇدايىدا ەمەس، جيىن-تويدا تۇرعانداي اۋەلەپ قارايدى، بىلەكتەي-بىلەكتەي كۇرەڭ بۇعاعى يەگىن تىرەپ شالقالاپ قالىپتى. ارينە، بىلتىر الدىنا كوكبورى بارعاندا ءبۇيتىپ اسپانداپ قاراعان جوق. ول ادەتتە وزىمەن تەكە-تىرەس كىسىلەرمەن عانا قاباعىنا سىز جيىپ سويلەسەدى. باسقالارعا ءتۇسى جىلى، داستارقانى كەڭ. كوكبورىلەردەي الداۋىنا وڭاي كونەتىن اق كويلەك كىسىلەردى كورگەندە اناۋ بىلەكپەندەي بۇعاق جىپتىكتەي بوپ كەتەدى، داعارا بوركى دە ءبۇيتىپ كوك تىرەمەيدى. ەبدەيسىز ەتجەندى دەنەسىن دە شيراق ۇستاپ، شاپشاڭ قوزعالىپ، لىپىپ سويلەيدى. ءسوز رەتى دە، ماپ-مايدا. ادۋىن باتىرعا: «ال قاپى قالما، كوكبورى. الدىڭدا ادايدىڭ ەڭ مىقتىسى كەتىپ بارادى. جىرىندى نەمەنىڭ ەندى تاپ وسىلاي وڭاي قولعا تۇسە قويۋى ەكىتالاي. قيمىلداپ قالار كەزىڭ وسى!»— دەگەن سوڭ، ول ءسىرا اتىنا مىنگەنشە اسىعادى عوي. ارامدىعىنا نايزا بويلامايتىن مامبەتپانا باتىردىڭ ءمارت مىنەزىنەن قورقىپ، ءدۇيىمقارانىڭ قىنابىنا جەلىم قۇيىلعانىن، ارينە، ايتپاي بۇگىپ قالادى.

تاڭەرتەڭ شايلانىپ-جايلانىپ بارىپ جولعا شىققان ءدۇيىمقارا تاپ وسى اراعا، مىناۋ كىشكەنە قوڭىر تومپەك جاتقان كونە قاۋىمنىڭ وپكە تۇسىنا كەلە بەرگەندە، ارتىنان اق بۇرقىلداق شاڭ كورەدى. ءداۋ دە بولسا قۋعىنشى شىعار دەپ ويلاعان ءدۇيىمقارا الا تىرسەك قارا اتىنىڭ تىزگىنىن كىلت تەجەپ، تالتايىپ تۇرا قالدى. قۋعىنشىنى تۇلعا-تۇرپاتى انىق كورىنەتىندەي جەرگە جاقىن كەلتىرىپ، كىم ەكەنىن بىلگەن سوڭ اتىنان ءتۇستى; شىلبىرىن قارىنا ءىلىپ، تۇزگە وتىردى. ويناقشىعان كوك ارعىماق تاپتاپ كەتەردەي، ءدال كوك جەلكەسىنە كەپ كىدىردى.

— ءدۇيىمقارا، تۇر ورنىڭنان!

دۇيىمقارا ەلەڭ ەتكەن جوق، وتىرا بەردى. قامشىسىنىڭ سابىمەن الاتاعاناق جەردى ءبىر نۇقىپ قالدى دا، ۋىسىن تولتىرىپ، كەسەگى ارالاس توپىراق الىپ اۋىنا اپاردى. سوسىن ورنىنان تۇرىپ، قۋعىنشىمەن ءتىز كيىمىنىڭ باۋىن بايلاپ تۇرىپ سويلەستى. ەكى ات بىر-بىرىنە ەدىرەڭدەپ، قۇلاقتارىن قايشىلايدى. مىنا باسىنعانعا شىداي الماي، ىزاعا بۋلىعىپ قالشىلداپ تۇرعان قۋعىنشىنىڭ قولىنداعى قىلىش كۇنگە شاعىلىسىپ ءدىر-دىر ەتەدى. كومەيىنە كەرمەك تولىپ، ءۇنى دە شىقپاي قالدى. ءدۇيىمقارا مايتوپىراق جۇعىپ قالعان قولىن تىزەسىنە ءسۇرتىپ، اتىنا بەتتەدى.

— شىق جەكپە-جەككە!

— بولسىن، بالا.

— قىلىش؟!

— و دا بولسىن.

بۇندايدىڭ تالايىن كورىپ، ابدەن سىرالعى بولىپ قالعان ەكى ارعىماق ىتقىپ كەرى شەگىنىستى. ء«اي، ءشاۋىم باس قازاق، كاللاڭدى قۇزعىنعا مۇجىتارمىن»،— دەپ كوكبورى قالشىلدايدى. «شۇلدىرەگەن شاقشا باس نەمەنىڭ قۇتىرعانىن-اي»،— دەپ ءدۇيىمقارا تىستەنەدى. ەكى ارعىماق اڭدىسىپ تۇر. ەكى باتىر ايبات سالىستىرادى. ءدۇيىمقارا جاي انشەيىن ناسىباي اتىسقالى توقتاعانداي جايباراقات، نىعىز. كوكبورى دە تايسالار ەمەس، تاپ بەرەر ءساتتى كۇتىپ جالاڭداپ تۇر. ايدالا. قۇلا ءدۇز. اراعا تۇسەر، اراشا سۇرار ەشكىم جوق. باتىرلار بەتتەسكەن ماڭايدا ءشوپ اراسىندا ۇياسى بولۋى كەرەك، قىردىڭ بارماقتاي قوڭىر تورعايى ەكەۋىنىڭ بىرەسە و جاعىنا، بىرەسە بۇ جاعىنا شىعىپ شىر-شىر ەتەدى... سۋعا ءورىپ بارا جاتقان ءبىر ءۇيىر قارا قۇيرىق ەكى اتتىنى كورگەندە ەستەرى قالماي ايدالادان بەزە جونەلدى. ەكى ادامنىڭ ولارعا الاڭ بولار مۇرشاسى جوق. ولاردىڭ كوزى بىر-بىرىندە. قاباقتار ءتۇيۋلى. شىقشىت ەتتەرى جيىرىلىپ، ساقىلداعان تىستەرىن كۇشپەن ازەر باسىپ تۇر. قان قارايا ءتۇستى.

كوك ارعىماق قارعىپ كەتتى. اق الماس زۋ ەتىپ اعىپ ءوتتى. قارا ات جالت بەرىپ بۇعىپ قالدى. ارتىنشا ىتقىپ سىرت اينالدى. كوكبورى سەڭسەڭ بوركىن كوزىنە ءتۇسىرىپ، تاعى ەمىنىپ كەلەدى. ءدۇيىمقارا قىنعا قولدى ەندى سالدى. انشەيىندە لىپ ەتىپ اۋەگە ويناپ شىعا كەلەتىن قايقى قىلىش تاپجىلار ەمەس. ءدۇيىمقارا اڭدىسقان جاۋىنان كوزىن ايىرماي، تاعى دا تارتىپ كوردى. قىلپ ەتپەيدى. جون ارقاسىنا شىپ-شىپ تەر شىقتى. تۋ سوناۋ قارا باقايىنا دەيىن سۇپ-سۋىق بىردەڭە جۇگىرگەندەي بولدى. القىمىن الدەقانداي ءبىر اششى كەرمەك تىرناپ بارادى. كوكبورىنىڭ قىلىشى جارق-جارق ەتىپ تونە ءتۇستى. ءدۇيىمقارا ەندى قىلىش سۋىرام دەپ اۋرە بولماي، قىنابىمەن تۇگەل اعىتىپ الدى دا، كوك ارعىماقتىڭ قۇلاعىنىڭ ۇستىنەن قۇلاشتاپ سەرمەپ قالدى. شەكەسىنە قان شاپشىپ، كوزىنىڭ الدى يۋ-قيۋ ارالاسىپ، اسىر سالىپ جۇرگەن تەڭبىل-تەڭبىل دوڭگەلەكتەرگە تولىپ كوك الا تۇماندانىپ تۇرعان ءدۇيىمقارا اناداي جەرگە ساۋلاپ اعىپ تۇسكەن ەكى جاي وتىن كوردى. قىنابىن قايتا تارتىپ الدى. كوكبورىنىڭ قىلىشى بەل ورتادان قاق ءبولىنىپ جەردە جاتىر.

ەكى باتىر ولارعا ءبىر قاراپ قويىستى; ەندى ءۇن-تۇنسىز ءتىس قايراسىپ، جاقىنداسا بەردى. ەكى ات كەگەجەكتەپ باستارىن قاشتىرتادى. مىنە، ۇزەڭگى قاعىستى، ەكى تەمىر ءبىرىن-بىرى ءسىرا ايار ما، شاقىر-شۇقىر تىستەلەسىپ جاتىر. قىلىش تا، قامشى دا جايىنا قالدى. بۇعانادان مىتىپ ۇستاعان تەگەۋرىندى شەڭگەلدەر جازىلار ەمەس. شىرەنە تەبىنگەن ۇزەڭگىلەر اتتاردىڭ تىرسەگىن مايىستىرىپ، جەرگە ءسىڭىرىپ جىبەرەردەي. ەكى جانۋار بىر-بىرىنە شوشىنا قارادى. ەكى ادام بولسا بىر-بىرىنە كەنەشە قادالىپ العان. كيىمنىڭ دار-دار جىرتىلعانى، وكپەلەردىڭ ءولىپ-وشىپ القىنعان دەمى، شاقىر-شۇقىر قايرالعان تىستەر، مۇڭكىگەن تەر ءيىسى يۋ-قيۋ ارالاسىپ، ەكى جىلقىنىڭ باسىن اينالدىردى. ادامداردىڭ قاپەلىمدە ايقاستى دوعارار ءتۇرى كورىنبەيدى. اتتار تالتىرەكتەپ زورعا تۇر. كەنەت كوك ارعىماقتىڭ شوقتىق تۇسى جان شىداتپاي تىزىلداپ الا جونەلدى. جانۋار قۇلىنداعى داۋسى قۇراققا جەتىپ، شىڭعىرىپ جىبەردى. كۇتىر ەتىپ ءبىر ۋىس جال ءۇزىلدى، كوز الدىن قارا مۇنار باسىپ، ەسەڭگىرەپ كەتكەن جىلقى ءبىر ۋاقىتتاردا بارىپ كوزىن اشىپ ەدى، ارقاسى بوساپتى. كوز الدىنان وت ساۋلاتىپ الدەنە اعىپ ءوتىپ، اناداي جەرگە بارىپ ءتۇستى — قىلىشتىڭ سىنىعى. سول ەكى ورتادا بىرەۋ تىزگىنىن وقىس جۇلقىدى. جالت قارادى. ەكى ادام ەندى جەردە الىسىپ ءجۇر. اناداي جەردە قىلىشتىڭ قالعان سىنىعى كۇنگە شاعىلىسادى. ءبىرىن-بىرى الما-كەزەك اۋدارىپ، يت جىعىس ءتۇسىپ جۇرگەن ەكى دۇشپان ىڭعايعا كەلگەندە قىلىشتىڭ سىنىعىنا ەكەۋى بىردەي تالاسا قول سوزادى. ءبىراق ءبىرىن-بىرى جىبەرمەيدى. ارسى-كۇرسى الىسىپ جۇرگەن ەكى ادام تاعى ءبىر جاققا اۋناپ كەتەدى دە، اق الماستىڭ جارقىلداق سىنىعى كوزگە وتتاي باسىلىپ، سول ورنىندا قالا بەرەدى.

شىرەنە تارتقان قايىس تىزگىن كوك ارعىماقتىڭ موينىن اۋىرتىپ تاستادى. كەنەت تىزگىننىڭ ءبىر ۇشى شولتاڭ ەتىپ، كوزىنىڭ الدىنا كەپ ۇردى. ات اناداي جەرگە ءبىر-اق ىتتى. بۇرىلىپ ارتىنا قاراپ ەدى، ءتوسى ءجۇن-جۇن ءداۋ قارا كىسى بۇنىڭ يەسىنىڭ كەۋدەسىنە ءمىنىپ الىپتى. قىلىشتىڭ سىنىعى اقىر سونىڭ قولىنا ءتۇسىپتى. مۇنىڭ قايىس تىزگىنىن شورت كەسىپ اپ، يەسىنىڭ قولىن بايلاپ تاستاپتى. ەندى ءوزىنىڭ قىل شىلبىرىمەن اياعىن بۋىپ جاتىر. كوكبورى باقىرىپ-شاقىرىپ بىردەڭە دەيدى. ونى قۇلاعىنا قىستىراتىن ءدۇيىمقارا ما — كوزىنە قۇيىلىپ بارا جاتقان اششى تەردى شىناشاعىمەن قاعىپ جىبەرىپ، ىرس-ىرس دەم الادى.

كوك ارعىماق شىر اينالا شاپقىلاپ ءجۇردى دە قويدى. يەسىنە بارايىن دەسە، توبەدەي بوپ توسىنە ءمىنىپ ءدۇيىمقارا وتىر، الاقانداي الا كوزىن اينالاسىنا توڭكەرە قاراپ قويادى. كوز جەتەر جەردە قارا جوق. كۇنشىعىس جاعىنداعى قوڭىرلىقتان ونە بويىن قىنا باسىپ كەتكەن تورت-بەس قارا تاس قىلتيادى. ەسكىلىكتى مولانىڭ ورنى. ءدۇيىمقارا ورنىنان تۇردى. قاسىندا جاتقان قىلىشتىڭ سىنىعىن وزىمەن بىرگە الا كەتتى. تاستاردىڭ قاسىنا باردى. بىرەۋىنىڭ كورى ويىلىپتى. يت-قۇس الىپ جەگەن بە، قۋراعان قاڭقا سۇيەكتىڭ جۇرناقتارى سىرتقا شىعىپ قالىپتى. كوردىڭ ءۇستى ويپاتتانىپ شوگىپ كەتكەن. ءدۇيىمقارا كوك شۇلان كوكىرەگىن قامشىنىڭ سابىمەن قىشىر-قىشىر تىرناپ قويدى. سوسىن قول-اياعى بايلاۋلى جاتقان كوكبورىنىڭ قاسىنا قايتىپ كەلدى. اقىرىپ الدەنە دەدى. كوكبورى دە اقىردى. ءدۇيىمقارا سۇيرەي جونەلدى. قىل شىلبىردىڭ ىزىنەن بۇرقىراعان شاڭ كوتەرىلدى. ويىلعان كوردىڭ قاسىنا اپاردى. سوسىن ءسال كىدىرىپ ءال جيدى دا، كوكبورىنى قوس قولىمەن بالاشا كوتەرىپ الدى. ارلى-بەرلى شايقاپ-شايقاپ ويىلعان كورگە ءبىر-اق اتتى. ءوزى كەيىن ىتقىپ كەتتى. كوردىڭ ۇستىنەن توزاڭ بۇرق ەتتى. جەر استىنان تۇنشىعا ايقايلاعان داۋىس شىقتى. كوك ارعىماقتىڭ جون ارقاسى ءدىر ەتە ءتۇستى. كوردىڭ اينالاسىن شىر اينالا تەپكىلەپ، توپىراق قۇلاتىپ جۇرگەن ءدۇيىمقارانى كوردى. الا شاڭ... جان ۇشىرعان ايقاي. كوك ارعىماق شۇرقىراپ ءبىر كىسىنەپ الدى دا، قاتقىل قارا ءدوڭدى دۇڭك-دۇڭك تومپەشتەپ، كەيىن قاراي شاۋىپ جونەلدى.

كوك ارعىماق ەر تۇرمانىن باۋىرىنا الىپ، بوس كەلگەن سوڭ ونسىز دا ماي ىشكەندەي بولىپ وتىرعان اۋىل ءبىر سۇمدىقتىڭ بولعانىن بىلە قويدى. ەركەك كىندىك اتقا ءمىنىپ، كوكبورىنىڭ سۇيەگىن جيىپ قايتۋعا شىقتى. ىشىندە جونەيىت بار ءبىر توپ ادام ەرتەڭىنە وسى اراعا جەتتى. كورى ويىلعان قارا تاستىڭ ماڭى گۋ-گۋ، كوك شىبىندار قۇجىناپ ءجۇر. اتتارىنان ءتۇسىپ، ەنتەلەي باسىپ كەلىپ ەدى، كور تۇبىندە — كوكبورى. كوكىرەگىنە تاس قۇلاپتى، توپىراق باسىپتى. توپىراقتان شىعىپ جاتقان بەت-اۋزىنا شىبىن ۇيمەلەپتى. اناداي جەردە جازعى كۇننىڭ نۇرىمەن كوز ۇيالتا جارقىراپ كوكبورى قىلىشىنىڭ سىنىعى جاتىر. ءدۇيىمقارا كوكبورىنى باۋىزداپ تا ولتىرمەي، تىرىدەي كورگە كومىپ كەتكەن. جونەيىت مىنا سۇمدىقتى كورگەندە تۇقىم-تەبەرى تۇگەل قۇرىپ كەتكەنشە ءدۇيىمقارادان بۇدان دا وتكىزىپ كەك الماي تىنباسقا انت قىلعان-دى.

كوكبورىنىڭ مولاسىن شىر اينالا قورشاپ تۇرعان قالىڭ دۇرمەك وقىس ءدۇر ەتە قالدى. جونەيىت ويىنان سەرپىلىپ باسىن كوتەردى. قولدارىنا اعاراڭداعان ءبىر جاپىراق تەرى ۇستاعان التى جىگىت قالىڭ توپتى جارىپ ءوتىپ، تۇتقىندارعا بەتتەدى. مانادان بەرى بىلەكتەرىن سىبانىپ ءازىر تۇرعان موسقال ەركەكتەر التى بالانى قۇلاقتان تارتىپ شوكەلەتىپ، جەرگە بۇقتىردى; التى جىگىتتىڭ قولدارىنداعى تەرىنى الىپ، تۇتقىنداردىڭ باسىنا جاپتى. ءالى ىلعالى بويىنداعى جىپ-جىلى تەرى جاڭا عانا شاشى الىنعان جالتىر باسقا جابىسا كەتتى. تۇتقىن بالالار بۇنىڭ نە ەكەنىنە تۇسىنە الماي، اينالاسىنا ءالى الاقتاپ وتىر. قولدارى جىپ-جىپ ەتكەن موسقال ەركەكتەر تەرىنىڭ جيەگىن شىر اينالا بۇرمەلەپ قويعان كون تارتپانى شىرەنە تارتىپ، سىقيتىپ تاڭىپ تاستادى. جاڭا عانا دەنى جايىلىپ وتىرعان باستار قايتادان ءزىل تارتتى. جىلى تەرى شەكەلەرىن سولقىلداتىپ سورىپ الا جونەلدى.

التى تۇتقىندى قايتادان ەكى كورتكە ءبولىپ مىنگەستىردى. جۇرت تا جاپا-تارماعاي اتتارىنا جۇگىردى. ۇلى دۇرمەك ەندى قايتادان اۋىلعا بەت الدى. بەدىرەيگەن قارا دوڭدە تۇياق سايىن قىلت-قىلت شاڭ ءوردى. ەكى كورتتىڭ سول باياعى يزەڭ ءجۇرىسى. تۇتقىن بالالاردىڭ كوزدەرىنە تەر قۇيىلدى. سۇرتەيىن دەسە قول كىسەندەۋلى. باستارى دا سولقىلداتىپ الىپ بارادى. شاقىرايعان جازدىڭ كۇنى قاق توبەگە بارىپ شالجيىپ جاتىپ الىپتى. ۇلى دۇرمەك كوپ وزىپ كەتپەي، بۇلارعا اينالسوقتاپ كەلەدى. اۋىلدىڭ ءوزى جەر تۇبىندە قالسا كەرەك. قاقپاقتاي قارا ءدوڭنىڭ ءار جەر ءار جەرىنەن سامساپ الدەنەلەر قاراۋىتادى; قاستارىنا كەلگەندە ساعىم زورايتقان بۇتالار بوپ شىعادى.

ەكى كورتتىڭ قارا قايىس مويىندارىنان تەر جىلتىرادى. تاقىمدارى دا ۋداي اشيدى. كەنەت تۇتقىن بالالاردىڭ ءبىرى ارتىنداعى تۇتقىننىڭ كەۋدەسىنە ەكى شەكەسىن الما كەزەك ۇرعىلاپ شىڭعىرىپ جىبەردى. اق تايلاقتىڭ تەرىسى كۇنگە كۇيىپ تىرىسىپ بارادى. قاۋدىرلاپ كەۋىپ جاتقان تۇيەنىڭ كونى باس سۇيەكتى سىتىرلاتىپ شاعا ءتۇستى. ءقازىر-اق ۇن قىلىپ ۋاتىپ جىبەرەتىندەي. باسقا تۇتقىندار دا بەبەۋلەي باستادى. مانادان بەرى الدا كەتىپ بارا جاتقان اتتىلى دۇرمەك ارتتارىنا قاراپ، تۇرا-تۇرا قالىستى. كوزدەرىنەن جاس پارلاپ، كىسەندەرى شاقىرلاپ، قالشىلداپ-دىرىلدەپ، ارپالىسىپ جاتقان التى تۇتقىندى كورگەندە كوپ اتتى: «يا، ارۋاق!»— دەپ، اۋىلعا قاراي توپىرلاتىپ شاۋىپ الا جونەلدى. كورتتەردى جەتەلەگەن ەكى موسقال تۇرىكمەننەن باسقا ەشكىم قالمادى. التى تۇتقىن ايدالادا اۋىز جاپپاي سارناپ كەلەدى.

ولار ءبىر اپتا بويى وسىلاي زار يلەپ، شىڭعىردى دا ءجۇردى. سوسىن باستارىنا شاش شىقتى، ول تۇيەنىڭ كوڭىنەن وتە الماي، قايتادان باستىڭ قۇيقاسىن تەسىپ كەرى ءوستى. التى تۇتقىن ەلى قايدا، جەرى قايدا ەكەنىن بىلمەيتىن ماڭگۇرتكە اينالدى. جۇرە-جۇرە تىلدەن دە ايرىلدى. تۇيەمەن بىرگە ورەدى، تۇيەمەن بىرگە كەلەدى. جونەيىت بىلتىر باۋىرلارىنىڭ قانداي كۇيگە ۇشىراعانىن ءدۇيىمقارا ءوز كوزىمەن كورسىن دەپ ەكى تۇتقىندى اداي اراسىنا اپارىپ تاستادى دا، بىلايعى تورتەۋىن وسى اۋىلدىڭ تۇيەسىن باعۋعا، تەزەگىن تەرىپ، سۋىن تاسۋعا الىپ قالعاندى.

تەزەك تەرىپ قايتقان ماڭگۇرت قازاقتار اۋىلعا كەلىپ، وشاقتىڭ باسىنا قاپتارىن توگىپ جاتىر. قاراۋىل توبەنىڭ باسىنداعى شولعىنشى تاپجىلار ەمەس، قاققان قازىقتاي سەرەيىپ ءالى تۇر.

III

بۇل ءدۇيىمقارانىڭ ناعاشىسىن شاۋىپ كەلگەن سول ساپارىنان بەرى جورتۋىلعا شىقپادى. ويلاپ وتىرسا، كۇنى كەشە اتى كۇركىرەگەن ەر وعىلاننىڭ تۇقىم-تەبەرىندە بۇدان باسقا باتىر قالماپتى. جاس دەگەن جەر ورتاسىنان اۋىپ بارادى. باياعى دابىرىق بولماسا، كوپتەن بەرى جەكپە-جەك تۇسكەن جەرى جوق. ءقازىر قاۋقارىنىڭ قانداي ەكەنىن دە شامالاي المايدى. سوڭىنان شىققان ءىزباسارى تاعى جوق. ۇلكەن ۇلى قىلىش سەكسەۋىلدەي مىعىم قايىس قارا بولاتىن; ءارى قىلىشكەر، ءارى نايزاگەر، كوزدەمەي كوزدەن تيگىزەتىن مەرگەن ەدى. جاستايىنان جاۋعا ەرتىپ بارام دەپ ەرتەرەك مەرت قىلىپ الدى. ءقازىر اۋىلدىڭ الدىنداعى قارا جالداعى قاۋىمدا. ودان كىشى ورتانشىسى الپان اياعىنا مىنگەن سوڭ-اق جۇدىرىعىنا جالىندى، اۋىلدا ودان ءزابىر كورمەگەن بالا مەن يت جوق، سونىسى ءۇشىن اتتىڭ باۋىرىنا الىپ تالاي ساباعان. ەرەگىسپە بولعانىمەن و دا ەلىككىش، اسىرەسە داۋ دەسە، جانجال دەسە جانى قالمايتىن، ىلعي وقتىڭ وتىندە جۇرەتىن كوكبورىگە قۇمارتىن. سوعان ەرەم دەپ اقىرى سۇيەگى جيۋسىز جات جەردە قالدى. كەنجە ۇلى داۋلەت انادان كەلبەتتى، تۇلعالى بولعانمەن، ۇگىلمە كوڭىل ۇلپىلدەكتەۋ تۋدى. ەكى يىعىنا ەكى جىگىت مىنگەندەي جوتالى. توي-تومالاقتا جاۋىرىنى جەرگە تيمەيدى. توستاعان كوز، تورسىق شەكە، تۇرىكمەنگە بىتپەيتىن بيداي ءوڭ; ەكى بەتىنەن قان توگىلىپ، البىراپ جۇرەدى. جۇندەس قاباعىن ىلعي نۇر شاشىراپ تۇراتىن قوڭىرقاي كوزى جۇمسارتىپ جىبەرەدى. ءوزىن وسى توڭىرەكتىڭ يتىنە دەيىن جاقسى كورەدى. انشەيىندە اتتى جولاۋشى كورسە، ءبىر كوش جەرگە دەيىن ءۇرىپ قۋىپ تاستايتىن قىردىڭ ساق توبەتتەرى داۋلەتتىڭ اياعىنا جىعىلىپ، بۇلاڭداپ سالا بەرەدى. بالاسىنىڭ قىز-كەلىنشەك جاعىنا دا ءوتىمدى سىبىسى قۇلاعىنا شالىنىپ ءجۇر. قازا بولعان ءبىر جىگىتتىڭ جەسىرىمەن قاباق جاراستىعى بارىن ەستىگەندە، شاقىرىپ اپ، وڭاشادا سىباعاسىن بەرگەن-دى. قانشا سالقام سەرى بوپ جاتسا دا، ودان باسقا بەتىنە قاتتى بارعان جەرى جوق.

بۇل تۇقىمدا ونىڭ سوڭىنا كوپ تۇسەتىن كوكبورى ەدى. اداي، تۇرىكمەندى اۋدارىپ قوندىرعانداي ايبات، اتاعى بولعانمەن اعايىن اراسىندا اۋزىنىڭ دۋاسى شامالى اڭگۇدىك باتىردى كوبىنەسە كوپ باي اۋىل جاق الدارقاتادى. ىنىسىمەن باسى قوسىلعان جەردە ىلعي كەرمار سويلەسىپ قالاتىن كورىنەدى. كوكبورىگە داۋلەتتىڭ تۇلا بويىنان ەشتەڭە ۇنامايدى. ەركەكتەن گورى ايەلگە لايىق نۇرلى كوزىن دە، جاۋ ءتيىپ جاتسا دا جايباراقات مىنەزىن دە، ءسويتىپ وتىرىپ سۇيەگىڭدى شاعاتىنداي شاقپا ءتىلىن دە سولەكەت كورەدى. اسىرەسە ونىڭ ءار نەمەگە ءبىر قۇمارتاتىن اۋەيىلگىنە ىزاسى كەلەدى. ەركەككە نايزا مەن قىلىشتان باسقا نە ونەر كەرەك. قولىڭنان كەلەدى ەكەن — قول باستا، جاۋ شاپ، كەلمەيدى ەكەن — اق تاياق ۇستاپ قوي باق. ال داۋلەت كىشكەنتايىنان باحشى، دۋتارشى دەسە ەسى كەتەتىن، جاسى ون بەستەن اسىسىمەن-اق كوشەلى كۇيشى بوپ الدى. بۇل وڭىردە ودان اسقان دۋتارشى جوق. انا جىلى سوناۋ تاشاۋىزدان ەل ارالاپ كەلىپ كەتكەن ياحيا باحشى دا جاس جىگىتتىڭ ونەرىنە تاڭداي قاعىپتى دەسەدى.

جونەيىت اۋەلدەن ات ءۇستى جۇرىستە كەتىپ، جيىن-تويدان، جىن-جىبىردان جىراق جۇرەتىن كىسى-دى. اكە بولىپ بالاسىنىڭ القاعا تۇسكەنىن ءالى كورگەن ەمەس. ۇيىندە ءوزى باردا بالاسى قولىنا دۋتار ۇستامايدى. بۇل اۋلەتتە ونىڭ قاسىنا ەرىپ، جىرتىسىن جىرتاتىن جاڭعىز ءاننادۇردى عانا. جونەيىت بالاسىنىڭ ساۋىقشىل مىنەزىن ىشىنەن قۇپ كورمەيتىن. انە ءبىر جىلى ءاننادۇردى ادايعا ەرتىپ اپارىپ، تارتىسقا تۇسىرگەندە نەبىر ايتۋلى كۇيشىلەردى جەرگە قاراتتى، تەك ءوزى شامالاس ءبىر جاس كۇيشىمەن عانا تەڭ ءتۇستى دەپ بوركى داعاراداي بولىپ كەلگەن سوڭ بۇ دا ماساتتانعان. سو تۇستا كوكبورى ابدەن دولىردى. اتاقتى باتىر تۇقىمىنىڭ ءتولى بولا تۇرا جىن ويناقتىڭ كەۋ-كەۋىنە ىلىعىپ كەتكەن ىنىسىنە وكپەسىن ايتىپ بۇعان كەلگەن-دى. جوعارى دا شىقپاي، تابالدىرىقتىڭ قىر كوزىندە جۇرەلەپ وتىرىپ اپ، وندىرشەگى ورتتەي قىزارىپ، تاۋسىلا سويلەگەن-دى.

بۇنىڭ بالاسى دۋتارشى، باحشىدان نە ءقادىر، نە قاسيەت ىزدەپ ءجۇر؟ اتقا مىنگەن ەسى دۇرىس بورىكتىنى كورسە، بورلىگىپ قالاتىن دۇشپان ەلدىڭ ءوزى دۋتارشى مەن باحشى بارسا، انشەيىن سايقىمازاق ديۋانا كەلگەندەي ايىلىن جيمايدى. وعىلان تۇقىمىنان بىرەۋ اتتاسا، ءيسى اداي ەرەۋىلدەپ ەر تۇرمانىن الا جۇگىرمەس پە ەدى. جونەيىت باتىردىڭ بالاسى داۋلەتتى كورگەندە قىلپ ەتكەن قازاق بولماپتى. ال داۋلەت، جىن يەكتەگەن جەل كوكىرەك نەمە، تالاي رەت نامىسىڭدى قاسىپ، ناسىرىڭدى توگىپ وتىرعان ەلگە ناعاشىسىنىڭ اۋلىنا بارعانداي ايلاپ جاتىپ، تايراڭداپ قايتتى. ەسى دۇرىس ەلدىڭ ەركەگى تۇگىل تومەن ەتەك ۇرعاشىسىنىڭ دا وسىنشا نامىسسىزدىققا ءداتى شىدار ما؟ داۋلەت بولسا اداي بارىپ، اق وردا قۇلاتىپ كەلگەندەي بۇتقا تولادى. ال ءاننادۇردى: ء«بىزدىڭ داۋلەتجان دۋتار شالعاندا اتا جاۋىمىزدىڭ ءوزى ء«اي، بارەكەلدە» دەپ ارقاسىنان قاقتى»،— دەپ سانىن شاپالاقتايدى. جاۋ ماقتادى دەپ وسىنشا ەلىرگەن بۇل اقىماقتاردى ەز دەيسىڭ بە، ەر دەيسىڭ بە؟ ول نەمەلەردىڭ ورنىنا تۇرىكمەننىڭ ءبىر باتىرى بارىپ كۇشىن كورسەتسە، قازاقتار ءولىپ جاتسا دا ء«اي، بارەكەلدە» دەر مە ەدى. كۇيشى، ولەڭشى دەگەندەرىڭ دە كۇلىمسىرەگەن ەركەككە ەمەشەگى قۇرىپ، ەسى كەتىپ قالاتىن جەل قۋىق ۇرعاشى سياقتى عوي. سولاردان نە ءپاتۋا تابىلادى. ءاي، نامىستىڭ نايزادان باسقا قورعاۋشىسى بار ما، ءتايىرى! كۇنى كەشە ءبىر جيىننىڭ ۇستىندە بۇل نە قىپ جۇرگەنىڭ دەپ بوپسا ايتىپ ەدى، ءىنىسى ميىعىنان كۇلدى. جايىنا قاراپ وتىرماي: «اعا-اۋ، كۇپسىنىپ، كوكىرەگىڭىزبەن جەر ايىرىپ بارعاندا كوپ بولسا بەس-التى قازاقتى ولتىرەرسىز، ءبىر ءۇيىر جىلقىنى ۇركىتەرسىز. سول بەس-التى بەيكۇنا پەندەنىڭ جايباراقات ءوز تىرشىلىگىمەن جۇرگەنىنەن، سول ءبىر ءۇيىر جىلقىنىڭ ءوز ورىسىندە جايىلعانىنان ءسىزدىڭ نامىسىڭىزعا شوق تۇسەتىندەي نە بار؟»— دەپ كەيۋانالىق ايتادى. بۇل اتانىڭ ارۋاعىن ايتسا، ول: «قاپىسى كەتىپ قۇرىعان اتا-بابا جوق، تۇستارىندا الىسقانمەن ولار دا الىسىپ، جۇلىسقانمەن ولار دا جۇلىسقان شىعار; ءقازىر قولىڭىز قىشىسا، كەشەگى اتا-بابانى كوردەن قوزعاعان دا ساۋاپ پا ەكەن؟»— دەپ كەكەتەدى.

ىنىسىنەن ابدەن ءتۇڭىلىپ كەلسە كەرەك، سويلەپ وتىرعانداعى قان كۇرەڭ ءوڭى ءسوزىن بىتىرگەسىن بىردەن تۇتىگىپ كەتتى. كوكبورى ءسوزىن تۇگەل ايتىپ بولعان سوڭ تويداعى داۋلەتكە شاقىرتۋ جىبەردى. ءىنىسىن: «بالا عوي، ءبۇيتىپ قاشانعى جۇرەر دەيسىڭ؟ كەزىندە اقىلعا كەلەر»،— دەپ شىعارىپ سالدى.

جونەيىتتىڭ تاپ وسى جولى بالاسىنىڭ بەتىنەن قاقپاعانىنا وكپەسى قارا قازانداي بوپ كەتتى بىلەم، كوكبورى سودان قايتىپ بۇل بوساعادان اتتاعان ەمەس. بۇل دا كوكبورى ولگەنشە داۋلەتتى ساۋىق-سايراننان تىيعان جوق.

ىنىسىنىڭ باسىنا بارىپ، اق تايلاق سويىپ، قۇدايى بەرىپ كەلگەن كۇنى ەل تاراعان سوڭ ۇلكەن ۇيگە بالاسىن الىپ وڭاشا جاتتى. ۇستى-ۇستىنە جۇلدىز ساۋلاعان جازدىڭ ءتۇنى ەدى. تۋىرلىقتا، ۇزىكتە شىلدەلىك شىرلايدى. اۋىلدىڭ اناداي شەتىندەگى قارا قۇرىم كۇركەدە التى تۇتقىن بەبەۋلەيدى، سارناپ-سارناپ اپ شىڭعىرادى، تىستەرىن قايراپ ىشقىنادى، ءسويتىپ ءبىراز ازاپقا ءتۇسىپ، ەڭ سوڭىندا ەشتەڭە ونبەگەن سوڭ وكىرىپ كەپ جىلايدى. جەرگە اۋناپ دومالايدى — كىسەندە دە تىنىم جوق، شىلدىر-شىلدىر. جىلقىلار قۇلاعىن قايشىلاپ ەدىرەڭ-ەدىرەڭ ەتەدى، تۇيەلەر كۇندەگىسىندەي كۇلگە شوگىپ كۇرت-كۇرت كۇيسەپ جاتپاي، ەربيىپ-ەربيىپ تۇرىپ العان. بۇكىل اۋىلدا كوزى ۇيقىعا كەتكەن ءبىر ادام جوق — ەسىنەگەنىڭە شەيىن ەستىلەتىن كيىز ۇيلەردەن قورىلداعان دىبىس شىقپايدى. جىم-جىرت. بالاسى قايتەر ەكەن دەپ بۇ دا كوپ ۋاقىتقا دەيىن ءتىل قاتپادى. داۋلەت تەرىس قاراپ، بۇقشيىپ جاتىپ الدى. ءدوڭ ءۇستىنىڭ ءتۇن سالقىنى بار. ءتۇرۋلى ىرگەدەن لاپ قويعان قوڭىر سالقىن دەنەسىن شىمىرلاتتى. جونەيىت سىرتقا قۇلاق ءتۇردى. اۋىل تىم-تىرىس. قۇرىس كۇركەدەگى تۇتقىنداردىڭ عانا جاقتارى تىيىلار ەمەس. التاۋى بىردەي قوسىلا سارنايدى، قوسىلىپ شىڭعىرادى، كىسەندەرىن سىلدىراتىپ، توبەلەرىن تومپەشتەيدى. كۇركەنى كۇزەتىپ تۇرعان قارۋلى جىگىتتەر جەكىگەن رەت جاساپ الدەنەنى مىڭگىرلەيدى. ولارىن دەمدەرىن ىشىنە تارتىپ، توڭىرەككە قۇلاق ءتۇرىپ جاتقان جىم-جىرت اۋىل ەستىگەنمەن، ارپالىسىپ جۇرگەن تۇتقىندار ەستىر ەمەس.

جونەيىت باسىن كوتەرىپ بالاسىنىڭ توسەگىنە كوز تاستادى. داۋلەتتىڭ يىعى بۇلك-بۇلك ەتەدى. مىنا نەمە جىلاپ جاتقاننان ساۋ ما؟ كوكبورى كومىلگەن ءقابىردى كورگەندە بەتى اپپاق شۇبەرەكتەي بوپ، جىلاماي دا، سىقتاماي دا بوزارىپ تۇرىپ قالعان. مىناۋ ايدالاداعى التى تۇتقىن شەككەن ازاپ اعاسىنىڭ ولىمىنەن گورى قابىرعاسىنا قاتتىراق باتقانى ما؟

كوكبورىنىڭ ايتىپ جۇرگەنىنىڭ جانى بار بولماسىن، وسى نەمە دۋتار مەن دۋماننىڭ سوڭىندا ءجۇرىپ، ەلدىڭ نامىسى اتانىڭ ارۋاعى دەگەندەردى اتىمەن ويىنا دا الماي جۇرمەسىن. دۇشپاننىڭ قىساستىعىنا قىساستىقپەن جاۋاپ بەرە الماعان ەركەككە سەڭسەڭ شىعىنداپ بورىك كيگىزگەنشە، ءبىرجولاتا اتەك قىپ اقتالاپ جىبەرگەن دۇرىس. ەندەشە، داۋلەت مىناۋ اۋىلدىڭ جەلكەسىندەگى جاۋ بولتىرىكتەردىڭ قالاي ۇلىعانىن ماڭگى باقي قۇلاعىندا قالاتىنداي بوپ ابدەن ەستىپ السىن.

جونەيىت ۇستىندە جاتقان تورى الا تورعىن كورپەنى كوكىرەگىنە تارتىڭقىراپ، قىمتانىپ جامىلدى.

ەرتەڭىنە شاي ۇستىندە بۇرىنىراق تۇرىپ سىرتقا شىعىپ كەتكەن بالاسىن قايتا شاقىرىپ الدى. داۋلەت وزىنەن-وزى قىسىلىپ، كوزىنىڭ الدى كۇلبىرەپ، ءوڭى قۋاڭ تارتىپتى. اكەسىنىڭ كەسەسىنە تورى الا قۇماننان تولتىرا شاي قۇيىپ بەرگەنى بولماسا، تىكتەپ قاراماي سۇلەسوق وتىر. ءوز كەسەسىندەگى كوك شاي الدەقاشان سۋىپ قالدى. جونەيىت سونىڭ ءبارىن كوزىنىڭ استىنان اڭدىپ وتىردى. بالاسىنا بۇل جولى دا ەشتەڭە دەمەسكە بەكىدى.

ەكى-ۇش كۇننەن سوڭ جونەيىت اڭعا شىعاتىن بولدى، داۋلەتتى تۇڭعىش رەت بىرگە الىپ ءجۇردى. سوڭدارىنا ەكى قىزىل قايىڭ تازىدان باسقا يت تە ەرتپەدى. وسىنشا وڭاشالاناتىن دا ءجونى بار. كوكبورىنىڭ قايتا-قايتا ارىز ايتىپ كەلە بەرەتىنىنە قاراعاندا، داۋلەتتىڭ بەتتەن قايىرىپ تاستايتىن قاسارىسپا مىنەزى بولسا كەرەك. قاعىتپا اڭگىمەدە ەسەسىن جىبەرمەيتىن اۋىزدىلىعىن ءوزى دە بايقاعان. قازىرگىدەي تۇقىم توزىپ، اعايىن ازىپ تۇرعان كەزدە ەر وعلاننىڭ جۇرتىنداعى ەكى ەركەك ءبىرىن-بىرى بەتتەن الىپ جاتسا، كولدەنەڭ كوزگە ءولىم عوي. ونىسىن بۇكىل ەل داۋلەت دەسە بەتىنەن باسار، جونەيىتتىڭ دە بۇرىنعى ايبىنى قايتار. ءماسليحاتتاس بوپ كورمەگەن بالاسىمەن وڭاشا سويلەسەيىن دەدى.

ەكى ات قوڭىر دوڭدە سالدىرتىپ جەلىپ كەلەدى. ەكى تازى اۋىق-اۋىق جولدىڭ ەكى بەتىنەن اناداي جەرگە بارىپ، توڭىرەككە كوز سالىپ، قۇلاق تىگىپ تۇرادى-تۇرادى دا، قايتادان قاستارىنا شاۋىپ كەلەدى. ساسكە شاماسىندا ءبىر ءۇيىر قاراقۇيرىق قاشىپ ەدى، ەكى تازى سوڭدارىنا سالىپ بەردى. كوز ۇشىندا بۇلدىراعان كوكجيەككە دەيىن قۋىپ باردى. ەكى اتتى سەلت ەتپەگەن سوڭ، سوڭدارىنان قيقۋ، ات ءدۇرسىلى شىقپاعان سوڭ، سول ارادا ادىراسپاننىڭ تۇبىنە باس ساۋعالاپ جاتىپ الدى. ەكى اتتى دەڭگەيگە كەلگەندە قايتىپ كەپ، اتتىلاردىڭ تالتۇستەگى ەربيگەن كىشكەنە كولەڭكەسىنەن ەشقايدا اتتاپ شىقپادى.

جۇرگىنشىلەردىڭ اڭعا ەلىگەتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. ەكەۋىندە دە ءۇن جوق. جونەيىت سوناۋ ساعىم شالىپ جاتقان كوكجيەكتەن كوزىن ايىرار ەمەس. بۇكىل تۇلعاسى ەرمەن بىرگە جاراتىلعانداي، سىرەسىپ قالىپتى. تەك باسىنداعى كوك سەڭسەڭى عانا اتتىڭ جۇرىسىنەن ءدىر-دىر ەتەدى. ءون بويىندا مويىل ساپتى قامشىمەن ات ساۋىرىن سالعىرت سيپاعان وڭ قولىنان باسقا دا قىبىر جوق. داۋلەت اكەسى جاققا كوپ قارامادى. ەڭسەسىن تومەن سالىپ، وي ۇستىندەگى قالىپ تانىتادى. ەكى ات اياقتارىن تەڭ الىپ، ۇزەڭگى وزدىرماي قاتار جەلىپ كەلەدى.

تۇس اۋا تىربىق قارا جۋسانى بار سازدىڭ ءدوڭ استىنان قىزىل قيىرشىق ۇساق تاس كورىنگەن جاپاعى قالىڭ قاتقىلعا اينالدى. قارسى بەتتەن كۇلىمسى ءيىس سالقىن لەپ بەتكە ۇردى. جونەيىت اتتىڭ باسىن قۇبىلاعا باعىتتادى. الدارىنان كەلتە جال قالتيدى. كۇنباتىس شەتىنەن وبا قاراۋىتادى. ءدال وڭ قولدىڭ تۇبىنەن شىلپ-شىلپ دىبىس شىقتى دا، كىشكەنتاي كەميەك قىراڭنىڭ ار جاعىنان كوك ايران داريا قالقىپ شىعا كەلەدى. مانادان بەرى ساعىم سالعان كوكجيەك سەكىلدەنىپ جاتقان كوك جالقىن تەڭىز ەكەن. سوناۋ كوز تالدىرار كول كوسىر ءتورى ءالى دە مۇنارتقان قالپى. ودان بەرگى ايدىڭ بىلەم-بىلەم بوپ، اق سەلەۋلەنىپ ساپىرىپ جاتىر. كىشكەنە بوركەمىك قىربىقتىڭ ەتەگى اق قايراڭ قۇم. ول تەڭىزدەن جال-جال بوپ كەلگەن كوك سوقتا تولقىنعا كومىلىپ كەتكەندە كورىنبەي قالادى دا، ارتىنشا-اق تەڭىز تۇبىنەن ىرعىپ شىققانداي قايتا اعاراڭدايدى. ارعى جاعادا جەل بولسا كەرەك. ايدىڭ بەتىندەگى اق سەلەۋلەر بارعان سايىن اق جالدانىپ ۇيىسا ءتۇستى.

جونەيىت كوك تەڭىزگە ىرەپ كىرىپ جاتقان پىشاقتىڭ جۇزىندەي جىپ-جىڭىشكە قارا تۇبەككە بەتتەدى. الگى تۇمسىعىندا وباسى بار قارا جال تاپ سول تۇبەككە تىرەلىپتى. قارا وبا باسىنا اعاش شانشىعان اۋليە. بۇلار انادايدان جەرگە ءتۇسىپ، اتتارىن جەتەككە الدى. قارا ۇيىكتىڭ تۇبىندە ورتاسىندا ماي قۇيىپ وت تامىزاتىن شۇڭقىرى بار شىراق تاس تۇر; جەل جەپ، كۇنگە كۇيىپ اق قىلشىقتانىپ كەتكەن قارا اعاشتا ەكى-ۇش اق شۇبەرەك جەلبىرەيدى. ۇيىكتىڭ قۇج-قۇج تاستارىنىڭ ۇستىندە ارقاردىڭ ءمۇيىزى، اۋليەگە تۇنەگەندەر سويعان مالدىڭ باستارى جاتىر. جونەيىت تىزەرلەپ وتىرىپ دۇعا وقىدى. داۋلەت تە تىزەرلەپ قول جايدى. جونەيىت اسپانعا جايعان الاقانىمەن بەتىن سيپاپ ساقالىن ۋىستادى، ەرنىن جىبىرلاتىپ كۇبىرلەگەن كۇيى ورنىنان تۇردى. اۋليەنىڭ اعاشىنا بايلاعان شۇبەرەكتەردى الىپ، شەشىنىپ شەتىنە نە تۇيىلگەنىن دە كورمەستەن قوينىنا تىقتى. سوسىن اتتارىن جەتەكتەپ اۋليەدەن اناداي جەرگە اۋلاق كەتىستى. توبەنىڭ باسى ازىناپ تۇر. ەكى اتتىڭ جالى ۋدا-دۋدا، بۇلاردىڭ دا شاپاندارىنىڭ ەتەگى تىزەلەرىن سابايدى.

جونەيىت بالاسىنا ءالى ءۇن قاتقان جوق. مىناۋ وبا — تەمىربابا اۋليەنىڭ مولاسى. باياعىدا شوپان اتا حورەزمنەن كەلگەندە تەمىربابامەن ءدال وسى توبەنىڭ باسىندا جولىعىپتى دەسەدى. وندا كوك تەڭىز قازىرگىسىندەي شالقايىپ كەتپەگەن: تەمىربابا اناۋ جاتقان قوتىر تاستىڭ باسىندا اياعىن سۋعا مالىپ وتىر ەكەن. تۋ سىرتىندا جاياۋ كەلە جاتقان ادامنىڭ دىبىسىن جەر تۇبىنەن ەسىتىپ وتىرىپتى. قاشان قاسىنا كەلگەنشە بۇرىلىپ قاراماپتى. جاياۋ جولاۋشى ءدال كوك جەلكەسىنە كەلىپ كىدىرىپ، سالەمدەسىپ ءۇن قاتىپتى. تەمىربابا تەڭىزگە قاراپ وتىرا بەرىپتى. شوپان اتا ءوز ءجونىن ايتىپ، تەمىربابادان دا ءجون سۇراپتى; تەمىربابامەن قۇدىرەت تالاستىرعىسى كەلەتىنىك دە ءبىلدىرىپتى. «قۇدىرەتىڭدى اۋەلى ءوزىڭ كورسەت»،— دەپتى تەمىربابا. «ەندەشە ءجۇزىڭدى بۇر،— دەپتى شوپان اتا.— اناۋ جايىلىپ جۇرگەن ءبىر ءۇيىر قارا قۇيرىقتى كوردىڭ عوي!». «كورىپ وتىرمىن»،— دەپتى تەمىربابا. شوپان اتا سول ارادا شورەلەپ شاقىرعان ەكەن، ءۇيىردىڭ الدىندا قۇلاعىن قايشىلاپ وسقىرىنىپ تۇرعان ور تەكە ماڭىراپ جەتىپ كەلىپ، ەتەگىن جالاپ جاتا كەتەدى. شوپان اتا تەكەنى پىشاقسىز باۋىزداپ، تەرىسىن سىپىرىپ، سويىپ، جىلىكتەپ-مۇشەلەپ جايراتىپتى دا تاستاپتى. سوسىن ەتىن تەرىسىنە ءۇيىپ وراپ، ۇستىنەن الاقانىمەن ءبىر سيپاپ وتكەن ەكەن، تەكە ورنىنان اتىپ تۇرىپ، سىلكىنىپ-سىلكىنىپ الىپ، ءبىر ماڭىراپتى دا، اناداي جەردە جاتقان ۇيىرىنە قاراي شاۋىپ الا جونەلىپتى. ەندى كەزەك تەمىرباباعا ءتيىپتى. تەمىربابا بالاعىن تىزەسىنە دەيىن ءتۇرىپ، قارىن جارىپ ىڭىرانىپ، اق كوبىك اتىپ جاتقان كوك تەڭىزگە قويىپ كەتىپتى. كەتىپ بارادى، كەتىپ بارادى. كوك تەڭىز قارس ايرىلىپ، اياعىنىڭ تيگەن جەرى قارا جەر بوپ قالا بەرىپتى. سول بەتىمەن بارىپ-بارىپ شوپان اتا نەعىپ تۇر ەكەن دەپ ارتىنا بۇرىلسا، ول سالدەسىن شەشىپ اپ، بۇلعالىقتى سالىپ جاتىر ەكەن. شوپان اتا سوندا: «اۋليەلىگىڭە سەندىم، بۇدان ءارى جۇرە بەرسەڭ، كوك تەڭىزدى جارىپ، دۇشپاندار كەلەتىن جول سالارسىڭ دەپ قايتاردىم»،— دەپتى. اناۋ جاتقان كىشكەنە قارا تۇبەك سودان قالىپتى.

اتا-بابا قىزعىشتاي قورىعان سول سالحار ساحارا ەندى، مىنە، كىم كورىنگەننىڭ قولىندا كەتىپ بارادى. تۇرىكمەننىڭ نايزاسىنان كيە قاشىپ، بوسا بەرگەن سوڭ، تەمىربابا: «مەن ولسەم وسى توبەنىڭ باسىنا جەرلەڭدەر; دۇشپاننىڭ ءيتى ەندى مەنىڭ مولاما سارىماسىن دەسەڭدەر، بۇدان ءارى ءبىر ەلى شەگىنبەڭدەر»،— دەپ كەتىپتى. سودان بەرى بەلىنە قانجار ىلۋگە قاۋقارى جەتەتىن ەركەك كىندىك اتقا مىنەر كۇن بولسا، تەمىربابانىڭ باسىنا كەلىپ كەتپەگى شارت.

كۇن جەپ، جەل ءمۇجىپ - قابىرشاقتانىپ قالعان قارا جارتاس بۇگىندە بەلۋارىنان جەرگە ءسىڭىپ الاسارا ءتۇسىپتى. جارتاستىڭ توبەسى قالاي بولسا سولاي كەدىر-بۇدىر قالانا سالعان دوڭگەلەك قورعان. اۋليە ادامنىڭ مولاسى اشەكەيلەنبەك ەمەس. دوڭگەلەك قورعاننىڭ ىشىندە جاي ادامنىڭ بويىنا كەلىڭكىرەمەيتىن ءۇش قۇلاشتاي ۇزىنشا تومپەك جاتىر. ونى دا جاۋىن ءمۇجىپ شوگىپ قالعان. قارا تاستاردى قوڭىر الا قىنا باسقان. وسىناۋ جەرمەن-جەكسەن بوپ جەرگە ءسىڭىپ بارا جاتقان اۋليە زيراتتا ازىرگە ەڭسە كوتەرىپ، ايبىن شاقىرىپ تۇرعان قابىردىڭ باسىنا شانشىلعان سويداق قارا تاس قانا. ەتىم ءتىرى دەيتىن ەركەك كىندىك ونى ءبىر سۇيمەي كەتپەگەن. مارقۇم باباسى وعىلان دا كوڭىلى قالىپ نالىسا دا، كوڭىلى تاسىپ ماساتتانسا دا، وسىندا كەلۋشى ەدى. جونەيىتتى دە تالاي ەرتىپ كەلگەن. كارى باتىر كوك تەڭىزگە توبەدەن ءتونىپ قاراۋىل قاراپ تۇرعان جالعىز وبانى كورگەندە كوزى شوقتانىپ كەتەتىن-دى. استىندا ارعىماق، ايداعانى ارۋانا تۇرىكمەندەي حالىق وسىنداي-وسىنداي انادايدان كوزىنەن قاعىپ، قايدا باراسىڭ، قايدان كەلەسىڭ دەپ سۇراۋ سالىپ تۇراتىن اتا جۇرناقتار بولماسا، سايدا سانى، قۇمدا ءىزى قالماي قايدا توزىپ جۇرەتىنىن كىم ءبىلسىن دەپ وتىراتىن. وعىلان باتىر كەيدە اتا مەكەنىنىڭ ۇشى-قيىرسىز مولدىعىنا، قانشا كۇن جورتساڭ دا ءبىر ۇرتتام سۋ تاتىرماي قانشارداي قاتىراتىن شولدىگىنە ماساتتاناتىن. ء«بىر جاعى قۇم، ءبىر جاعى شىڭ، كوك تەڭىزدەن باسقا سۋى جوق، كوكپەكتەن باسقا ءشوبى جوق اينا تاز الا ءتۇز دەپ قومسىنباڭدار. وسى قۇم مەن ءشول ىرىستارىڭ، ايتپەسە، گۇل جازيرا يرانباق بولسا كەز كەلگەن تەنتەك نايزاسىن شوشاڭداتىپ كۇن بەرمەس ەدى»،— دەيتىن. دۇشپان شولىڭە دە، قۇمىڭا دا قارار ەمەس. مالى مەن جانىنىڭ ىندىنىن ويلايتىن جاۋ اتاڭنىڭ ارۋاعىن، ءوزىڭنىڭ وبالىڭدى ءقايتسىن، قارنى اشقاندا اۋەلى ءبىر پۇشپاعىڭا جابىسادى دا، سول ارادان تويىنعان سوڭ، جەرىڭنىڭ توسكەيى مەن قىزىڭنىڭ توسەگىنە قول سالادى. كۇيىنىڭ بۇزىلاتىنىن ءيتتىڭ پىسقىرعانىنان، كۇننىڭ بۇزىلاتىنىن جىلقىنىڭ ءىش تارتقانىنان بىلەتىن اڭقاۋ حالىق سول ءبىر ايار قولدىڭ قىل بۇعالىقتى جەڭىنە تىعىپ جاسىرىپ كەپ، ءبىر كۇنى ءۇن-تۇنسىز تۋ سىرتىنان شاپ بەرىپ، القىمىنان سىعىپ، اياعىنا جىعاتىنىن ءبىلىپ قۇري ما، بىلمەي قۇري ما — و دا بەيمالىم.

جونەيىت جوڭكىلىپ جاعاعا ۇرىپ جاتقان كوپ تولقىننان كوزىن ايىرار ەمەس. لەپىرىپ جاتقان تەڭىزدىڭ جەلى ونىڭ قاپ-قاتتى، تىپ-تىعىز ايىر ساقالىن قاقپاقىل قىپ ويناپ، وندىرشەگىن تىرنايدى. باتىر اق ايران تەڭىزدەن ءجۇزىن بۇرىپ بالاسىنا قارادى.

داۋلەت اكەسىنىڭ مۇندا نەگە ەرتىپ كەلگەنىن ءىشى سەزىپ تۇرسا كەرەك، ايتقانىڭنىڭ بارىنە دە باس ۇرام دەگەن باعىنىشتى قالىپ تانىتتى. جونەيىت جالما-جان داۋلەتتىڭ قولىنا جارماسىپ، قايتادان تەمىربابانىڭ باسىنا بەتتەدى. ەكەۋى دە تىزەرلەپ دۇعا وقىدى. داۋلەت جەردەن ءبىر ۋىس جاڭا توپىراق الىپ، تەمىربابا تومپەگىنىڭ ۇستىنە تاستادى. اۋليەنىڭ باسىنداعى سورايعان سويداق تاسقا ەرتىپ اپاردى. ەرنىنە تەڭىزدەن ۇشقان اشقىلتىم توساپ سوردىڭ، كۇلىمسى كەبىر توپىراقتىڭ، كۇنگە كۇيگەن قاپ-قارا تاستىڭ كۇڭىرسىك ءدامى كەلدى. ەكەۋى اتتارىن جەتەلەپ توبەدەن ءتۇستى. جونەيىت اتىنا ءمىنىپ جاتىپ، بالاسىنىڭ جۇزىنە العاش رەت تىكتەپ قارادى. داۋلەت تايساقتاعان جوق، اكەسىنىڭ ءۇنسىز ساۋالىنا بايسالدى، ءۇنسىز كوزقاراسىمەن جاۋاپ بەردى. جۇرگىنشىلەر اتتىڭ باسىن اۋىلعا بۇردى.

جونەيىت سول جولى بالاسىنا كوڭىلى ءبىتىپ قايتتى. داۋلەت اكەسىنىڭ كوكەيىن ايتقىزباي-اق تانىدى. اۋىلعا كەلگەن سوڭ جيىن-تويدا مىنەتىن سال كۇرەڭىن بوساتىپ جىلقىعا قوستى. ەر-تۇرمانىن ەكى-ۇش كۇن جەلگە قاقتىردى. بۇل تۇقىم جاۋعا كوك ات ءمىنىپ شاباتىندى. جىلقىشىلار قۇيرىعىندا ءبىر-اق ۋىس قارا قىلى بار كوك الا بەستى ايعىردى ۇستاپ اكەپ كەرمەگە بايلادى. بۇل اۋىلدىڭ اتقا مىنۋدەن قالعان اقساقالدارى تۇگەل كەلىپ كورىپ، كوك الا ايعىردىڭ قۇيرىعىنداعى ءبىر ۋىس قارا قىلدى اللا تاعالام ايرىقشا جاراتقان نىساناعا جورىپ، باتا بەردى. بالاسىنىڭ اتىن جونەيىت ءوزى ەرتتەدى. كوك الا ايعىردىڭ ارقاسىنا قارا جوكەدەن شاپقان، نايزا تىرەۋگە ىڭعايلى قاسى بيىك، سۋ جاڭا ەر سالىندى. داۋلەت بەلىنە قانجار بايلاپ، يىعىنا بەساتار وراما مىلتىق ءىلىپ، اتقا مىنگەندە ەركەك جاعى قانجىعاسىنا جابىسىپ قۇتتى بولسىن ايتىپ قاۋقىلداستى، ايەل جاعى ەركەكتەردىڭ كەرمە باسىندا جۇرگەنىن پايدالانىپ، بەت-اۋزىن كولەگەيلەگەن شارقاتتارىنىڭ شەتىن ءتۇرىپ، كيىز ءۇيدىڭ تەسىگىنەن جاراق اسىنىپ جايناپ شىعا كەلگەن يىقتى، تۇلعالى نارت قىزىل جىگىتكە سۇقتانا قاراستى. ەستەرىنە قازا بولعان ۇلدارى ءتۇسىپ كەمپىرلەردىڭ كوڭىلى بۇزىلدى. ويلارىنا قايداعى-جايداعى ورالعان كەيبىر كەلىنشەكتەر مەن بويجەتكەندەردىڭ دە كوزى سۋلاندى.

جونەيىت ەكى ايىرىم ساقالىنىڭ ۇشىن بىرىكتىرىپ سيپاپ، كوك الا ايعىردىڭ اياق الىسىنان كوز جازباي سىناپ قاراپ تۇردى.

داۋلەت ناعىز مەرگەن ەكەن، ءبىر توپ جىگىت ەرتىپ، اڭعا شىعىپ قايتىپ ەدى، قاسىنداعى سەرىكتەرىنىڭ ءبارى قايران قالىپ كەلدى. قىلىش شابۋعا دا ۇستا، سەمسەر سىلتەسىنە كوز ىلەسپەيدى. ازىرگە نايزا شانشۋعا وراشولاقتاۋ; قولىنىڭ قايراتىنا سەنىپ، ەردىڭ قاسىنا تىرەمەي، اتتىڭ قوس قۇلاعىنىڭ اراسىنان سۇڭگىتە شانشۋعا اۋەس: وعان شالىمدىلىعى جەتەدى، ءبىراق قارسى كەلىپ، قاسقايىپ تۇرىپ نايزالاسۋعا ءداتى بارا بەرمەيتىن تايعاقتاۋ. جونەيىت قانشا ۇيرەتسە دە، شىرەنىپ تۇرىپ قايتا تارتۋعا، يا دۇشپاندى اسپانعا سەرپىپ اۋدارىپ كەتۋگە شورقاق. جاۋىنگەرلىكتىڭ ءجون-جوسىعىنا قىلىش پەن الپاننان ۇعىمتال. ءبىراق ولاردان ىقىلاسسىز. كەيدە ناسىبايى تاۋسىلعان كىسىدەي الدەنەگە اڭىرىپ، وزىمەن-وزى بوپ كەتەدى. دەگەنمەن كوكبورى ولگەن سوڭ ەلدىڭ جەلگە ۇستارى ءوزى بوپ قالعانىن تەز ءتۇسىنىپ، تەز مويىندادى.

بىردە جونەيىت كورشى اۋىلعا بارىپ قايتىپ كەلە جاتىپ، اۋىل شەتىنە ىلىگە بەرە دۋتاردىڭ ءۇنىن ەستىدى. جۇرت بۇنىڭ ۇيىنە ءدات قىلىپ كىرە بەرمەيتىن; اۋىلدا قالعان ادامنىڭ ءبارى ءۇي-ۇيدىڭ كولەڭكەسىنە شىعىپتى: قازان باسىندا قۇرت قايناتىپ جۇرگەن قاتىن-قالاش تا جەر وشاققا ءۇڭىلىپ مۇلگىپ وتىر. بۇل دا قۇلاق سالىپ ەدى، تامىر-تامىرىڭدى مۇزداتىپ اكەتىپ بارا جاتقان سالقىن ساز ەكەن. تارازىنىڭ سۋىعىنداي توبە قۇيقاڭا دەيىن شىمىركەندىرىپ بارادى. ەسىكتەن اكەسى كىرىپ كەلگەندە داۋلەتتىڭ پەرنە بويلاعان قولى كىلت ءمۇدىردى، ورنىنان تۇرىپ، اكەسىن تورگە وزدىردى، قولىنداعى دۋتارىن كەرەگەنىڭ باسىنا ءىلىپ قويدى. سودان ءۇش كۇن وتكەن سوڭ ءدۇيىمقاراعا جورىققا اتتاندى. جونەيىت العاش رەت قول باستاپ بارا جاتقان بالاسىن قاسىنا اقساقالداردى ەرتىپ تورت-بەس قىر اسقانشا شىعارىپ سالدى. بارىپ-بارىپ قوشتاسىپ كەرى قايتتى. ءبىراز جەر جۇرگەن سوڭ ارتىنا بۇرىلىپ ەدى، كوك سۇڭگىلەرى كوككە سۇڭگىپ، قۇلت-قۇلت جورىتىپ بارا جاتقان قولدى كوردى. ەندى ءبىراز ءجۇرىپ بارىپ ارتىنا بۇرىلىپ ەدى، جاڭا عانا قول كەتىپ بارا جاتقان جەردە ساعىم كوتەرىپ اڭداپ-اڭداپ تۇرعان كوپ ادىراسپاندى كوزى شالدى. تاعى دا ءبىراز ءجۇرىپ بارىپ بۇرىلىپ قاراپ ەدى، ساعىممەن شايقالعان بۇلدىر كوكجيەك بۇلاڭىتتى. سول ارادا بارىپ، كەنجە ۇلىمدى العاشقى جورىعىنا ءوزىم باستاپ اپارىپ قايتپاعان ەكەنمىن دەپ وپىندى. قاسىنداعى اقساقالدار توبىنا اۋىل-اۋىلدارىنا تاراماي، داۋلەت ورالعانشا قاسىندا قالا تۇرۋعا قولقا قىلدى.

سودان بەرى ۇيقىسى قاشىپ ءجۇر. ەندى كەلەتىن ۋاقىتى بولدى دەپ كەشەلى بەرى قاراۋىل توبەنىڭ باسىنا كۇزەت قويدى. ءبىراق ءالى ەشتەڭە كورىنگەن جوق.

IV

تۇس قايتتى، ىستىق باسىلدى. تاڭ اتقالى كۇل وڭدەنىپ تۇرعان اسپان دا ارشىلىپ، كوگىلدىر تارتتى. قاراۋىل توبەنىڭ باسىنداعى ساقشى سول باياعى قالپى.

جونەيىت ىرگەدەن كوزىن اۋدارىپ، ءۇي ىشىندەگىلەرگە قاراپ ەدى. ولار دا سەرپىلگەن. قولدىڭ وسىنشا كەشىككەنىنە اقساقالدار دا ابىرجيىن دەپتى. كەنەت ىرگەدەن قاراۋىل قاراپ وتىرعان قايىس قارانىڭ يىعى سەلك ەتە قالدى. جۇرتتىڭ ءبارى شۇعىل سوعان مويىن بۇردى. اۋىلدىڭ كۇنباتىس بەتىنەن داۋىس شىققان سياقتى. جونەيىتتىڭ تۇلا بويى مۇزداپ كەتتى; توردە نىعىز وتىر ەدى، ەكى-ۇش ۇمتىلىپ زورعا تۇردى. ءبارى دە سىرتقا شىقتى. كۇن استىنان مۇنارتقان شاڭ كورىندى. جورىققا كەتكەندەر جولى بوپ ورالسا، اۋەلى قاراۋىل قاراعان ادامعا بەلگى بەرىپ، ول ءسۇيىنشى سۇراپ اۋىلعا شابار ەدى. ال مىنالار الدەنەگە قاراۋىلدان قايمىعىپ ءبىر بۇيىردەن ساۋ ەتە ءتۇستى.

انە ءبىر دالباڭداپ شاۋىپ كەلە جاتقاندار كىم؟ قاق الدىنداعى قارا اتتىنىڭ نايزاسىنىڭ ۇشىندا بوزاراڭداعان نە نارسە؟ كوك الا ايعىر نەگە كورىنبەيدى؟

ەكى-ۇش اتتى اۋىل شەتىنە ىلىكتى. كۇن استىنداعى مۇنار دا قالىڭداي ءتۇستى.

— ءوي، باۋىرىم!

بۇكىل كۇنباتىس جاق سارناپ كەلەدى. اۋىلدىڭ شەتىنە كەلىپ قالعان ەكى-ۇش شاپقىنشى اتتارىنىڭ ەكى بۇيىرىنە الما كەزەك اۋىپ تۇسەدى; باستارىنداعى سەڭسەڭ بورىكتەر كوتەرتپەي كەلە جاتقانداي بۇلعاڭ-بۇلعاڭ ەتەدى.

«وي، باۋىرىمداعان» اجەپتارقى ءۇن قاسىنان دا شىققانداي بولدى. جاڭا عانا جانىندا تىپ-تىنىش تۇرعان اقساقالدار قامشىلارىنىڭ سابىمەن كەۋدەلەرىن تۇيگىشتەپ، تەڭسەلىپ ءجۇر. جونەيىت ءوڭى قاشىپ، مىناۋ الدەنەگە الاسۇرىپ، بۇگىلىپ، كوكىرەكتەرىن تومپەشتەپ، ەكى شەكەلەرىن تارسىلداتا جۇدىرىقتاپ، ەرسىلى-قارسىلى سەندەلىپ كەتكەن كوپ توبىردى ەرسى كورگەندەي اينالاسىنا الايا قاراپ، سازارىپ تۇرىپ قالدى. اناداي جەردە ءاننادۇردى ساقالىن جۇلىپ وكىرىپ وتىر. قاتىن بىتكەندەر قارا شارقاتتىڭ استىندا اۋعا تۇسكەن سازانداي بۇلقىنىپ، بەتتەرىن تىرناپ، بۇنىڭ ايەلى وتىرعان قارا كيىز ۇيگە قاراي جوڭكىلىپ بارادى. كەرمەدەگى اتتار شىلبىرىن جۇلقىلاپ، جەر تەپكىلەپ، ماما اعاشتى تىستەلەپ شۇرقىراسىپ جاتىر. يت بىتكەن ۇرماي قىڭسىلاپ، قۇيرىقتارىن قىسىپ اپ، ايدالاعا بەت-بەتىنە بوسا جونەلگەن. ارقانداۋلى بوتالار قازىعىن شىر اينالىپ ءجۇر. تەك ماڭگۇرت تۇتقىندار عانا يىقتارىنداعى قاپتارىن دا جەرگە تۇسىرمەي ۇيمە تەزەكتىڭ قاسىندا اڭتارىلىپ تۇر.

كۇن استىنداعى قالىڭ مۇناردىڭ اراسىنان تىراعايلاپ شاۋىپ كەلە جاتقان اتتىلار شىقتى; ولار شاۋىپ كەلگەن بويلارىندا اتتارىنان دومالاپ ءتۇسىپ، مۇنىڭ قاسىندا تۇرعان اقساقالداردى قۇشاقتاي-قۇشاقتاي كەتتى. قۇلاعى تۇنىپ، كوزى بۇلدىرادى. اتتىلار شاپقىلاپ كەلىپ جاتىر، كەلگەن بويىندا دومالاپ ءتۇسىپ جاتىر. جۇرت ءبىرىن-بىرى قۇشاقتاپ وكىرىپ زارلاپ ءجۇر. مىنا قىم-قۋىت جۇرت مۇنىڭ شارت ءتۇيىلىپ العان جۇندەس قاباعىنان ىعار ەمەس، قايتا ەندى ءبارى بۇنىڭ وزىنە قاراي جابىلا ۇمتىلىپ كەلەدى. اۋەلى اقساقالداردىڭ بىرەۋى كەپ موينىنا اسىلدى; سول-اق ەكەن بۇعان قاراي قۇشاعىن الا جۇگىرگەندەر كوبەيە بەردى. بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەپ قۇشاقتاپ، موينىن دا اۋىرتىپ تاستادى. جۇرتتىڭ سول ايقىش-ۇيقىش قۇشاقتارىنىڭ اراسىنان ءۇيدىڭ تۋ سىرتىنداعى كەرە اعاشقا جاڭعىز بايلانعان قۇيرىق-جالى قىل تۇبىنەن قىرقىلىپ توقىرايىپ تۇرعان كوك الا اتتى كوردى. تورت-بەس جىگىت ءۇستى-باسى شاڭ-شاڭ بىردەڭەنى اعاراڭداتىپ ۇيگە قاراي الىپ ءوتتى. ەندى جۇرت توپىلىپ ۇيگە باس سالدى. ەكى شال كەلىپ بۇنى قولتىعىنان سۇيەدى. جۇرت قاق جارىلش جول بەردى. بۇل ۇيىنە كىردى. اعاش ءۇيدىڭ قاق ورتاسىندا سەرەيگەن شاڭ-شاڭ بىردەڭە ۇزىننان سۇلاپتى. جۇرتتىڭ ءبارى جۇزىنە ءۇڭىلىپ وكىرىپ جىلايدى. ءجۇزىن كورگەندەر وكىرگەن كۇيى جوڭكىلىپ سىرتقا شىعادى. ءجۇزىن كورمەگەندەر سىرتتان: ء«وي، باۋىرىمداپ» جوڭكىلىپ كىرىپ جاتىر. ءبىر كەزدە قايدان ساپ ەتە قالعانى بەلگىسىز، قاسىندا دەگەنەاحۋن بار مامبەتپانا كىردى. مامبەتپانا كىرگەن بەتتە مۇنىڭ موينىنا اسىلىپ، وكىرىپ قويا بەردى. دەگەنەاحۋن سەرەيىپ جاتقان شاڭ-شاڭ نارسەگە ءۇڭىلىپ الدەنەلەردى كۇبىرلەدى. سوسىن توپىلىپ جۇرگەن حالىققا قاراپ بىردەڭە دەپ ەدى، ولار ءۇن-تۇنسىز سىرتقا شىعا باستادى. ۇيدە تەك اقساقالدار قالدى. دەگەنەاحۋن ەندى بۇعان بەتتەدى، ءدال قاسىنا، وڭ يىعىنىڭ تۇسىنا كەلىپ اۋزىن جىبىرلاتتى. جونەيىت موللانىڭ سويداق كۇرەك تىستەرىنە قاراپ قاتتى دا قالدى، ءتىس جارعان جوق.

دەگەنەاحۋن بۇنىڭ جۇزىنە تورىعا قارادى دا، ءارى بۇرىلىپ ءاننادۇردىنى قاسىنا شاقىردى. ساقالىن جاس جۋىپ كەتكەن ءاننادۇردى سولق-سولق جىلاپ وتىرعان كۇيى موللانىڭ ايتقانىنا باس يزەي بەردى. جەتى-سەگىز اقساقال سەرەيىپ جاتقان شاڭ-شاڭ نارسەنى قورشاپ تۇر. ەكى ادام مۇنى ەكى قولتىعىنان دەمەپ، ءاننادۇردىنىڭ ۇيىنە قاراپ الىپ ءجۇردى.

اننادۇردىنىڭ ۇيىندە قانشا وتىرعانىن دا بىلمەيدى; ايتەۋىر ءبىر ۋاقىتتا سىرتتان ءبىر شال كىرىپ، قاسىنداعى سەرىگىنە بىردەڭە ايتتى، ءشيدىڭ اراسىنان سەلدىر ءتۇسىپ تۇرعان كۇننىڭ قىزعىلت نۇرىن كورسەتتى. ەكى شال بۇنى ەكى قارىنان دەمەپ سىرتقا الىپ شىقتى. دەگەنەاحۋن سىرتتا تۇر ەكەن. توپىلىپ جۇرگەن حالىققا كۇننىڭ كوزىن سىلتەپ الدەنە دەيدى. تورت-بەس جىگىت اسىعا باسىپ بۇنىڭ ۇيىنە كىرىپ كەتىپ، كوپ اينالماي قارا كيىزگە سەرەيتىپ بۋىپ تاستاعان ءبىر نارسەنى الىپ شىقتى. سول بويدا ونى ەكى جىگىت يىعىنا سالىپ اپ، اۋىلدىڭ الدىنداعى قارا جالعا قاراي جۇگىرە جونەلدى. ىعى-جىعى جۇرت سوڭدارىنان قۋىپ بەردى. جونەيىتتىڭ قاسىنداعى ەكى شال دا ونى ەكى قارىنان تارتىپ سۇيرەلەي-مۇيرەلەي شۇبىرعان جۇرتتىڭ سوڭىنان سالدى.

قارا جالعا قاراي قاپتاي جۇگىرىپ بارا جاتقان جۇرتتىڭ اياق باسقان جەرىنەن بۇرق-بۇرق شاڭ كوتەرىلدى. جۇرت بوسىپ بارادى. سوڭدارىنان قارا تەر بوپ بۇلار دا كەلەدى. ارشىندى جىگىتتەر كيىز كوتەرگەندەردى بىرىنەن سوڭ ءبىرى قۋىپ جەتىپ، ەكى-ەكىدەن يىقتارىنا سالىپ اپ بەزە جونەلەدى. سوڭدارىنان باسقا جىگىتتەر دە تۇرا شابادى.

قارا اۋداننىڭ باسىنداعى قاۋىمعا بۇلار دا جەتتى، كۇن دە باتتى. دەگەنەاحۋن قاسىنا ون شاقتى جىگىتتى شاقىرىپ الدى. جىگىتتەر موللانىڭ ايتقانىنا باستارىن يزەپ، مولانىڭ كۇنباتىس جاعىنداعى كوپ بۇتاعا بەتتەدى. بارعان بويلارىندا قىلىشتارىن سۋىرىپ اپ، كەشكى اۋانى زۋ-زۋ تىلگىلەپ بۇتا شابا باستادى. ءا دەگەنشە قۇشاق-قۇشاق بۇتانى قازىلعان قىزىل توپىراقتىڭ قاسىنا ءۇيدى دە سالدى. سەرەيگەن قارا كيىزدى شەشىپ، ىشىندەگى اعاراڭداعان بىردەڭەنى اناداي جەرگە كەڭىسكە اپارىپ قويدى. جۇرتتىڭ ءبارى نامازعا تۇردى. ءبىر جىگىت قالتاسىنان شاقپاق تاس الىپ، بۇتالارعا وت بەردى. دەگەنە احۋننىڭ كۇڭىرەنگەن ماقامىنان باسقا دىبىس جوق. جۇرت ءۇن-تۇنسىز نامازعا جىعىلدى.

ەكى-ۇش جىگىت الگى اعاراڭداعاندى ءقابىردىڭ قاسىنا اكەلدى. ءقابىردىڭ ىشىندە تۇرعان ەكى-ۇش ادام ونى كوتەرىپ اپ، جەر استىنا اكەتتى. جونەيىت جايسىز جاتىپ باستىعىرىلىپ، قورقىنىشتى ءتۇس كورگەندەي. ءقازىر ويانىپ كەتەتىن سياقتى. سوندا مىناۋ جابىر-جۇبىر كورىنىس تە جىم-جىلاس جوعالاتىنداي. ءقابىردىڭ ىشىندەگى جىگىتتەر سىرتقا شىقتى. جۇرت ەكى-ۇش جەردەن كۇرەك ۇستاپ، الگىندە عانا تومپيىپ جاتقان قىزىل تومپەك توپىراقتى شۇقىرعا قۇلاتتى. بىرەۋ بۇنىڭ الدىنا دا كۇرەك اكەپ تاستادى. قاسىندا تۇرعان مامبەتپانا قولتىعىنان دەمەپ، جەردە جاتقان كۇرەكتى قولىنا العىزدى دا، قولىنىڭ سىرتىنان قىسىپ ۇستاپ، بىرەر كۇرەك توپىراقتى قابىرگە تاستاتتى.

جونەيىت وسى ءبىر باستىعىرىلعان ەسىرىك تۇستەن ارىلا الماي-اق قويدى. كوزىنىڭ الدى بۇلدىراپ، تۇماندانا بەردى. ءبىر ۋاقىتتا بارىپ كوزىن دۇرىستاپ اشىپ، ەس جيعان بولىپ ەدى، بۇنى ەكى قولتىعىنان ەكى ادام دەمەپ، دەدەكتەتىپ كەلەدى. جۇرتتىڭ ءبارى جوڭكىلىپ الدەقايدا بەزىپ بارادى. بۇل ەلگە جاۋ تيگەن بە، نەمەنە... ءبارى نەگە جاياۋ، اتتارى قايدا كەتكەن؟ بۇل نە قىپ قاپىدا قالدى؟ ەر وعىلاننىڭ بەل بالاسى جونەيىت باتىر جاۋىنا وسىنشا نەعىپ باسىنتىپ ءجۇر؟ اۋىل قايدا؟ قاتىن-بالا نە كۇيدە؟ مىنا جوڭكىلگەن جۇرتتىڭ ىشىندە اداسىپ ءجۇر مە، داۋلەت نەگە كورىنبەيدى؟ نەگە اكەسىنىڭ قاسىنا كەلمەيدى...

V

سارى الا ەتەك كۇز كەلدى. جەرگە ونگەن قىلتاناقتىڭ ءبارى كۇيىپ، قۋراپ كەتكەن. الا دوڭدەگى اۋىلدىڭ ۇزىك-تۋىرلىعىن ابدەن كۇن جەپ، قۇرىم ساسىپ تۇر. اۋىل ەبىل-سەبىل ءبىر تىرشىلىكتە. كۇنى بويى قىبىر ەتپەي ۇيدى-ۇيىندە جاتىپ الادى. ءتۇس اۋا، ىسسى ءىشىن تارتا، ەركەك اتاۋلى سىرتقا شىعادى. كولەڭكە بەتكە كىلەم جايعىزىپ، توسەك سالدىرادى. بالالارىنا ۇيدەن سەڭسەڭ بورىكتەرىن العىزادى. تاڭ اتقالى تاس توبەلەرىنە كيىپ جۇرگەن الاقانداي دوڭگەلەك تاقيالارىن قولدارىمەن ءبىر باسىپ قويىپ، ونىڭ ۇستىنە سەڭسەڭىن كيىپ كورەدى. نامازدىگەردەگى ۇزىنتۇرا كولەڭكەلەرىنە قاراپ ءارى تۇرادى، بەرى تۇرادى. سوسىن قايتادان شەشىپ الىپ كۇنگە ۇستاپ، بىتە-مىتە تۇسپەپ پە دەپ تۇگىنىڭ اراسىن قارايدى. ءار ءۇيدىڭ قاسىندا ءبىر-بىر جوكە تاياق قاعىلعان. سەڭسەڭدى سونىڭ باسىنا ىلەدى. قولدارىنا سولقىلداعان كوك شىبىق اپ، ساتىرلاتىپ ساباي جونەلەدى. كوزدەرىندە وت مازداپ، ىنتشىنتىن ساپ قاعادى. سوسىن قولىمەن تارايدى. ايتەۋىر، ەركەك بىتكەن كۇن باتقانشا بوركىمەن اۋرە. كەشكە بالالارىن جۇمساپ، جايىلىپ جۇرگەن اتتارىن الدىرادى. اقالتەكە سەرەك مويناق ارعىماقتار قاشان ەرتتەپ بولعانشا تىقىرشىپ زورعا تۇرادى. اتى ەرتتەلىپ بولعان سوڭ، تۇرىكمەن جوكە تاياققا ءىلۋلى بوركىنە بارادى. قولىنا الىپ تاعى ءبىر تىنتە قاراپ شىعادى. ۇيدەن كەسەمەن سۋ الدىرىپ، ەرنىنىڭ ۇشىمەن ەپتەپ سەڭسەڭگە سۋ بۇركەدى. سۇق قولىنا قوندىرىپ، تورت-بەس رەت شىر اينالدىرىپ بارىپ باسىنا كيەدى.

ۇزەڭگىگە اياق ءتيۋى مۇڭ ەكەن، ارعىماق باسىن كەكشەڭدەتىپ، اناداي جەرگە ىرعىپ كەتەدى، سول ەكى ورتادا شاباندوز دا ىتقىپ ەر ۇستىنە قونا قالادى. بوركى ەدىرەيىپ ماڭايىنا ماساتتانا قاراپ قويادى. سوسىن ءارقايسىسى جىلميعان تەگىستىكتىڭ ءار باعىتىن بەتكە ۇستاپ شاۋىپ الا جونەلەدى. قاتقىل قارا ءدوڭنىڭ ونە بويىنان ورگەن جىپ-جىڭىشكە.تاسپا شاڭ جىلانداي جىلجىپ، زۋلاپ اعىپ بارا جاتادى.

قازىر جەر قۋاڭ. تۇيە بىتكەن ءورىس ىزدەپ جەردىڭ تۇبىنە اسىپ كەتەدى. ماڭگۇرت قازاقتار جاياۋ بارىپ ايداپ كەلە قوياتىنداي جەردە ەمەس. اۋىلدا قالعان بوتالاردىڭ زارى ميىڭدى جەپ، ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتادى.

كۇن باتادى. اي تۋادى. سۇتتەي جارىق ءتۇن. جاڭاعى كول-كوسىر كوكجيەكتەن الدەنەلەر قىلت-قىلت كورىنەدى. تۇيەنىڭ بوزداعانى، اتتىڭ پىسقىرعانى شىعادى. ماناعى جان-جاققا شاپقىلاپ كەتكەن كاپ سالت اتتى تۇيەلەرىن ايداپ ايدىڭ استىندا قۇلتىلداپ كەلە جاتادى. ويناقتى ءمۇسىن تەكە ارعىماعىنىڭ جىلتىر ساۋىرىندا جالت-جۇلت ەتىپ ايدىڭ نۇرى وينايدى.

اۋىلدىڭ كۇندەگى تىرلىگى وسى. ءبىر شەتتەگى قۇرىم كۇركەدە كىسەندە وتىرعان تۇتقىن جىگىت مىناۋ از عانا قيمىل-قىبىردىڭ ءارقايسىسىن قالت جىبەرمەي، سارىلا قاراپ قىزىقتايدى. سودان باسقا ەرمەگى دە جوق. قولىنا كىسەن تۇسكەنىنە، مىنە، قىرىق كۇننىڭ ءجۇزى بوپتى. سودان بەرى مۇنىڭ ماڭىنا بۇل اۋىلدان ەشكىم كەلىپ كورگەن ەمەس. باستاپقى كەزدە ەكى-ەكى جىگىتتەن كۇزەتىپ ەدى. كەيىن ءبىر-اق كۇزەتشى قالىپ ءجۇردى. بۇگىن قايتادان ەكەۋىن جىبەرىپتى.

قازاقتىڭ كىسىسى ولگەن قارالى اۋىلى بىرەۋ كەلىپ، بىرەۋ كەتىپ كۇنىنە سان مارتەبە جوقتاۋ ايتىلىپ، ابىر-سابىر بوپ جاتادى. بۇل اۋىل تاس تۇنەرىپ العان. كەلىپ جاتقان دا، كەتىپ جاتقان دا ەشكىم جوق. بۇل ماڭايداعى تۇرىكمەننىڭ ءبارى داۋلەت اكەلىنگەن كۇنى كەلدى. بۇلار ونى ءبىر كۇن قوناق قىپ، وڭ جاققا قويىپ كۇزەتكەن دە جوق. كەلگەن پويدا جەرلەۋگە اكەتتى. ولاردىڭ عۇرپىنشا ولگەن كىسىنى ءتۇن اسىرماي كۇن باتقانشا جەرلەپ ۇلگەرۋ كەرەك. ايتەۋىر ولىكتىڭ ەرتەڭگە قالدىرماي بەتىن توپىراق اسىرعانى ساۋاپ. جوڭكىلىپ اكەتىپ ەدى، مولادان دا جوڭكىلىپ ورالدى. قابىردەن قايتقاندارعا تاباق-تاباق ەت تارتىلدى. ونى اۋزىنا العان ەشكىم بولعان جوق. قىزىعىن وسى اۋىلدىڭ ءيتى كوردى. بۇكىل اۋىل سول جولعى ءبىر كۇنگى جوڭكىلىستەن سوڭ مۇلگىدى دە قالدى.

اناۋ ورتاداعى قارا قوڭىر ءۇيدىڭ كوك جەلكەسىندە بايلاۋلى كوك الا ارعىماق تۇر. ونى انادا داۋلەت جەرلەنگەن كۇننىڭ ەرتەڭىنە قۇيرىق جالىن شولتيتىپ ورىسكە قويا بەرگەن-دى. بۇگىن قايتا اكەلىپ بايلاپتى. تۇرىكمەندەر كوك الا ارعىماق بايلانعان كەرمە اعاشتىڭ ماڭىنا بارعىشتاي بەرەدى. انە كوك ارعىماقتى شەشىپ تە الدى. اۋىلدىڭ الدىڭعى جاعىنا قاراي الىپ كەتتى.

تۇتقىن جىگىت كۇزەتشىگە ءتىل قاتتى.

— اناۋ تۇل ارعىماقتى قايدا اپارا جاتىر؟

— سويادى. بۇگىن داۋلەتتىڭ قىرقى عوي. جان-جاقتان كەشەلى-بەرى ءبىرلى-جارىم اتتىلار كەلىپ جاتىر. جونەيىت سىرتقا شىققان جوق. بۇل بالاسى ولگەلى جونەيىتتىڭ سىرتقا شىعىپ، اتقا تاقىم سالعانىن كورگەن ەمەس. تۋ سىرتى مەن قاق ماڭدايىنا قارا ۇزىك جاپقان قارالى ۇيگە اندا-ساندا ماڭايداعى كورشى اۋىلداردان اقساقالدار كەلەدى. ءبىراق قارالى ۇيگە وتىرىپ جارىمايدى. كوپ ۇزاماي كەرمەدەگى ارعىماقتارىن قايتا شەشىپ جاتادى. ارا-تۇرا بۇنىڭ كۇركەسىنىڭ تۇسىنان وتەدى. سوندا الدەنەگە باستارىن شايقاپ، قاۋقىلداسىپ بارا جاتادى.

ەل جاتىپ قالعان سوڭ كۇزەتشىلەردىڭ تابانىنان توزىپ قاقشيىپ تۇرا بەرۋدەن جالىعىپ بۇنىمەن تىلدەسەتىنى بار. ولاردىڭ ايتۋىنشا جونەيىت بالاسى ولگەلى ەشكىمگە ءتىس جارىپ، ءالى ەشتەڭە ايتپاپتى. داۋلەت ءولدى دەگەنگە سەنبەي، جەرلەۋدەن كەلگەن سوڭ دا، ءبىر اپتاعا دەيىن قاراقشى توبەنىڭ باسىنا قاراۋىل تۇرعىزدىرىپتى. اتاسى ايلادىردىڭ بار جاقسىسى جيىلىپ كەپ باسۋ ايتپاقشى بولعان ەكەن، ايىر ساقالىن سالالاپ مەڭىرەيىپ تۇرا بەرىپتى. كەشە عانا ءاننادۇردى باستاعان ءبىر توپ شال بارىپ، داۋلەتتىڭ قىرقى بولعانىن ايتىپتى.

مۇنىڭ دا مىناۋ قارا كۇركەنىڭ قۇرىم ءيىسىن يىسكەگەنىنە بۇگىن اتتاي قىرىق كۇن. ءدال وسىدان قىرىق ەكى كۇن بۇرىن ارقار قۋىپ كوك باۋىردان شىعىپ ەدى. ەل ءۇستى جيىن-توي، ساۋىق-سايران جۇرىستەن دە جالىقتى. جاس كەزىنىڭ وزىندە-اق ىردۋ-دىردۋعا قۇلىقسىز ەدى، ىلعي وڭاشانى اڭدىپ، شەتتەپ جۇرەتىن. كۇيشىلىك ونەر ونى ءدايىم القالى توپقا يتەرمەلەدى.

ەل ءىشى قاشان دا جيىن-جىبىر. اسىرەسە تۇرىكمەن ەكى ورتا ىلعي دۇربەلەڭ. اۋىلدار ءبىر كۇنى بورىكتەرىن اسپانعا اتىپ، اق تۇيەنىڭ قارنىن جارىپ، ۇلان اسىر توي قىلىپ جاتسا، ەرتەسىنە قارا جامىلىپ قان قۇسىپ وتىرادى. ادەتتە ەكى بالا اسىققا توبەلەسسە، يت تەرىسىن باستارىنا قاپتايتىن، ەرەسەكتەر جۇدىرىق سەرمەسىپ، بەت جىرتىسپاي-اق ءبىرىن-بىرى جارىپ سالادى. بىر-بىرىنە نەدەن جازىپ قالعانىن وزدەرى دە بىلمەيدى. قان سوقتا بوپ ارپالىسىپ، ايقاي-تالاسقا ءتۇسىسىپ جۇرگەن قارا جەرگە ەكەۋى دە قۇلايدى، ەكەۋى دە ءشىريدى; ۇرىس دالاسىندا شاشىلىپ قالعان سۇيەكتەرى سول كۇنى قيراعان قىلىشتىڭ، نايزانىڭ سىنىعىمەن بىرگە، سول كۇنى تۇسكەن اتتىڭ تەزەگىمەن بىرگە ءبىراز ۋاقىت جاتادى دا، ءبىر كۇندەرى ءبارى دە توپىراققا اينالادى. كەشە عانا كوكىرەكتەرىنە سىيماي، دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن قايتا قوندىرىپ شىقپاسا تىنشىمايتىنداي لەپىرگەن ءور جۇرەكتەرى ەسسىز جوننىڭ قۇرت-قۇمىرسقاسىنىڭ اۋزىندا كەتەدى. ەكەۋىنىڭ ارتىندا قالعان ەكى جەتىم بالا ەر جەتكەن سوڭ اكەلەرى ولگەن سوعىستان ءتىرى قالعان ەكى ەركەككە ەرىپ كەلىپ، ەندى ولار الىسادى; ولار دا بىر-بىرىنە ءتىسىن قايرايدى. ولار جەرمەن قوسا باياعىدا قىزدى-قىزدىمەن باستارىن جۇتقان ەكى ولىكتىڭ دە كەگىن كەكتەيدى. ول ەكەۋىنەن تۋعان بالالاردىڭ ىستەيتىنى تاعى سول. قارا جەرگە ءبارىبىر. ادامدار پايدام دەگەنىن قىلسىن. ءتىرى جۇرسە ءتىرى جۇرگەندەرىن اۋىرسىنبايدى، ولسە ولگەندەرىنە قينالمايدى. ايتەۋىر، ولار بىر-بىرىنە قانشا كەۋدە قاعىپ، اسىپ-تاسقانىمەن بۇدان باسقا بارارى جوعىن جاقسى بىلەدى. ادامدار ءبىرىن-بىرى جەڭسە جەڭەر، ءبىراق بۇنى جەڭە المايدى. جەر بەتىندە قانشا قىرعىن سوعىس بولسا دا جەڭىس جەردىكى. ول ۇستىنە سيىسپاعان ادامداردى استىنا اپ، وپ-وڭاي-اق سيىستىرادى.

بۇل ادامداردىڭ سونى نەعىپ ۇقپايتىندارىنا تاڭ قالادى. شەتىنەن جەر تۇبىندەگىنى قوزعاپ، وجەكتەپ شىعا كەلەدى. وزدەرىنىڭ جۇمىر باسى مەن وشاعىنىڭ ءۇش بۇتىنىڭ پايداسىنا باستارى جەتپەي جاتىپ، الدەقاشان سۇيەگى قۋراعان ارۋاقتى ايتادى. ارۋاق تۇگەندەيمىز دەپ ءجۇرىپ، وزدەرى دە ارۋاققا اينالعاندارىن بىلمەي قالادى. ءتاڭىرىنىڭ كول-كوسىر جاراتقان جەرىنە قارالاي سيىسپاي قىرىلىسادى دا جاتادى; تابيعاتتىڭ نەبىر جايساڭ جادىراپ، مەيىر شاشقان كۇندەرىندە قوينىنداعى جارىن، قولىنداعى ۇلىن، قوراداعى مالىن قىزىقتاماي، بىرەۋدىڭ ىرگەسىن ءبۇلدىرىپ كەپ، ەندى ءوزى ىرگەگە قۇلاعىن ءتۇرىپ، ءدۇسىر مەن ءدۇبىردى اڭدىپ، سىبىر شىقسا قۇدايدىڭ قاسىق قارا سۋىن دا شاشالىپ جۇتىپ وتىرعانى.

سونىمەن تۇرماي جانجال-جاعالاستان ءسال قولدارى بوساسا، قويداعى قوشقار مەن قوراداعى ءيتتى تالاستىرىپ قىزىقتايدى. كوڭىلىڭنىڭ جەلى، قولىڭنىڭ ەبى بولسا وزىندەي ەكىنشى بىرەۋمەن ۇستاستىرىپ قويادى. ولار بىر-بىرىنە ۇقساس ەكى جان يەسىنىڭ قاتار ءجۇرىپ، قاتار تىرلىك قۇرعانىنا ءوش. قالايدا بىرىن-بىرىنە قۇرتقىزباق. ولار ءتاڭىرىنىڭ بەرگەن ەكى كوزى،ەكى قولى، ەكى اياعىن دا كوپسىنىپ، بىرەۋىن وققا ۇرىندىرىپ جۇرەدى. وسى ءبىر كۇن ۇرىس، ءبىر كۇن ەگەس كورمەسە جارىلىپ كەتە جازدايتىن ادام پاقىر اقىرى جاڭعىز باسىن جالماتىپ بارىپ زورعا تىنشيدى. كۇنى كەشە ونى ءار نارسەگە ۇرىنتىپ ارام تەرگە ءتۇسىرىپ جۇرگەن قاسىنداعى كوپ توبىر ەندى كوز جاستارىن كول قىلىپ جىلايدى، زار ەڭىرەپ جەر توبەلەيدى، كوكتەگى ءتاڭىرىنى قارعايدى، وزدەرىن قارعايتىن ەشكىم جوق. ولار مەيلى جىلاي بەرسىن. جىلاماق تۇگىل كوزدەرىنەن قارا قانى اقسىن — جۇباتپاۋ كەرەك، جىلاتۋ كەرەك. جۇباتساڭ جۇبانىپ الىپ، جاڭا عانا جىلاعانى ەسىنەن شىعىپ، سويقانعا تاعى كىرىسەدى. بۇل ادام دەگەن حايۋاننىڭ كوزىنەن جاس شىققاندا بارىپ، كوكىرەگىنە اقىل كەلەدى. ولاردىڭ كوزى جاستان ايىقسا، كوكىرەگى اقىلدان ايرىلادى.

تۇتقىن جىگىت جال مەن قۇيرىقتان ادا بوپ، اقىلسىز ادامدار ءوشىن الۋ ءۇشىن پىشاققا جىققالى اپارا جاتقان تۇل جىلقىنىڭ سوڭىنان قاراپ سونى ويلادى. جاڭا عانا جۇرەگىن زاپىران بوپ قىسقان اششى ويلارىنان اداسىپ، كوكىرەگى كەۋىپ، قوس شەكەسى شىمىرلاپ، جۇيكەسىنىڭ ءبارى بوساپ، ساۋساقتارىنىڭ ۇشى دىرىلدەپ، ءوڭى قاشىپ، سۇرقايىپ كەتتى. قىرىق كۇن كىسەندە وتىرعانى قاجىتتى ما، الدە جاڭاعى ءبىر ويلار قاجىتتى ما — ودان دا بەيحابار. تۇلا بويىن تەر بۋعانداي ءتانى ءبىر ىسىپ، ءبىر سۋىپ، تالماۋسىراپ، الدەنەسى ۇمىت قالعانداي جان-جاعىنا الاقتاي قارادى. قاسىنان كورىنبەي قولىنا تۇسپەي تۇرعان نارسەنىڭ نە ەكەنى دە جادىنا ورالماي قويدى. قولىن ەربەڭدەتىپ بىردەڭە سۇراپ ەدى، ەكى كوزى جونەيىتتىڭ ۇيىندە تۇرعان كۇزەتشىلەر ونى كورمەدى. بۇل دال بولىپ تۇرىپ قالدى. بىرەۋ جەڭىنەن تارتتى. قاراسا — ءاننادۇردى. ەكى كۇزەتشىگە الدەنە دەپ ىمدايدى. بۇل ەشتەڭەگە تۇسىنگەن جوق. كىسەنى سىلدىراپ ەكى كۇزەتشىنىڭ الدىنا تۇسە بەردى.

بۇيىرلى قوڭىر ءۇيدىڭ ءىشى تىلسىم تىنىشتىق. بۇنى اكەپ ەسىكتەن كىرگىزگەندە ەشكىم تىرپ ەتكەن دە جوق، ءتىل دە قاتقان جوق. تۇتقىن جىگىت قاق توردە مەلشيىپ وتىرعان قۋداي اپپاق ساقالدى كىسىنى جونەيىت شىعار دەپ جوبالادى.

VI

جونەيىتتىڭ ءۇيى قىرىق كۇن بويى كىسىدەن قۇر تۇرمادى. سودان بەرى توڭىرەگىنە نازارىن تىكتەپ، قۇلاعىن تۇرگەنى بۇگىن. قابا ساقالدى ءۇش تۇرىكمەن جىگىت تۇتقىندى اكەپ كىرگىزگەندە باجىرايىپ قاراپ قالدى. ەسىكتەن بوپ-بوز بوپ قۋارعان، شىلميگەن ارىق، قارا كىسى كىردى. ەڭسەسى ەڭكەك، الاسا بويىنا سيمايتىنداي ەبەدەيسىز ۇزىن قولدارى تىزەسىنە ءسال-اق جەتپەي تۇر. كىرگەن بەتىندە بوساعادا توقتاپ قالدى. ماڭايىنا كوز دە سالعان جوق. ءىسىنىپ كىرتيىپ كەتكەن قىسىڭقى قوي كوزدەرىن تورگە قاداپ قاتىپتى دا قالىپتى. باس يگىسى كەلمەگەن اسقاق تۇتقىن دەۋگە نازارى سىنىق. قۇددى مىناۋ وزىنە ءۇنسىز تەلمىرگەن كوپ جانداردان كوزىن الىپ قاشقانداي، كەرەگە باسىنا تەسىلىپ تۇر. ونى ۇيگە اكەپ كىرگىزگەن جىگىتتەردىڭ ءبىرى قولىنان ۇستاپ، ورتاعا، وشاق ورنىنا وزدىردى. ول اياعىن سۇيرەتە باسىپ، ورتاعا كەلدى. جىگىتتەر قولىنداعى كىسەندى اعىتىپ، ورىندارىنا كەتتى. تۇتقىن سىلەيىپ تۇرا بەردى. داۋلەتتىڭ قۇنى قىلىپ اكەلىپ جۇرگەن تۇتقىندارى وسى ما؟

جونەيىت وڭ جاقتا وتىرعان كوپ سەڭسەڭ بورىكتەرگە شانشىلا قارادى. كارى باتىردىڭ قاھارىنان ىقتاعان كوپ بورىكتى شالداردىڭ ىشىندە وتىرعان ءاننادۇردى جاققا كوز تاستادى. ءاننادۇردى ءۇنسىز ورنىنان تۇرىپ سىرتقا شىعىپ كەتتى. جونەيىت كوزىن ەندى تاعى دا تۇتقىنعا اۋداردى. تۇتقىن سول كەرەگەگە قاراپ تەلمىرگەن قالپى. ءوزى ەسى اۋعان، اقىلىنان اداسقان بىرەۋ ەمەس پە — وڭىندە تاكاپپارلىق تا، ۇرەي دە، قورقىنىش تا جوق، بۇرىن ۇشىراسىپ كورمەگەن ءبىر جۇمباق ءجۇز. وندىرشەگى سورايىپ جۇتىنىپ قويدى. سىرتتان ءاننادۇردى كىردى. قولىندا قارا شۇبەرەككە وراعان دۋتار سياقتى بىردەڭەسى بار، اكەلىپ تۇتقىنعا ۇستاتتى. تۇتقىن ءاننادۇردىنىڭ قولىنداعى قارا شۇبەرەك قاپتى نارسەگە اڭتارىلىپ ءبىراز تۇردى. بوپ-بوز جۇزىنە، تەڭبىل-تەڭبىل قان جۇگىرىپ، تاڭداندى ما، قورقىپ كەتتى مە — ايتەۋىر جاڭاعى بەيجاي كۇيدەن ايىقتى. الدەنە ايتقىسى كەلگەندەي ەرنىن جىبىرلاتىپ ەدى، اۋزى قيىسپادى. ءاننادۇردى ۇسىنعان قارا شۇبەرەككە باتىلسىزداۋ ۇمسىنىپ، قولىنا الدى. سوسىن مالداسىن قۇرىپ وتىرا كەتتى. ءبىر شوكىم بوپ شوكتى دە قالدى. كىشكەنە شاقشا باسىن قىرىن بۇرىپ، ماڭايىنا ەندى كوز سالدى. جۇرت جاۋتاڭداپ جونەيىتكە قارايدى. تۇتقىن قارا شۇبەرەك دومبىرانى قولىنا ۇستاپ كورىپ از عانا ءۇنسىز وتىردى. ءبىرازدان كەيىن بارىپ قۇلاعىن بۇرادى. ەشكىمدە ءۇن جوق. ءاننادۇردى دە اياعىنىڭ ۇشىنان باسىپ ورنىنا وزدى. تۇتقىندى ۇيگە كىرگىزگەن جىگىتتەر دە بوساعاعا بارىپ تىزەلەرىن بۇكتى. جىلقى سويىپ جۇرگەندەردىڭ كۇبىر-كۇبىرى مەن قان-جىنعا تالاسقان يتتەردىڭ ىرىلىنان باسقا سىرتتان دا دىبىس ەستىلمەيدى. شاڭىراقتان كولبەۋ قۇلاعان ماي توڭعىسىز كۇزگى شۋاق تەك تۋىرلىققا عانا ءتۇسىپتى. جونەيىتتىڭ قۇپ-قۋ ءجۇزى ءۇي ىشىندەگى اق شاڭقان جارىققا ءسىڭىپ، ەمىس-ەمىس قىلاڭىتادى. قاۋقيعان قارا سەڭسەڭى عانا ءمىز باقپاي ءدۇرديىپ تۇر.

تۇتقىننىڭ توڭىرەگىندەگى قاۋمالاپ وتىرعان كىسىلەردە دە، قاق الدىندا سازارىپ وتىرعان جونەيىتتە دە شارۋاسى بولمادى. دومبىرادان قولى شىعىپ كەتە جازداپتى. كوپتەن قىل ارقان بۋىپ، كىسەن قيىپ، ءىسىنىپ، كون تاقالانىپ كەتكەن ساۋساقتارى پەرنە سايىن ءبىر ءسۇرىنىپ، مالتىعىپ ءجۇر. دومبىرا دا قاقسىپ كۇيىنەن جاڭىلىپتى. قاپەلىمدە ءۇنى تۇزەلە قويمادى. قۇلاعىن قانشا بۇراسا دا تارعىل دىبىس تازارىپ كەتپەدى.

دومبىرا شىركىننىڭ دە نە كۇيى تاسىپ بارادى دەيسىڭ! انادا كوكباۋىردان شىعا كەلگەن جەرىندە داۋىس ساپ دالانى باسىنا كوتەرىپ كەلە جاتقان كوپ تۇرىكمەن بۇنى قورشاي الدى. باياعىدا كۇي تارتىسا كەلگەن داۋلەتتىڭ ات قوسشىلارى بولسا كەرەك، بىر-ەكى تۇرىكمەن كورگەن بويدا بۇنى تانىپ قاۋقىلداسا جەنەلدى. اسىرەسە ءبىر يمەك قارا قول باسىنا مۇنىڭ دومبىراسىن كورسەتىپ، كوپ وزەۋرەدى. جۇزدەرى سۋىق قالىڭ جاساقتىڭ اراسىندا قاننەن-قاپەرسىز تۇرا بەردى. ايدالادا وزىمەن-وزى بوپ، اڭ قۋىپ جۇرگەن بەيساۋبات اڭشىعا تيىسە قويماس دەپ ەدى. قولدىڭ قاۋقىلى كوبەيىپ كەتتى. بۇنىڭ كوكىرەگىنە ۇرەي كىردى. سوندا دا سىر بەرمەي شىداپ باقتى. بىر-ەكەۋى قاسىنا كەلدى، اۋەلى مىلتىعىن تارتىپ الدى، سوسىن دومبىراسىنا قول سالدى. سول ساتتە بۇل دومبىرانىڭ وسى كەتكەنى شىعار، قايتىپ قولىنا تۇسپەس دەپ ويلاعان; سودان بەرى كوكىرەگىنە قۇسا بوپ قاتقان ءبىر سىرى ىشىندە وزىمەن بىرگە كەتە مە دەپ قورقىپ جۇرگەن-دى، سونى سىرتقا شىعارۋدىڭ ورايى ەندى كەلگەن سياقتى.

جونەيىت تۇتقىننىڭ تۇلا بويىنداعى ءار قىبىر-قيمىلدى قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وتىر. ەڭكىش تۇتقىن بالا ەمىزگەن ايەلدەي باسىن باۋىرىنا الىپ دومبىراسىنىڭ استى-ۇستىنە ءتۇسىپ ەمىنىپ اپتى. سالا-سالا جىڭىشكە ساۋساقتارى سەكسەۋىلدىڭ شىرپىسى ءتارىزدى، ءبىر شاينام ەت جوق، سىلدىراپ سۇيەگى عانا قالىپتى. مىنا تۇتقىن كۇي تارتاتىن كىسىنىڭ سىڭايى ەمەس، قولىنداعى قۋ اعاشتى تۇلا بويىنان تۇك قالدىرماي سيپالاپ، ەسى كەتىپ ەلىتىپ وتىر، ەشتەڭەمەن ءىسى جوق. ءاي، باسە، ەسى دۇرىس جان جاۋدان ازالى قايتقان قولدىڭ جولىندا تۇرار ما؟ كەنجە بالاسىنا ەرتىپ جىبەرگەنى قول ەمەس، ونشەيىن ءبىر كوپ شۋىلداق بولدى عوي. داۋلەتجانداي ارىستىڭ وتەۋىنە اكەلىپ جۇرگەن ادامىن قاراشى! مىناۋ تۇلا بويىندا ءبىر شاينام ەتى جوق، كىسى كورەر كوركى جوق، ءبىر جاپىراق قۇر سۇلدەردەن ءوش قايتا ما؟ ءوزى تاز نەمە بولماسىن. انە ءبىر تەر ساسىعان قوڭىر تەلپەك باس تەرىسىمەن بىرگە جاراتىلعانداي كەپتەتىلە قالعان ەكەن. سامايداعى اق اياڭى ءالى ارىلماپتى، قاسپاقتانىپ تۇر. جونەيىت تۇتقىننان كوزىن اۋدارىپ وڭ جاقتا وتىرعان كوپ تۇرىكمەنگە قارادى.

ولار بۇدان قايمىعىپ نە ىستەرىن بىلمەي جانارىمەن جەر شۇقىپ كەتتى. دومبىرا ءالى تىپ-تىڭ. تۇتقىن ءار پەرنەنى ءبىر باسىپ، قۇلاعىنا توسىپ، ىڭىن تىڭداپ كورىپ، ىعىسىپ كەتكەندەرىن ورنىنا اپارىپ، ءالى جايباراقات وتىر. سەڭسەڭ بورىكتىڭ اۋىرلىعى ەندى سەزىلدى. كوبىنىڭ توبەسىنە شىپ-شىپ تەر شىقتى. تۇتقىن قىلدىرىق ساپ قارا دومبىراسىن قىرىق شۇقيدى. جونەيىت تە ءمىز باقپايدى. قارالى ۇيگە جيىلعان قارايعان جاننىڭ بىرىندە سەس جوق.

قارا دومبىرانىڭ تارعىلى ەندى تاراي باستادى. قوس ىشەكتەن ەسىلىپ شىققان قوڭىر ساز ءالى ءبىر ارناعا تۇسپەي قاشقالاقتاپ ءجۇر. تۇتقىننىڭ پالەن كۇننەن كوكىرەگىنە قوناقتاعان كوپ قۇسا، كوپ نالا، كوپ ويى كومەيىنە كەپتەتىلىپ، سەڭدەي سوعىلىپ، وپىر-توپىر جوڭكىلىپ، ءولى سارالانىپ بولماعان. ارباسقان سەزىمنىڭ قايسىسىنا كونەرىن بىلمەي قىرىق قۇيقىلجىعان كاڭىل قاپەلىمدە كۇي تۇيە الماي جاتىر. مىناۋ مولاداي جىم-جىرت قارالى ۇيدە قابىرعاسىن كەمىرىپ، جۇرەگىن مۇجىگەن ءزىل باتپان قاسىرەتتى سەزدىرگىسى كەلمەي، قاباعىنان قان جاۋىپ، قارايعان حالىقتى قاڭتارىپ وتىرعان قاھارلى شال تۇتقىندى كوزىمەن اتىپ جەپ بارادى. باياعى قول باستاعان كەسكىنىنەن ايرىلماي، ايباتىن جوعالتپاي سىزدانىپ باعادى. كەنجە بالاسى مەرت بولعاندا ەكى-ۇش كۇنگە دەيىن ەسىنە كەلە الماعانىن دا، داۋلەت ءالدى دەگەنگە سەنبەي، ءبىر اپتا بويى قاراقشى توبەگە قاراۋىل قويدىرعانىن دا، ۇيىنە باتا وقىپ كەلىپ-كەتىپ جاتقان ادامداردىڭ ەشقايسىسىن جىعا تانىماعانىن دا، باياعى ءدوڭ ايباتتان ايرىلىپ، كەلەدەن بوساعان كورى ۇلەكتەي كۇلگە شوگىپ قالعانىن دا — ءبارىن دە ۇمىتقانسيدى. قايتادان ايبىن شاقىرماق، قايتادان قاھارىنا مىنبەك; ەندى مىناۋ نە ىستەرىن بىلمەي ابدىراپ وتىرعان كوپ تۇنجىر قاباق، سىنىق جۇزدەرى قايتادان سەرپىلمەك. تاعى دا قول جيىپ، تاعى دا اتقا قونباق. كەك قۋماق. تۇتقىن كۇيشى كوكىرەگىنىڭ سوناۋ ەڭ تۇكپىرىنەن باس كوتەرگەن ىزا مەن اشۋدى لاپ ەتكىزىپ تەگە سالعىسى كەلدى. ءبىراق ودان مىناۋ مەڭىرەۋ باتىر نە ۇعادى؟ مىنا جامان نەمە اشۋلانا ما، قايتەدى-ەي، دەپ ميىعىنان كۇلەر دە، اپارىپ كوپ تەنتەگىنىڭ قولىنا بەرىپ، قىلىشقا جەم قىلار. مۇنىڭ زىعىردانى قايناعان ىزالى كۇيىن تىڭداپ، جەلىگى ءتىپتى قوزار.

دومبىرانىڭ شەگىن ورتان قولىمەن شەرتىپ قالىپ ەدى، قاراعاي شاناق ءبىر كۇرسىنىپ قويدى دا، كۇڭىرەنىپ اتا جونەلدى، تەپسىنبەيدى — جەر تۇبىندەگىنى قوزعاپ تەبىرەنەدى. الگىندە عانا سەكسەۋىلدىڭ سوياۋىنداي اڭداپ-اڭداپ تۇرعان سويداق ساۋساقتار دا اۋاعا ەرىپ كەتكەندەي كوزگە تۇسپەيدى، تەك قارا شاناقتىڭ قاقپاعىن جەلپىپ الدەنە اعاراڭدايدى. كۇيشى ءسال ءبىر قىرىنا بۇرىلسا دا، ەشكىمگە، ەشتەڭەگە كوزىن تىكتەمەگەن، وزىمەن-وزى. تۇلا بويىندا ەكى قولدان باسقادا ەشقانداي قيمىل جوق. قاراڭعى كۇركەگە قامالىپ، كۇن كورمەي قۋاڭ تارتقان سۇرعىلت ءجۇزى سول باياعى ىزادان دا، رەنىشتەن دە اتىمەن ادا سىنىق قالپى. قىسىڭقى قيىقشا كوزى دە بۇلدىراپ كورىنەدى. كۇڭىرەنگەن كۇي مىنا وتىرعان كۇيشىنىڭ قولىنداعى دومبىرادان ەمەس، ايدالادان جەلمەن ىعىپ كەلىپ جاتقان سياقتى. جونەيىت كۇيكەنتايدىڭ بالاپانىنداي كۇيكى كۇيشى تۇتقىننىڭ كوكىرەگىنەن اقتارىلا توگىلىپ جاتقان سيقىر سازعا اڭتارىلىپ وتىر; ءبىراق سىرتىنا سىر شاشپادى، شانشىلىپ العان قاھارلى قالپىن بۇزبادى. قارا شاناقتىڭ قاقپاعىنىڭ ءۇستى ەمىس-ەمىس بۇلدىرايدى. كۇمبىرەگەن قوڭىر ءۇيدىڭ ىشىندە مەلشيىپ-مەلشيىپ تىزىلىسە قالعان كوپ دۋدار بورىكتەر دە، قاق ورتادا شوقيعان تۇتقىن كۇيشى دە ءبىر قارا مۇنار بۋالدىرعا اينالدى.

اۋەلى جاسقانشاقتاپ شىققان جاڭا كۇي بىرتە-بىرتە شيرىعىپ، سەرپىلىپ، كوشەلەنىپ كەلەدى. كومەيىنە كەپتەلگەن ىزا-رەنىش تە، مۇڭ-نالا دا بىلاي ىعىسىپ، ءبىر كەيۋانا ساز توگىلدى. قۇساعا تۇنشىققان قاپالى جۇرەككە باسۋ ايتقان كوسەم اتانىڭ كوكىرەگىنەن شىققان سوزدەي اقىلدى دا ايالى ساز. ول ءبىرازدان بەرى ەل ىشىندەگى ىردۋ-دىردۋ، ۇرىس-جانجالداردى كورە جۇرە، تاپ وسىلاي ءبىر اقتارىلا سويلەۋگە تالاي رەت وقتالسا دا، قاپەلىمدە كومەيىنە يا رەنىش، يا ىزا — ايتەۋىر ءبىر پەندەلىك سەزىم كەرنەيدى دە تىعىلىپ قالادى. قولىن ءبىر سىلتەپ، وزىمەن-وزى بوپ كەتە بارادى. وڭاشاعا شىققان سوڭ دا ويى ويران بوپ تىنشۋ تابا المايدى. تۇرىكمەندەر اۋىلىندا تۇتقىندا جاتقاندا دا كوپ تولعانىپ، كوپ تەبىرەندى. ازاماتىن جوعالتىپ ازا تۇتىپ جاتقان ەلگە، بالاسىنان ايرىلىپ قاسىرەت قاپقان اتاعا الدەنە ايتقىسى كەلىپ، كوڭىلى ەلەگىزىپ، قۇلاعىندا سان قيلى سارىندار ويانسا دا، كۇيدى تىڭداپ، ويىن ۇعار قۇلاق جوعىن ءبىلىپ، بىلەگىندەگى شىقىرلاعان تەمىر كىسەنگە تەلمىرە قاراپ شوگىپ-شوگىپ وتىرىپ قالادى. الگىندە عانا الاسۇرعان اساۋ كوڭىلى دە جۋاسيدى. سوندايدا قولىمدا اتتەڭ دومبىرا بولار ما ەدى دەپ ارماندايدى. ءبىراق تالايلاردىڭ قۇلاعىن ارباعان مىنا ەكى قولىنا ەندىگى قالعان ساناۋلى عۇمىرىندا بەدىرەيگەن تەمىر كىسەننەن باسقا نە جۋىر دەيسىڭ دەپ تورىعادى. سوندا قۇلاعىنا كۇرسىنگەن دەمىنە ىلەسە كۇڭىرەنگەن ءۇن كەلەدى. ءبىر ءسات ىزىڭداپ تۇرادى-تۇرادى دا، ءبىرازدان سوڭ و دا سەيىلەدى. تاعى ءبىر تەبىرەنگەنىندە تاعى ءبىر ساز ويانادى. قولىندا دومبىراسى جوق بولعان سوڭ، و دا جىم-جىلاس جوعالادى. كۇيشىنىڭ قولىما دومبىرا ەندى ءبىر تۇسسە، كەۋدەسىندە جانى بار ءتىرى پەندەنىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا ولە-ولگەنىنشە كوكەيىنەن كەتپەيتىندەي قىلىپ ءبىر كۇي تارتىپ بەرەر ەدىم دەگەن قۇشتارى كۇشەيە تۇسەدى. جاڭا وسىندا اكەپ كىرگىزگەندە كەرەگە باسىنداعى دۋتاردى كورىپ، اڭسارى اۋىپ كەتتى. كوپتەن كوكەيىن تەسكەن ارمانى ەكى .اتتام جەردە، كوز الدىندا تۇرعانىن كورگەندە اقىلىنان اداسىپ، ابدىراپ قالدى. مىناۋ بەدىرەيگەن بەزەر جاندار ونى ءبارىبىر الىپ بەرمەيدى عوي دەپ ابدەن باق كەشىپ تۇرعان-دى، قولىنا ءوزىنىڭ دومبىراسى ءتۇستى. پالەن كۇن ورىستە تۇنەپ قاپ، بوتاسىنا ەندى ورالعاندا قانشا ەمىرەنسە دە ەسىن جيا الماي، تامىرى ءتۇيىلىپ، ءسۇتى بايلانعان ارۋاناداي قاپەلىمدە بۇنىڭ دا قولى يكەمگە كەلمەي، كوكىرەگى سازدان ايرىلىپ، دومبىراسىن شۇقىلاپ ۇزاق وتىرىپ قالىپ ەدى. قولىنداعى ءوز دومبىراسى ەكەنىنە ابدەن كوزى جەتكەن سوڭ بارىپ، باسىن جەردەن كوتەردى. قاق الدىندا وتىرعان جونەيىتتىڭ ءجۇزىن دە سوسىن كوردى. مىنا كوپ قۇلاققا ايتسام دەپ تولعانىپ جۇرگەن سىرى دا سول پەرزەنتىنەن ايرىلىپ، كۇيىك تارتىپ وتىرعان كارىنىڭ قاۋمالاعان حالقىنان قاسىرەتىن جاسىرىپ، قاھارلى، ءتاس-تۇيىن، قايراتتى كورىنگىسى كەلگەن ءتۇرىن كوزى شالعان سوڭ بارىپ ويىنا ورالدى. ساۋساعىن بوگەپ تۇرعان تۇساۋ دا سوسىن شەشىلدى.

جونەيىت ءبىر ءسات كۇيشىدەن ءجۇزىن تايدىرىپ، كۇي تىڭداپ وتىرعان جۇرتقا كوز تاستادى. جاڭا عانا بۇنىڭ قاسى مەن قاباعىن باعىپ، تىرپ ەتەرگە دارمەنى بولماي وتىرعان مومىن كوپ ەندى كۇيشىگە ەنتەلەپ قالىپتى. دۋدار بورىكتىڭ استىندا ىلعي ىزعار شاشا قارايتىن شۇڭىرەك كوزدەردەن دە اشۋ ىدىراپ، ەلىتىپ وتىر. دۇرديگەن-دۇرديگەن سەڭسەڭ بورىكتەردەن باسقانىڭ ءبارى جۇمسارىپتى، بارىنەن دە ايبات قاشىپتى. مىنا وتىرعان قالىڭ توبىر دۇنيەدە جونەيىتتىڭ بارىن اتىمەن ۇمىتىپ كەتكەندەي. ءارقايسىسىنىڭ دا جۇزىنە ءبىر-بىر تەسىلىپ، تىنتە شولىپ شىقتى، بۇعان قاراعان، بۇدان سەسكەنگەن ەشكىم كورىنبەدى. كوكبورى بايعۇستىڭ كۇيشى-باحشى دا ءبىر، جىن-پەرى دە ءبىر دەپ كۇيىپ-پىسىپ جۇرگەنى راس ەكەن عوي; جىن ارباماسا مىنا جۇرتتىڭ وسىنشا ەستەرى كەتەر مە ەدى! جونەيىت كوكىرەگىن كەۋلەپ بارا جاتقان ءازازىل اشۋدى جاسىرا المادى. كۇيشىنىڭ جۇزىنە كىجىنە قارادى.

كۇيشى كوڭىلى ساباسىنا ءتۇسىپ كەلەدى. ەشكىمگە نازار سالماسا دا، جۇرتتىڭ كوزى وزىندە ەكەنىن سەزىپ وتىر. حالىققا ايتارىڭدى وسىنداي ىقىلاسى اۋعان كەزدە ايتىپ قال. ەل كورىپ، جەر كورىپ جۇرگەنىڭدە كوكىرەگىڭدە تۇيگەنىڭنىڭ ءبارىن دە ايت. قۇلتا قالدىرما. ءتاڭىرىنىڭ تەگىن جەرى مەن تەگىن اۋاسىنا تالاسىپ قىرىلىپ بارا جاتقان مىناۋ جۇمىر باستى پەندەلەردىڭ بوسقا ارامتەر بولىپ جۇرگەنىن دە ايت. ادام قاشان ءوزىنىڭ الاقانداي تورىنە كوڭىلى تولعاندا عانا پەيىلى كەڭيتىنىن، كىسىنىڭ ءوز پەيىلى كەڭىمەي تۇرىپ، جەر دە، ەل دە كەڭىمەيتىنىن، شانشىلعان باس پەن شاشىلعان سۇيەكتىڭ ەشبىر ەلگە ەشقاشان دا شەكارا بولا المايتىنىن، ادام ءوز باۋىرىنداعى بالا مەن ءوز قوينىنداعى جارىن جارىلعاي الماي تۇرىپ، كورشى-كولەمىنە كوڭىلى جىبىمەي تۇرىپ، بايتاق ەلى مەن كۇللى جۇرتىنا ەش جاقسىلىق جاساي المايتىنىن ايت. ادامشىلىقتىڭ باسى — اياۋشىلىق. اياۋشىلىق جوق جەردە ادامشىلىق تا جوق. ءوزىڭ ەشكىمدى اياماساڭ، ءوزىڭدى دە ەشكىم ايامايدى. ءوزىڭ بوتەن ەلگە جاسانىپ بارساڭ، جارالانىپ قايتقانىڭا ىزالانبا! ول ءۇشىن كوكتەگى قۇدايدى دا، جەردەگى جاۋىڭدى دا قارعاما، ءوزىڭدى-وزىڭ قارعا! جات جەردە كورگەنىڭە بولا ورشەلەنبە، قايتا تاۋبەڭە كەل! ادام، ادام قالپىڭا كەلسەڭ سوندا كەلەسىڭ; ايتپەسە، ەتىنە اششى تىرناق، وتكىر ءتىس باتقان سايىن ورەلەنە، ورشەلەنە تۇسەتىن سەن دە ءبىر حايۋانسىڭ. ايۋان ەكەنىڭ بار، وزگەدەن ادامشىلىق كۇتپە! وتكەنىڭە وكىنبە، كورگەنىڭە كىجىنبە! وسى ايتقاندارىمدى ۇعىپ وتىرسىڭدار ما، جوق انشەيىن، مىناۋ قارالى ۇيدە مۇلگىپ-قالعىپ وتىرۋعا جالىققان سوڭ ءبىر ءسات كوڭىل الدارقاتقاندارىڭ با! تۇزىككە تۇسىنەتىن قۇلاقتارىڭىز بار ەكەن، سونى ەندى كوكەيگە تۇيەر قۇلىقتارىڭىز بار ما؟ ءقازىر ۇعىپ، ەرتەڭ ۇمىتىپ، ءقازىر جىلاپ، ەرتەڭ ەسىرىپ جۇرمەيسىڭدەر مە؟ ءاي، قايدام... سەن بەيباقتار وسى دۇنيەگە كەلگەلى تاۋقىمەتتى دە از تارتقان جوقسىڭدار، بارماقتى دا از تىستەگەن جوقسىڭدار. ءبىراق سودان نە ءپاتۋا شىعاردىڭدار؟ جابىرقاساڭدار — ادامسىڭدار، ماسايراساڭدار — حايۋانسىڭدار. كىسى قاي مىنەزىنە تۇنشىعىپ، قاي قاسيەتىڭدى مەدەت تۇتار...

كۇيشىنىڭ كومەيىنە جاس تىعىلعانداي بولدى. دومبىراسىنىڭ دا داۋسى ءبىر ءسات ەگىلىپ شىققانداي. مانادان بەرى ءمىز باقپاي وتىرعان جونەيىت تاپ وسى ارادا ءبىر مىرس ەتتى. ول كۇيشى وزىنە راحىم تىلەپ وتىر دەپ ءتۇسىندى. قاھارلى قالپىن بۇزباي تۇتقىن كۇيشىگە بۇرىنعىسىنان دا كارلەنە قارادى. كۇيشى دە ءجۇزىن تىكتەدى. قىسىڭقى تۇنجىر كوزىندە جالبارىنىش تا، رەنىش تە، ىزا دا جوق. ءبىراق بۇعان تەسىلىپ العان. قايتەر ەكەنسىڭ كورەيىن دەپ سىناپ-مىنەپ وتىرعان كىسىدەي ىشىپ-جەپ بارادى. قاعىسىنان جاڭىلار ەمەس. كۇي سارىنى باياعى. تەك جاڭاعى ءبىر ءمولت تامىپ، تىيىلا قالعان كوز جاسىنداي ءسال ەگىلىپ كەتكەن تۇسى بولماسا، سول بۇرىنعى سالقىن سارىن. انادا داۋلەتجانى ادايعا اتتانارىندا وڭاشا كۇي تارتىپ وتىرعان جەرىندە ۇستىنەن شىعىپ قالىپ ەدى. و دا ءبىر وسىنداي ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتقان سالقىن ساز بولاتىن. بۇلار ءمۇنشا نەگە كۇڭىرەنەدى؟ مۇددەسى نە؟ تۇتقىن كۇيشى بۇنىڭ جۇزىنە ءالى قادالىپ وتىر. كوزىن ايىرار ەمەس. بۇنىڭ وڭىندەگى ءسال وزگەرىستى وزىنشە ولشەپ-پىشىپ وتىرعان شىعار.

جونەيىت سىر بىلدىرگىسى كەلمەدى. ايىر ساقالى سالبىراپ، كۇيشىدەن كوزىن جالتارتىپ، ماڭدايشا جاققا قادالا قاراپ وتىرىپ قالدى. سوڭعى ايدا ساقال-شاشى مىقتاپ اعارىپتى; ماڭدايداعى، ەكى ۇرتىنداعى اجىمدەرى دە قازىلا تۇسكەن. كوزىندە شولمەكتەي شىتىناعان اشۋ تۇر. بۇل جاراتىلىسىنان قاتتى قاتىگەزدىگىنەن ەمەس، الدەنەدەن ابدەن اشىنىپ، بىردەڭەگە بەلدى بەكەم بۋعان ىزانىڭ نىشانى. جاراتىلىسىنان قاتتى كىسىنىڭ اشۋى ىلعي ءبىر قالىپتا، ءمىز باقپاي تۇراتىن اق كوز اشۋ. جونەيىت قانشا زىلدەنە بەرگەنمەن، ونىڭ بەت-الپەتىندە ءبىر ءتۇرلى بۇيىعى مۇڭ دا بار. قانسىراعان، جاراقاتقا اشىنعان ىزالى اڭنىڭ اشۋىنداي بۇ دا ومىرىپ تاستاماي تىنبايتىن تومىرىق، قاتەرلى اشۋ. جارالى اڭدى جاراسىنان تۇرتسەڭ قۇتىرىنىپ كەتەدى. ىزالى ادامدى دا ىزاسىنا تيە بەرسەڭ، بۇرىنعىدان دا وشىكتىرە، ورشەلەندىرە تۇسەسىڭ. جارالى اڭدى جاراسىنان سيپاپ رايدان قايتارساڭ، جارالى ادامدى دا الىستان وراعىتىپ، اقىلعا شاقىرىپ، ساباسىنا تۇسىرەسىڭ.

دومبىرانىڭ ءۇنى بىلپىپ مايدا شىقتى. قۇلاقتى قىتىقتار جۇمساق اۋەز كوڭىلىڭە قوناقتاعان سايىن كوكىرەگىڭدى تىلگىلەي تۇسەدى. الدەبىر ءازازىل سەزىم ازعىرعانداي. جونەيىتتىڭ جۇيە-جۇيەسىنىڭ ءبارى بوساپ بارادى; شيرىققان جۇيكەسى جىبەكتەي ەسىلىپ، قۇرىستاعان ارقاسى كەڭىپ سالا بەردى. بۇل نە؟ جونەيىت تۇسىنبەيدى. انە ءبىر قويشىنىڭ تورسىعىنداي قارا شاناق، مىناۋ ءبىر شوكىم كۇيكى كۇيشى نە دەپ ازعىرادى؟ انادا قولىندا قالعان اقىرعى مەدەت — كەنجە ۇلىنان ايرىلعانىنا انىق كوزى جەتكەن كۇنى دە تاپ مىناداي سۇيەگى ەرىپ، سۇلدەرى قۇرىماپ ەدى عوي. الدەنەشە كۇن بويى ەڭ مەن ءتۇسىن اجىراتا الماي ەسەڭگىرەپ ءجۇرىپ ءبىر كۇنى كەرەگەنىڭ باسىنداعى داۋلەتتىڭ دۋتارىن كوردى. قاسىنا قىلىش پەن نايزا دا ءىلىنىپتى. قىلىشتان دا، الپاننان دا قالعان تۇل قىلىش، تۇل نايزا. داۋلەتتى اۋىلدىڭ اقساقالدارىن جيىپ، باتاسىن الىپ، كەك الا ارعىماققا مىنگىزگەن كۇنى وسى ەكەۋىن ءوز قولىمەن اپارىپ يىعىنا ءوزى اسپاپ پا ەدى. ەندەشە، ۇيدە داۋلەت جوقتا بۇل ەكەۋى كەرەگەنىڭ باسىندا نە ءبىتىرىپ تۇر؟ ءبىر دە ءبىر يەسىنىڭ قولىنا قۇت بولىپ قونباعان مىناۋ جالماۋىز قىلىش پەن جالماۋىز نايزا سوڭىنا ەرگەن تىگەرگە تۇياعى داۋلەتجانىنىڭ دا باسىن جۇتقانى ما؟ الدەنەشە كۇننەن بەرى ءجۇرۋ-تۇرۋدىڭ نە ەكەنىن دە ۇمىتىپ قالعان جونەيىت ورنىنان اتىپ تۇرىپ، قىلىشتى دا، نايزانى دا وشاققا ۇرىپ سىندىرعان-دى. كەرەگەنىڭ باسىندا جالعىز قالعان تۇل دۋتارعا تيمەگەن. كوپتەن بەرى اشۋلانىپ كورمەگەن ءجۇزى تۇتىگىپ، يەگى ساقىلداپ، جۇدىرىعىن ءتۇيىپ ءۇنسىز كىجىندى، ءتىسىن قايرادى. پالەن كۇن بويى قالعىپ كەتكەن سانا، ىزا، كەك، تاپتالعان نامىس — ءبارى ءبىر كۇندە، ءبىر ساتتە ويانىپ، ونە بويىن جارىسا كەۋلەپ، زىركىلدەتىپ الىپ بارادى. ساناسى العاش ويانعاندا جادىنا ورالعان ويدى كوكىرەگىنە شور ەتىپ ماڭگى ءتۇيىپ قالعان-دى. كارى جونەيىتتە ەندى نە قاۋقار قالدى، قۇيرىق-جالدان تۇگەل ايىرىلدى دەيتىن بولدى-اۋ كەشەگى دۇشپاندارى... سول كۇنى پالەن كۇننەن بەرى توڭىرەگىن قىمتاپ كەلگەن دەل-سال مۇڭ ىدىراپ، ورنىن قاھارلى قاسىرەت، قالشىلداعان ىزا جايلاعان-دى.

دومبىراشى ودان كوزىن ايىرمادى. ەندى كۇي ءوز تىزگىنىن ءوزى الىپ كەتتى. قارا شاناقتىڭ كومەيىنەن لىقىلداپ توگىلگەن مايدا اۋەزگە ءوزى دە قۇلاق ءتۇرىپ، ەلىگە تىڭداپ وتىر. پالەن ۋاقىتتان بەرى ءىشقۇسا بوپ كەلگەندەگى ايتايىن دەگەنى دە وسى ەمەس پە؟ ەشكىمگە جالىنىپ-جالبارىنباي دا، زەكىپ-جەكىرمەي تاپ وسىلاي باپپەن بايىپتاپ سىر شەرتىسكىسى كەلىپ ەدى عوي. جۇرت ۇعىپ وتىر ما، جوق پا — ايتەۋىر، ۇيىپ قالىپتى. سىرتتاعى قىبىر-قيمىل دا تىنعان. باعانادان بەرى ەڭسەسىن تۇسىرمەي سەكسيىپ-سەكسيىپ تۇرعان سەڭسەڭ بورىكتەردىڭ دە ءبىر قاتارى جىعىلىپتى. اقساقالدار جاعى باستارىن كوكىرەگىنە الىپ مۇلگىپ كەتكەن. ەسىكتىڭ الدىنداعى ەڭگەزەردەي كۇزەتشىلەر دە قاھارىنان ايرىلىپ، قاجىعان قالىپ تانىتادى. قامشىلارىنىڭ سابىنا سۇيەنىپ، پالەن كۇننەن بەرى وزدەرى كۇزەتىپ كەلگەن تۇتقىننىڭ ساۋساعىنان ءورىپ جاتقان مايدا قوڭىر اۋەزگە ەلتىپتى. وڭ جاقتا سوڭعى شاپقىنعا بارىپ قايتقان ساربازدار دا سالبىراپ وتىر. توردەگى جونەيىتكە دە، ورتاداعى كۇيشىگە دە الاقتاماي اركىم وزىمەن-وزى.

قاي-قايسىسىنىڭ دا قۇلاعىنا مىنا ءبىر ساز جاعىپ بارادى. باياعىدا بەسىكتە جاتقاندارىندا انالارى كۇڭىرەنەتىن كويگويگە ۇقسايتىن ءتارىزدى. ەرتەڭ جورىققا اتتانامىز دەگەن كۇندەرى ءتوسىن كوز جاسىنا مالشىپ شىعاتىن اركىمنىڭ اق نەكەلى جارى دا تاپ وسىلاي ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتىپ، قانشا قاتتى بولام دەسەڭ دە، جۇلىن-جۇيكەڭدى ءيىتىپ اكەتەتىن ەكسىك ارالاس قولقا قىلۋشى ەدى عوي! بەس قارۋىڭدى اسىنىپ بەلدەۋدەگى اتىڭا بارعاندا، سىرتقا شىعا الماي ۇيدە جەرمەشەل بوپ قالعان كارى اتاڭ مەن اجەڭدى، قۇلىنىمداپ ۇزەڭگىڭە جابىسقان اناڭدى، ماڭىڭا كەلە الماي، ءۇيدىڭ ارعى قاپتالىندا، بەلدەۋ ارقاننان قوس قولداپ ۇستاپ الىپ، ەكى يىعى سەلك-سەلك ەتىپ سولقىلداپ جىلاپ تۇرعان ۋىزداي جارىڭدى، نە بولىپ جاتقانىن، جۇرتتىڭ نەگە جىلايتىنىن بىلە الماي جاۋتاڭداعان جاس بالاڭدى كورگەندە، تاپ وسىلاي ەگىلمەۋشى مە ەدىڭ؟! كوز جاسىڭدى سىرتقا شىعارماي، جۇرەگىڭنىڭ باسىنا دومالاتىپ، قامشىڭدى قاھارمەن جيىپ، ونسىز دا ويناقشىپ.تۇرعان اتىڭدى اياماي تارتىپ-تارتىپ جىبەرىپ، شىكىرەيىپ شابا جونەلسەڭ دە، دىمىڭ ىشىڭدە بوپ بۋلىعىپ، وسى جولى امان-ەسەن ورالار-ورالماسىڭنىڭ نەعايبىل ەكەنىن سەزىپ، كوكىرەگىڭ يت جىرتقانداي تىزىلداپ بارا جاتپاۋشى ما ەدى. سوندا وشاعىڭنان ايىرىپ، وت-ويرانعا سالعان قاس دۇشپانعا ىشىڭنەن قارعىس جاۋدىرىپ، قانىڭا قارايا تۇسەتىنسىڭ. الدىڭنان دۇشپان ات ويناتىپ شىعادى. و دا ءتىسىن قايراپ، ەمىنە ءتونىپ، قۇلاشتاي شابادى. سەنىڭ دە ارۋاعىڭ قوزادى. الدىڭدا تۇرعان ادام ەكەن دەپ ءتىپتى دە ويلامايسىڭ; ونىڭ جارى، وشاعى-وتانى اتىمەن جوق سياقتى، جۇيكەسى تالىپ، جۇرەگى سىزدامايتىن سەكىلدى. ونى اياي المايسىڭ. مىنا جەردىڭ بەتىندە ءتىرى جۇرگىزبەيدى، تەزىرەك كوزىن قۇرتقىڭ كەلەدى. وماقاسقان اتتى، دومالاپ تۇسكەن دۇشپاندى، شاپشىپ اققان قارا قاندى كورگەندە ءوشىڭ قايتىپ، وزەگىڭە تولىپ كەلگەن وكسىك ىزا بىردەن سەرپىلەدى. كوزىڭدە ۇشقىن ويناپ، كوكىرەگىڭدى جەل سۇيەدى. بۇرىنعىدان دا ەمىنە شاباسىڭ، بۇرىنعىدان دا ەلىگە شانشاسىڭ. سويتسە، دۇشپان دا وزىڭدەي ەكەن عوي. و دا سەندەي پەندە ەكەن. و دا ارتىنا قالعان ءۇي ىشىنە، ويراندالعان وتانىنا تاپ سەن قۇساپ ەگىلەدى ەكەن. و دا مىناۋ ورىندى-ورىنسىز ۇرىس-جانجالعا تۇسىنە الماي دال بولاتىن كارىنەدى. شىنىندا دا بۇل نە تىرلىك ءوزى؟ جاڭا عانا ءدال جانىڭدا جايراڭداپ شاۋىپ كەلە جاتقان قىرشىن بوزداقتىڭ ەندى ءبىر قاراعانىڭدا جاۋ اتىنىڭ استىندا جايراپ قالعانىن كورگەندە سەن دە وسىلاي تىتىرەنەتىنسىڭ. كەۋ-كەۋلەگەن قالىڭ كوپتىڭ ورتاسىندا جۇرگەندە دەلەبەڭ قوزىپ جەلىككەنمەن، وزىڭمەن-وزىڭ وڭاشا قالعاندا سەن دە تاپ وسىلاي تاۋسىلا تەبىرەنەتىنسىڭ. ءوز ىسىڭە ءوزىڭ رەنجىپ، ىزالاناتىنسىڭ. ادام سويلەگەنىندە كوكىرەگى قان قاقساپ تۇرسا دا قاھار توگىپ، ىشىنەن ەگىلىپ، ەت-جۇرەگى ەزىلىپ بارا جاتسا دا ءدوڭ ايباتپەن اكىرەڭ-اكىرەڭ ەتىپ، سىرىن سىرتىنا شاشا بەرمەيدى. ال مىنا كۇي جالعان سويلەي المايدى، ىشىنە قۇلتا ساقتاۋدى بىلمەيدى، جانىنداعىسىن جالتارماي جايىپ سالادى.

كۇيشى ەمىنىپ وتىر. جىلانمەن ارباسقان باقسىداي كوزىن جونەيىتتەن ايىرماي، دومبىراسىنىڭ ۇستىنە تونە ءتۇسىپتى. قارا شاناقتىڭ پۇشپاق-پۇشپاعىندا قالعان سيقىر سازداردىڭ ءبارىن ساۋىپ جاتىر. قارا شاناق كۇڭىرەنەدى، تەبىرەنەدى. قاي-قايداعىنى ايتىپ، جانىڭنىڭ قالتارىس-قالتارىسىن قازبالايدى. قىلقىلداپ قىر سوڭىڭنان قالمايدى. مىناۋ راقىم سۇراپ اياعىنا باس ۇرعان جالىنىش-جالبارىنىش ەمەس. نامىسىڭدى قاسىعان تابا دا ەمەس. ساي-سۇيەگى نەگە سىرقىرايدى؟ مىناۋ جالبا-جۇلبا تۇتقىن باياعىدا داۋلەتجانى تارتقان سالقىن سازدى قايدان بىلەدى؟ و دا تاپ وسىنداي الدەكىمدى اقىلعا يلىكتىرە الماي تاۋسىلا كۇڭىرەنبەۋشى مە ەدى، تالماۋسىراپ ەگىلمەۋشى مە ەدى؟ اپىراۋ، جونەيىت مىقتى ەدى عوي. اي بويى ازا تۇتىپ وتىرعاندا القىمىنا جاس تىعىلعان كەزى بار ما ەدى. تاپ وسى ءقازىر بۇل وسىنشا نەگە جاسىپ، نەگە جۋاسىپ وتىر؟ بۇل بوساسا، مىناۋ سوڭىنا ەرگەن كوپ نايزا بەت-بەتىمەن بوسىپ كەتپەي مە؟ انە، ءبارىنىڭ دە باسى سالبىراپ قالىپتى. كوكبورى كۇيدى تەگىن جەك كورمەپتى. دۇلەي باتىر ايەلدىڭ داۋىس قىلعانىنا، باحشىنىڭ دۋتار شالعانىنا شىداي الماۋشى ەدى. زەكىرىپ تىيىپ تاستايتىن. تىيا الماسا اتىنا ءمىنىپ ءوزى اۋلاق كەتەتىن. جونەيىت، بەكەم بول. قولىڭدا قالعان جالعىز پەرزەنتىڭ جەر قۇشقاندا دا قاققان قازىقتاي قالشيىپ، سۇسىڭنان ايرىلماپ ەدىڭ عوي. مىناۋ ازازىلگە دە ءىشىڭدى الدىرتپا.

كۇيشى قادالىپ العان. دومبىرانىڭ قوس ىشەگىن ەمىنە ساۋىپ، ەسىلتىپ وتىر. قارا شاناقتىڭ كويگەيى كوكىرەگىڭدى قىسىپ، ىرقىڭدى الىپ بارادى. قانشا قاتتى بولساڭ دا يلىكتىرمەي قويمايتىن ءوز كوكىرەگىڭنەن شىققان ەركە سابيدەي ەلىكتىرىپ، ەرىتىپ بارادى. جۇرەگى شىمىرلادى. كومەيى ءبىتىپ، كوزىنىڭ الدى جىبىرلاپ كەتتى. داۋلەتجانى تاپ وسىلاي قىلقىلداسا قاباعىنان قار جاۋىپ وتىرا الار ما ەدى؟ مىنا كۇي قىرشىن كەتكەن بوزداقتارىن، قاڭىراپ قالعان قارالى شاڭىراعىن، جاپادان-جالعىز قۋارىپ قالعان قۋ باسىن — ءبارىن-بارىن ەسىنە سالدى. جونەيىت كۇيشىمەن ارباسا بەرۋدەن قايمىعىپ، كوزىن جوعارى قاشىرتتى. ءۇيدىڭ قازاندىق جاق ۇزىگىندە ەكى ۋىقتىڭ اراسىنا الا ءجىپ كەرىلگەن-دى. داۋلەتتىڭ جامباسى جەرگە تۇسكەن كۇنى قىرىق كۇلشە پىسىرىلگەن ەدى. وسى ۇيدە قۇران اشىپ جاتقان دەگەنەاحۋن كۇندە كەشقۇرىم سونىڭ بىرەۋىن الدىرىپ، ەسىكتەن اتتاعاندارعا ءدام تاتىراتىن. انە، سودان جاڭعىز-اق كۇلشە قالىپتى. ول دا بۇگىن جوق بولادى. ءسويتىپ، بۇنىڭ داۋلەتجانىن ەسىنە تۇسىرەتىن نارسەنىڭ ءبارى ازايا بەرمەك. ءبىر كۇندەرى وعان ەنشى نارسەدەن تەك كونە قاۋىمنىڭ ىشىندەگى ءبىر قۇلا قوڭىر تومپەك قانا تيەدى.

كۇي تىندى. كۇيشى دومبىراسىن سىلق ەتكىزىپ تىزەسىنە تاستاي بەردى. تاكاپپار باتىر كوزىنەن ىرشىپ كەتكەن تۇيدەك جاستى سۇرتۋگە ارلاندى. ەكى ايعىز جاس مۇرتىنىڭ شالعايىنا ىلىگىپ، ودان تامشىلاپ ساقالىنا قۇيىلدى.

قارشىعاداي شۇيلىككەن كۇيشى دە ەڭسەسىن تۇسىرگەن جوق. ماڭدايىنا شىپ-شىپ شىققان تەرىن سۇرتپەدى. كارى باتىردان ءامىر كۇتىپ وتىرا بەردى.

ەڭ الدىمەن ەسىن جيعان جونەيىت بولدى. قارسى الدىندا كوپ جاۋمەن ءبىر ءوزى ايقاسىپ، ءبارىن دە جايپاپ، قىرعىن دالادا جالعىز قالعان باتىرداي ءوڭى قاشىپ جاداپ-جۇدەپ، قالجىراپ كۇيشى وتىر. ءۇي ىشىندەگى كوپ تۇرىكمەن ءالى مەڭ-زەڭ.

جونەيىت ۇندەگەن جوق. كۇيشىنىڭ جۇپىنى كيىمىن دە، جاداۋ ءجۇزىن دە ابدەن قاداعالاپ الدى. سوسىن اقساقالدار توبىنا كوز تاستادى. جۇرت ەمەكسىپ قالدى. جونەيىت قايتادان بويىن تىكتەدى. مانا تۇتقىندى اكەپ كىرگىزگەن جىگىتتەرگە ىمدادى. ولار ورىندارىنان تۇرىپ، تۇتقىننىڭ قولىنا قايتادان كىسەن كيگىزدى، ەكى قولتىعىنان دەمەپ تۇرعىزىپ، سىرتقا الىپ كەتتى. ءۇي ءىشى سىلتىدەي تىنعان. جۇرتتىڭ كوزى جونەيىتتە. جونەيىت ءالى ءتۇسىن بەرەر ەمەس...

VII

جەرمەن-جەكسەن بۇجىر قورعان بۇل نالىپ كەلەدى ەكەن دەپ بۇلك ەتكەن جوق. ىشىندەگى كوش قۇلاش تومپەك كەبىرى ەزىلىپ، سۇلباسىنان ايرىلىپ بارادى. سەبەلەپ قۇيعان قارا نوسەردەن ايىلىن جيماعان تەك سويداق سوياۋ قارا تاس قانا.

جونەيىت اۋليە ۇيىكتەن تايعاناقتاپ ارەڭ ءتۇستى. ەرتۇرمانى مالمانداي سۋ بولىپ قالىپتى. تاقىمىنا جابىسىپ، ۋداي اشىتىپ بارادى. قارا نوسەردىڭ سەلدىر پەردەسىنىڭ ار جاعىنان تەڭىز تۇكسيەدى. بۇگىندە ونىڭ دا جالى جىعىلعان; باياعى ايباتىنان ايرىلعىسى كەلمەي، توبەسىنەن شىلپ-شىلپ تومپەشتەگەن مازاسىز تامشىعا ءجون كورسەتىپ سەلسوق اۋناقشيدى; مىناداي لايساڭ كۇنى بەلىنىڭ قۇياڭى ۇستاپ توسەكتە توڭبەكشىگەن بەيمازا كارىدەي ارا-تۇرا ىڭىرانىپ تا قويادى.

ات ميى ءتۇسىپ ەزىلىپ جاتقان كەبىر سازدان اياعىن ازەر الىپ، قارا جولدىڭ ەتەگىندەگى قاق تۇرىپ قالعان تاستاق قاتقىلعا شاتقاياقتاپ زورعا جەتتى. تولارساقتان سۋ كەشىپ اۋىلعا بەتتەدى. بىلايىراق شىققان سوڭ كوك تەڭىزگە جەتىپ جىعىلىپ جاتقان كەلتە جالعا قاراپ ەدى، اۋليە ۇيىك قارا نوسەردەن باس ساۋعالاپ قالعانداي كوزىنە تۇسپەدى. جونەيىت ءجۇزىن بۇرىپ تۇزەلىپ وتىردى. توڭىرەگى بەتىندە قۇلا ءدۇزدىڭ توسابى، قوڭىزى مەن قۇمىرسقاسى، قۋراعان ءشوپتىڭ قيقىم-سيقىمى قالقىپ جۇرگەن قارا سۋ. اتتاعان سايىن شالپ ەتىپ شاشىراپ ات قاپتالىن جۋىپ كەتەدى. ادەتتە كول-كوسىر كوسىلىپ جاتاتىن قۇبا ءدوڭ سەبەلەپ قۇيعان كۇزگى نوسەردىڭ كۇلگىن پەردەسى قىمتاپ ءبىر ۋىس بوپ قالىپتى.

جونەيىت بۇل ساپارىنان مۇڭايىپ قايتتى. شەر تاراتقالى بارىپ ەدى، بۇرىن دا جىرتىق كۇركەدەي ىزىناعان كۇڭگىرت كوڭىلىن ونان سايىن قۇلازىتىپ جىبەردى. مويىنىنان سۋ سورعالاعان كەبىر تومپەك ايبىنى جوعالىپ، تىم جۇدەۋ، تىم جۇپىنى كورىندى. ەلدەن بەرەكە كەتكەن سوڭ، اۋليەدەن دە ارۋاق قاشايىن دەگەنى عوي. سوندا بۇل مىناۋ ابدەن ءجۇنى جىعىلىپ، بەرەكەسى بەزىپ، بەيجاي تارتقان سامارقاۋ دۇنيەدە ەلدەن الا بوتەن جاڭعىز ءوزى جاۋ جاعالاسپەن جۇرگەن ەسەر بىرەۋ بولعانى ما... سوندا كۇنى كەشە جاۋ دەسە ەلىرىپ شىعا كەلەتىن ەرەۋىل ەلى قانجارىمەن سۇيەك ءمۇجىپ، نايزاسىمەن وت كەسەپ، وشاق كۇزەتىپ قالعانى ما؟

ىزعىعان قارا دوڭدە شي قورامەن كۇزەۋدە وتىرعان قوڭىرقاي اۋىلعا ءتۇس اۋا جەتتى. اتىنىڭ تىزگىنىن الدىنان شىققان اننادۇردىگە ۇستاتىپ ۇيىنە كىردى. سوسىن قايتىپ ەشقايدا ۇزاپ شىققان جوق.

يىنىنەن سۋ كەتىپ قارا كۇز ءوتىپ بارادى. كۇن سايىن جاڭبىر جاۋادى. دالانىڭ اششى جۋسانى ابدەن مالشىنىپ، ءتۇبى قازىلىپ قارا سوياۋلانىپ العان. ءتۇن سۋىعى شيراق. تاڭەرتەڭ شەپتىڭ باسىنان بۋ ۇشىپ، ماڭايدى سۇرعىلت بۋالدىر بۇركەيدى. كۇن تۇستەتە اينالا ارشىلىپ، اشىق كاك اسپان جالتىرايدى. تەك سوناۋ تەرىستىك كوكجيەكتەگى بۇك ءتۇسىپ جاتىپ العان قارا مۇنار عانا ىدىرامايدى. كيىز ۇيلەرگە سىرتتان ۇستاعان جالاڭاش شيلەر سۋ ءوتىپ قوڭىرايىپ-قوڭىرايىپ كورىنەدى. كۇندىز اۋىلدا قالاتىن ازعانتاي بوتا-تايلاق كۇن كورىنگەندە اناداي جەرگە ورىستەپ شىعادى دا، كۇننىڭ سىڭايى بۇزىلسا اۋىلعا قايتىپ كەلەدى، كيىز ۇيلەردىڭ الاقانداي تار ىقتاسىنىنا سىيماي تىستەسىپ قىرىلىپ بارادى. كۇن جىلتىراسا جۇرتتىڭ ءبارى بۇرسەكتەپ سىرتقا شىعادى. كەمپىر جاعى ماڭدايىن شۋاققا بەرىپ، ۇرشىق سوزادى. وندايدا جونەيىت تە ءبىر ءسات اۋىلدان ۇزاڭقىراپ شىعىپ، اۋا جۇتىپ قايتادى. سوناۋ كوكجيەكتە قىبىر-قىبىر قارايىپ مال جۇرەدى. اششى ىزدەگەن ارۋانالار الىس جالداردى توسكەيلەپ الدەقايدا ماڭعىستاپ بارادى. قۇرالايىن ورگىزگەن ءۇيىر-ۇيىر كيىكتەر تۇستىكتى بەتكە ۇستاپ، بۇل ولكەدەن الدەقاشان بەزىپ كەتكەن جايماشۋاق جازدى ارتىنان قۋماق. اياعى ۇزىننىڭ ءبارى جاقسى ءورىس، جايلى ولكە ىزدەپ الەك. تەك مىناۋ بۇرىسكەن اۋىل عانا ىرگەدەگى كوڭنىڭ ءيىسىن الىپ ومالىپ وتىر.

تۇس اۋا تەرىستىكتەن ءبىر ىزعىرىق سىز كەلەدى. اسپاندى بۇلت تورلايدى. جۇرت قايتادان ۇيگە تىعىلادى. ءۇي ءىشىنىڭ دە ءسانى شامالى. سۋ وتىن پىس-پىس ەتىپ جانا قويمايدى، كوز كورسەتپەس كوك الا تۇمان.

جونەيىت قاق توردە توسەكتى قالىڭىراق سالعىزىپ اپ، جاتادى دا قويادى، نە كۇنى بويى ءمىز باقپاي شانشىلىپ وتىرادى. وڭ جاقتاعى ەر تۇرمانى ابدەن ىس ءسىڭىپ، سارعىش تارتىپتى. داۋلەتتىڭ قىرقى بەرىلگەلى بۇل ءۇيدىڭ كەلىم-كەتىمى ازايدى. كەمپىرى كەلى تۇيەدى، ءجىپ يىرەدى، ايتەۋىر نامازدىگەردىڭ كولەڭكەسىندەي بوپ ەرتەدەن قارا كەشكە دەيىن كولبەڭدەيدى دە جۇرەدى. بەتىنە ەل قاراماعان باتىردىڭ حال-اقۋالىن سۇراۋعا و دا قايمىعادى. العاشىندا وز-وزىمەن تومسارىپ العان جونەيىتتەن سىر تارتپاق بولىپ، اعايىن اراسىنىڭ اقساقالدارى كەلەتىن ەدى. كارى باتىر سالعىرت تىلدەسكەسىن ولار دا ەسىكتەن قاراۋدى قويىپ بارادى. كۇندە تۇسكى شايدان سوڭ ءاننادۇردى سوعادى. الدەنە ايتقىسى كەپ كىرەدى دە، ءىنىسىنىڭ قىرىستاعان قاباعىن كورىپ، ىشتەي تاۋسىلىپ، ءۇن-تۇنسىز ءبىراز وتىرادى. سوسىن باسىن ءبىر شايقاپ، ورنىنان تۇرىپ، شىعىپ كەتەدى. كەشكە قاراي ءاننادۇردىنىڭ بالاسى قۇربان اتتايدى. كەمپىر ەكەۋى ەكەۋدەن-ەكەۋ تاماقتارىنان اس وتپەي وتىرعان كەزدە كەلگەن بالاعا كارى باتىر ءتىس جارىپ، ءدىن اشپاسا دا ىزعار شاشپايدى. بالا باتىردىڭ داستارقانىنا كەلىپ، بىرگە شاي ىشەدى. بىقسىعان وتتى ۇرلەيدى، تەزەك قالايدى. كەمپىر مەن شالعا اۋىل-ۇيدەن ەستىگەن حابارىن ايتادى. جونەيىت ماڭدايىن قازان استىنداعى وتتىڭ تابىنا توسەپ ءۇنسىز وتىرادى. بالا ايتىپ وتىرعان سوزدەرىنىڭ قۇلاعىنا ءبىرى كىرەدى، ءبىرى كىرمەيدى. قۇربان ءار نەمەنەنى ءبىر سىلتاۋراتىپ، قيپاقتاپ كەتپەي قويادى. سوسىن جونەيىتتىڭ كوزىن الا بەرىپ، كەمپىرگە ىمدايدى. كەمپىر دە قيپاقتاپ شالىنىڭ بەت-الپەتىن بايقاتپاي بارلاپ الادى. شىدامى تاۋسىلعان بالا كوپ بولسا قامشىنىڭ استىنا الار دەپ دۋتار ءىلۋلى كەرەگەگە قۇيرىعىمەن جىلجىپ جاقىنداي تۇسەدى. جونەيىتتىڭ بۇرىلىپ وعان قارايتىن ءتۇرى جوق. بالا نە ىستەرىن بىلمەي اڭتارىلىپ ءبىراز وتىرادى. سوسىن سەسىن شىعارماي ورنىنان تۇرادى. جاسقانشاقتاپ قولىن كەرەگەنىڭ باسىنا سوزادى. دۋتاردى قولىنا الادى. قارا قاپتى دۋتاردى ۇستاپ تۇرىپ قالادى. كوزىن جونەيىت جاقتان ايىرمايدى. جونەيىتتىڭ ونىمەن جۇمىسى جوق. بالا دۋتاردى قۇشاقتاپ قايتا وتىرادى. قابىن سىپىرادى. دۋتاردىڭ ءوزىن كورگەندە كوزى جايناپ كەتەدى.

وت باسىنداعى جونەيىت قازاننىڭ استىندا لىپىپ جانعان قۋ تەزەكتەن كوزىن الماي ويعا شومىپ وتىر. جازداي كۇن جەپ اق قىلشىقتانىپ قالعان قۋ تەزەك قاۋ شوپتەي مازداپ جانادى، سالدەن كەيىن-اق جاڭا عانا قول باسىنداي بوپ دوڭكيىپ جاتقان جاپادان ءبىر شوكىم كۇل قالادى. وتتى قاعىستىرىپ ءتۇرتىنىپ جۇرگەن كۇيە-كۇيە كوسەۋ قاۋقيىپ تۇرعان جاپانىڭ كۇلىن قاعىپ جىبەرەدى دە، ورنىنا باسقا تەزەك قالايدى. ەندى الگىندە عانا تەزەكتىڭ ۇستىندە تەڭكيىپ جاتقان الاقانداي قۇرعاق جاپانىڭ كۇلىن تابا المايسىڭ. ول مىناۋ قاي تەزەكتەن، قاي جاپادان تۇسكەنى بەيمالىم قوبىرسىعان كوپ كۇلدىڭ ىشىنە ءسىڭىپ جوعالادى. ءبىرىن-بىرى جالماپ جاتقان ءبىر دۇنيە. ۇلكەنى كىشىسىن جوق قىلادى; كۇشتىسى ءالسىزىن جوق قىلادى. ەرتەڭ ول ۇلكەنگە ودان دا ۇلكەن، ول كۇشتىگە ودان دا كۇشتى جولىعادى. ءسويتىپ، شەتى جوق، شەگى جوق ءبىرىنىڭ باسىن ءبىرى الىپ جاتقان الاساپىران تىرلىك. سوندا مىناۋ مىگىرسىز قيمىل-قىبىردىڭ، يتجىعىس الىس-جۇلىستىڭ ءمانى نە؟

قازان استىنداعى قىزىل تاپتىڭ دەنەڭ جايىلىپ سالا بەرەتىن جايلى قىزۋى بار، قانىنا دەيىن دارىپ، ونە بويىڭنىڭ بارىنە تاراپ، ماۋجىراتا تۇسەدى. ءبىراق جونەيىتكە بۇگىندە و دا اسەر ەتە المايدى.

تۋ سىرتىنان الدەنە دىڭ ەتتى. جونەيىت جالت بۇرىلدى. قۇربان شوق باسقانداي دۋتاردان قولىن تارتىپ الا قويدى.

— بار، اكەت! ۇيىڭە اپارىپ دىڭىلدات!

بالا دۋتارىن قۇشاقتاپ، ەسىكتەن زىتا جونەلەدى. جونەيىت جاڭا جەلى سالىپ كەلە جاتقان ويىنىڭ جۇيەسىنەن اداسىپ قالىپ، قاسىنداعى جاستىققا شىنتاقتاپ جاتا كەتەدى.

كەمپىر قازانىن تۇسىرەدى. بۇگىندە بۇل ۇيدە باياعىداي و شەتى مەن ءبۇ شەتى ات شاپتىرىم بوپ شالقىپ جاتاتىن داستارقان جوق. ەكەۋ ارا الدارىنا الاقانداي مايلىق ورامال توسەيدى. ونىڭ ۇستىنە كەرتىك ەرنەۋ تەگەش جايعاسادى. جونەيىتتىڭ اسقا دا تابەتى شامالى. قوڭىر تەگەشتەگى ەتتىڭ قارا جوڭقالاۋ بىر-ەكەۋىن اۋزىنا سالادى دا، قولىن ءسۇرتىپ، كەيىن شەگىنە بەرەدى. سورپانى دا تەك ەرنىنە تيگىزىپ كەرى قايىردى. كەمپىرى داستارقانىن جينايدى. وشاقتا ولەۋسىرەپ سولعىن بوزارىپ جاتقان قولامتاعا شىلاپشىن توڭكەرىلەدى. كوپ ۇزاماي قازان اياق جاقتاعى سىعىرايما شىراق تا سەنەدى.

جۇرت بۇلاردان كەيىن جاتقانىمەن بۇرىن ۇيىقتايدى. ايدالاداعى وڭاشا اۋىل ۇيقىعا كەتەدى. كۇزدىڭ جىبىسكىلەپ جەرگە جەتىپ بولمايتىن سىركە جاۋىنى تۇندىك تىسىرلاتادى. سودان باسقانىڭ ءبارىنىڭ دە جاعى قارىسقان، اۋىلدىڭ يتتەرى مەن بوتا-تايلاعى دا ىقتاسىن تاۋىپ اپ، بۇيىعىپ ۇننەن قالعان. تىسىر-تىسىر... تىرس-تىرس... قوڭىر ءۇيدىڭ سىرتىنداعى كول-كوسىر ۇشان دالادا بۇدان وزگە دىبىس جوق. مىناۋ جىبىسكى جاۋىن كەۋدەسىندە جانى بار جاندىكتىڭ ءبارىن ىنىنە قۋىپ تىققان.

بۇنىڭ كۇنى-تۇنى قۇلاعى تۇرىك. بىرەۋ اۋىل-ايماقتىڭ حابارىن ايتسا، ماڭاي تىنىشتىق ەكەنىن ەستيدى دە، قالعانىن تىڭدامايدى. كوپتەن بەرى مامبەتپانا اۋلەتى دە ءات-ىزىن سالماي كەتتى. شاماسى، باي اۋىلدىڭ جىلقىسىنا جاڭبىر مەن جەلدەن باسقا ءتيىسۋشى بولماسا كەرەك. انە ءبىر شامادا ءاننادۇردىنىڭ اڭدا ءجۇرىپ ءبىر اڭشى قازاققا جولىقتىم، ءدۇيىمقارانىڭ اۋىلى الا قىردان ويعا قۇلاپ، قىستاۋىنا ورالىپتى دەپ كەلىپ ەدى. ودان بەرى دە اي بوپ بارادى. سوندا ءبىر سەرپىلىپ، ءبىرازعا دەيىن توڭىرەكتەن تىڭ تىڭداپ تىقىرشىپ ءجۇردى. ونىڭ كانىگى كارى قۇلاعىنا سازداۋىت الا دوڭدە جەر تۇبىنەن دۇڭكىلدەپ ەستىلەتىن كوپ تۇياقتىڭ ءدۇسىرى كەلمەگەن سوڭ قايتادان قامىعىپ قالدى. انادا ءبىر كۇنى تاڭ الدىندا كوزى ءىلىنىپ كەتكەن ەكەن. قاي جىگىت ەكەنى انىق ەسىندە جوق، ايتەۋىر، وسى اۋىلدىڭ ءبىر جىگىتى جەر تۇبىنەن دۇسىرلەتىپ شاۋىپ كەلەدى، الىستان قولىن بۇلعالاقتاپ، بىردەڭە دەپ ايقايلايدى. تەرىستىك كوكجيەكتى سىلتەيتىن سياقتى. بۇل قۋانىپ كەتتى. ءدۇيىمقارا قول جيىپ كەلە جاتىر ەكەن دەپ، اتىن ىزدەپ، اينالاسىنا قاراسا قاڭعىرما حايۋان تۇساۋىمەن شاپشىپ، تۋ سوناۋ جەر تۇبىنە كەتىپ قالىپتى. «اتتى اكەل!»— دەپ ەدى، داۋىسى شىقپادى. ەكى قولى ەربەڭدەپ، باستىعىرىلىپ جاتقانىن كورىپ، كەمپىرى وياتىپ جىبەردى. كوزىن اشىپ الدى. كورشى ءۇيدىڭ قاتىنى كەلى ءتۇيىپ تۇرىپ، اۋىلدىڭ سىرتىندا بوتا جەتەلەپ جۇرگەن بالاسىنا ايقايلايدى. بالا دا جەر تۇبىنەن شىرىلداپ بىردەڭە دەيدى. سودان بەرى ءدۇيىمقارا ءوش الۋعا كەلەر دەگەن دامەسى ءوشىپ كەلەدى. سىرتىنان ونى ءارى باتىر، ءارى باي دەپ ەستيتىن. ءبىر كوزى جاۋدا، ءبىر كوزى مالدا جۇرەتىن نەمە مىناداي سىلپىق كۇزدە نامىستى ءقايتسىن; قوراسىنىڭ ماڭىنان شىعا الماي جۇرگەن شىعار. ءدۇيىمقارا تىم-تىرىس. كۇيشىنىڭ قۇنىن ىزدەۋشى بولمادى.

جونەيىت توسەگىندە ءبىر اۋدارىلىپ تۇسەدى. بۇل ەندى شامالىدا ۇيىقتاي المايدى، جامباسىنا تاس باتقانداي اۋناقشيدى دا جاتادى. كۇيشىنى جازالاپ قايتقاننان بەرى وسى ءۇيدىڭ توسەگىنە وشاعان وسكەن سياقتى. بۇرىنعى جورىقتان ورالعانداعى ەگىن ورىپ كەلگەن ديقانداي قۇلاعىن كەسىپ السا دا ويانبايتىن قاتتى ۇيقىسىنىڭ قايدا قالعانىنا ءوزى دە تاڭ. ءقازىر باسى جاستىققا تيسە بولدى، ەسىنە، ەڭ الدىمەن، شامالىدا ۇيىقتاي المايتىنى تۇسەدى دە، كوز الدىنا قۇج-قۇج قالىڭ بۇتالى قارا تۇلەي سايراپ كەلە قالادى. سول قازان شۇڭقىر قارا تۇلەيدى ەرنەكتەپ ماڭعىستاۋدان شىعىپ ءبىر جاعى حيۋاعا، ءبىر جاعى بالحانعا باراتىن ءۇش تارماق ايداۋ قارا جول وتەدى. قارا جول قاشان دا وتكىنشىسىز تۇرمايدى. بۇل داۋلەتتىڭ قىرقىن بەرگەن كۇننىڭ ەرتەڭىنە قاسىنا قىرىق جىگىت ەرتىپ سول قارا تۇلەيگە بەتتەدى. تۇتقىن كۇيشىنى دە اتقا مىنگىزىپ الىپ ءجۇردى. ولار تۇلەيگە ءتۇس اۋا جەتتى. قاس قارايعانشا تۇلەيگە ءسىڭىپ تاسادا جاتتى. ول كۇنى قارا جولدان ارلى-بەرلى وتكەن وتكىنشى كورىنبەدى. ىمىرت ۇيىرىلە تۇلەيدەن شىعىپ، قارا جولدىڭ بويىنا جەتىپ، اتتان تۇسە-تۇسە قالىستى. كوز جەتەر جەردە قارايعان ەشتەڭە جوق. ەكى-ۇش جىگىت قانجىعالارىنان كۇرەك سۋىردى; بىلەكتەرىن سىبانىپ جەر قازا باستادى. كوپ جىگىت قويسىن با، كىسى بويى تىك شۇقىردى كوزدى اشىپ-جۇمعانشا وپىر-توپىر قازىپ تاستادى. تۇتقىن كۇيشى اتتان ءتۇسىرىلدى. ەكى جىگىت ونى كىسەندەۋلى كۇيىندە شۇقىردىڭ ىشىنە سالدى. كۇيشى اينالاسىنا الاق-جۇلاق قاراعانمەن، ەشكىم ونىڭ جۇزىنە نازارىن تىكتەمەدى، قىزىل تومپەكتى شۇقىردىڭ ىشىنە قايتا اتا باستادى. جىگىتتەر باسىن جەردەن كوتەرمەي شۇقىردى تەز كومدى. قىزىل تومپەك جىم-جىلاس جوعالدى. شۇقىردىڭ ورنىندا كۇيشىنىڭ موينى عانا قىلتيادى. تۇتقىن بۇلارعا ءلام-ميم ءۇن قاتپادى. جىگىتتەر اتىنا ءمىندى. ايدالادا ايداۋ قارا جولدىڭ بويىندا جاۋتاڭداعان قوس جانار تاسىر-تۇسىر شاۋىپ بارا جاتقان اتتىنىڭ سوڭىنان كوز الماي قاراپ قالا بەردى...

ەرتەڭىنە اۋىلدا قاراڭ ەتكەن جان بولمادى. قارا سورپا ءبۇيىرىن سوعىپ قالعان اتتار دا اۋىلدان الىسقا ۇزاپ جايىلا المادى.

جونەيىتتىڭ ەسىگىنەن دە كىسى قارامادى. ءتور الدىندا اۋناقشىپ جاتتى دا قويدى. قۇدايدىڭ كۇنى ازەر باتتى. ءۇي اراسىنداعى اياق دىبىسى دا ەرتە باسىلدى. كۇننىڭ قىزىلى سەمبەي جاتىپ تۇندىكتەر جابىلدى. اۋىلدىڭ جەلكەسىندە اتتار پىسقىرادى. جەلىدە اۋىق-اۋىق بوتا ىڭىرسيدى. جاپان ءتۇزدى وزىرەيىلدەي تونگەن ءزىل باتپان تىنىشتىق باسقان. ىشىندە قىرىق اۋناقشىپ، قىرىق كۇرسىنىپ ادامدار جاتقان قاراڭعى ۇيگە تۇندىك پەن ۇزىكتەن ساڭىلاۋ تاۋىپ، نايزاداي شانشىلىپ سوۋلە توگىلەدى. جونەيىت كوزىن جۇما بەرەدى دە قايتا اشىپ الادى. توڭىرەگىنە قۇلاق تۇرەدى. جىم-جىرت. تاعى دا كوزىن جۇمادى. تاعى دا قايتا اشىپ الادى. ءتۇن ورتاسى اۋعانشا دوڭبەكشىدى دە جاتتى. ءتۇن ورتالادى-اۋ دەگەن كەزدە كوزىن كۇشپەن جۇمىپ، قۇس جاستىققا كومىلە ءتۇستى. توبەسىنە تىلسىم ءتۇن تونگەن. سىرت سۇتتەي اپپاق جارىق ءبىر ءتۇرلى ەلەگىزەدى. ۇرەي مە، باسقا ما — ونى ءوزى دە بىلمەيدى. جاتا قالىپ تاعى دا تىڭ تىڭدايدى. ءۇيدىڭ الدىنداعى ماڭگۇرت قازاقتار تەرگەن ۇيمە تەزەككە بايعىز قوندى. ارى-بەرى شىقىلىقتاپ وتىردى دا، ۇشىپ كەتتى. سوسىن اۋىلدىڭ انا شەتىنە بارىپ شاقىردى. و دا تىندى. قايتادان جىم-جىرت تىنىشتىق ورنادى. مۇنىڭ ۇيىقتاي الماي جاتقانىن ءبىلىپ، كەمپىرى كۇرسىندى، جاقىن ماڭايدا ىندىگەش بولۋ كەرەك، كەبەجەنى تىشقان تىقىرلاتادى. كەنەت اينالاداعى مىناۋ وقشاۋ اۋىل سونشا قورقىنىشتى كورىندى. ءتورت ساعاناق پەن تال شاڭىراقتى پانالاعان مىناۋ بەيقام جاندارعا جاسانىپ كەلگەن جاۋ تۇگىلى وسىنداي جىم-جىرت تۇندە بەيساۋبات جۇرگەن جولاۋشى دا، وقىس پىسقىرعان ات دىبىسى دا ۇرەيلى ەكەن. جونەيىت ءبىر ءتۇرلى قىلتىلداعان قايىق ءمىنىپ الاسۇرعان كوك تەڭىزگە العاش شىققان كىسىدەي، ۇمىتتەن گورى ۇرەيگە بەرىلىپ، قۇلازىپ قالدى. مۇنداي وي ومىرىندە كوكىرەگىنە ءبىرىنشى رەت ورالىپ وتىر. ول كوزىن اشىپ كەرەگەنىڭ باسىنا قارادى. ايدىڭ جارىعىنان قاق توردە ءىلۋلى تۇرعان قىلىشىن كوردى. جۇرەگى ەندى باسىلعانداي. ءبىراق ءبارىبىر ۇيقىسى كەلمەدى. تاعى دا ەلەگىزىپ، سىرتقا قۇلاق تىكتى. اۋىلدىڭ الدىڭعى جاعىنان تۇلكى ءۇردى. قارا اۋداننىڭ باسىنداعى قاۋىمعا ولەكسە جەۋگە كەلگەن يت-قۇس بولسا كەرەك. ىرىلداسادى. شاق-شاق ۇرەدى. ءتۇنى قۇرعىر ۇزاق ەكەن. ۇيقى دا كەلمەي قويدى. ويىنا تۇتقىن كۇيشى ورالدى. مانادان بەرى ەسىنە العىسى كەلمەي ءار نارسەگە الاڭداپ باعىپ ەدى. ءبارىبىر بولمادى. سۇتتەي اپپاق ايلى تۇندە ايدالادا ۇزىننان-ۇزاق اقسيىپ ايداۋ جول جاتىر. جول بويىندا جەر استىنان موينى عانا قىلتيىپ كۇيشى تۇر. كوزى جاۋدىراپ، بۇلار كەتكەن جاققا ءالى قادالا قارايدى. قارسى الدىندا قارا تۇلەي قاراۋىتادى. مىناۋ سۇتتەي اپپاق اي نۇرىنان جەردىڭ بەتى بوزعىل تارتقان. سول جاپ-جارىق كەڭىستە قارا تۇلەي بۇرىنعىسىنان دا ۇلكەيە تۇسكەندەي. زارەسىن ۇشىرادى. انە، قارا تۇلەي جازعىتۇرعى جايىلما سۋداي زورايىپ بىرتە-بىرتە جاقىنداپ كەلەدى. كۇيشىنىڭ سوناۋ جەر استىنداعى قارا باقايىنا دەيىن مۇزداي تەر شىققانداي بولدى. پالەن كۇننەن بەرى تىرسەگىنەن تۇسپەگەن شىنجىر كىسەن جەر استىندا دا جىلىنشىگىن شاعىپ بارادى. جان-جاعىنان توپىراق قىسقان ارسا-ارسا كەۋدەسىندەگى جۇرەك ءدۇرسىلى مىناۋ جەتى قات جەردىڭ ءوزىن دۇبىرلەتىپ بارا جاتقانداي. كۇيشى كوزىن تۇلەيدەن اۋدارىپ، جەر تۇبىندە بۇلدىراعان بۇلىڭعىر كوكجيەككە قارايدى. ەشتەڭە كورىنبەيدى. كەنەت تاعى دا ەلەگىزەدى. تاعى دا تۇلەي جاققا كوزى ءتۇسىپ كەتەدى. قارا تۇلەي جاڭاعىسىنان گورى دە جاقىنداي تۇسكەن سياقتى، ءتىپتى قاسىنا كەلىپ قالعانداي. كۇيشىنىڭ كوزى ادىرايىپ بارادى. ەرەسەن قاپ-قارا بىردەڭە جان-جاعىنان قاۋمالاپ كەلەدى. اياق باسقان الاپات دىبىسى دا قۇلاققا ەستىلىپ تۇر. كۇيشى شىڭعىرماق بولادى دا، ونسىز دا جەر تانابىن قۋىرىپ جاقىنداپ قالعان قارا تۇلەي داۋسىن ەستىسە، بۇعان تۇرا جۇگىرەتىندەي، كومەيىنە كەپتەلگەن جان داۋسىن كەرى لىقسىتىپ، ءۇنسىز قالادى. سول ەكى ارادا كوڭىلىنە ءۇمىت قاشادى. مىناۋ جىلجىپ جاقىنداپ كەلە جاتقان قارا تۇلەي ەمەس، مانا مۇنى تىرىلەي جەرگە كومىپ كەتكەن كوپ سالت اتتى شىعار. تۇتقىننىڭ كوزىن قورقىتايىق دەپ كومۋىن كومسە دە، ارتىنان اياپ، قازىپ الايىق دەپ جول ورتاسىنان قايتىپ كەلە جاتقان بولار. كۇيشى قارا تۇلەيگە تەسىلە تۇسەدى. ات ءدۇسىرى ەمەس ياقتى. ءبىر الاپات اياق سوناۋ جەر استىنان قوزعالعانداي، ءتىپتى جاقىنداپ قالعان. انە، ۇيىسىپ جاتقان قالىڭ قارايعاننىڭ شەتىنەن ءبولىنىپ، ۇساق بىردەڭەلەر جىبىرلاپ كەلەدى. ءتىپتى تاياق تاستام جەرگە جەتتى: كۇيشى تانىدى. ايدالادان ادامنىڭ ءيىسى شىققان سوڭ سۇمەڭدەپ تارتىپ كەلە جاتقان تۇلەيدىڭ ىشىندەگى قاسقىر، قارساقتار ەكەن. كۇيشىنىڭ جەر استىنداعى دەنەسى تۇگەل تۇرشىكتى. ءقازىر جەتىپ كەلىپ شاقىر-شۇقىر قادالا كەتەتىن اشقاراق تىستەردى انادايدان تانىپ، تۇلا بويى تىتىركەنىپ كەتتى.

جونەيىت ورنىنان اتىپ تۇرىپ، توردەگى قىلىشىنا قول سوزدى. جۇلىپ اپ قاسىنا، كورپەسىنىڭ استىنا تىقتى. ءار بۇدىرىنا دەيىن كوزىن جۇمىپ تۇرىپ تانيتىن ءوز قىنىن تاس قىپ قىسىپ-قىسىپ قويدى، الگى الەم-تاپىرىق ەلەستەر ەندى تاراعانداي بولدى. ءبىراق كوكىرەگىن دۇبىرلەتىپ، الدەقايدا قاشىپ شىققالى بۇلقىنىپ جاتقان كارى جۇرەگى شامالىدا باسىلار ەمەس. قىلىشىن باۋىرىنا باستى. توڭىرەگىنە قۇلاعىن تىگىپ ەدى، جىمجىرت. كەبەجەدەگى تىشقاندار دا ىنىنە كەتكەن. مولا جاقتاعى تۇلكى، قارساق تا تىنىش تاپقان. داۋلەت قايتىس بولعالى يەسىز قالعان، بۇرىن كەمپىرى وتىراتىن قارا ۇيدە ۇيىقتاپ جاتقان ماڭگۇرت قازاقتار عانا تىستەرىن قايراپ، ىشقىنا قورقىرايدى.

جونەيىتتىڭ كوكەيىندەگى الگى ءبىر وقىس قورقىنىش ىدىراعانمەن، بىرتە-بىرتە يىرىمگە تارتىپ بارا جاتقان ۇرەيلى وي ىدىرامادى. تۇتقىن كۇيشىنى تىرىلەي كومبەگەندە نە بولار ەدى؟

جونەيىت تاعى دا اۋدارىلىپ ءتۇستى. ءيا، سوندا نە بولار ەدى؟ بۇل جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ كۇيشى تۇتقىنعا كوڭىلى كەتىپ قالعانىن كوردى. ەندەشە، سونى كورە تۇرا مىناداي قاتىگەزدىككە نەگە باردى؟ بايعۇس كۇيشىنىڭ جازىعى قانشا؟ ءاننادۇردىنىڭ ايتۋىنشا داۋلەت انا جىلى ادايعا بارعاندا وسى كۇيشىمەن كۇي تارتىسىپتى. ىلعي تەڭ تۇسە بەرگەن ەكى كۇيىشىنى: «ەكەۋىڭنىڭ ونەرلەرىڭە دە ءسوز جوق ەكەن. شىن جۇيرىككە دارا شاپقاننان، قاتار شاۋىپ، نامىس قوزدىرار باسەكەسى بولعان جاقسى»،— دەپ ءبىر اقىلگوي اقساقال ءارى قاراي سايىستىرماي قويىپتى. داۋلەتتەن ايرىلىپ، بۇعان نە بەتتەرىمەن كورىنەرىن بىلە الماي كەلە جاتقان قول، ايدالادا وزىمەن-وزى ات ۇستىندە جۇرگەن اڭشىنى كورەدى. انا جىلى داۋلەتكە ەرىپ اداي بارعان ءبىر جىگىت كۇيشىنى تاني كەتەدى. ول جاساق باسىنا كۇيشى قازاقتى داۋلەتتىڭ قۇنى قىپ اكەتەيىك دەپ اقىل سالىپتى. اتتەڭ سول جولسىز جاساققا كۇيشى ەمەس، ادايدىڭ اسپانعا تۇكىرگەن كوپ ادۋىن باتىرلارىنىڭ بىرەۋى ىلىكسەيشى. وندا ول نەمەنىڭ ەتىن تۋراپ يتكە تاستاسا دا، تاپ وسىنداي تىنىشى كەتەر مە ەدى، قايتا توبەسى كوككە جەتىپ راقاتتانار ەدى عوي. كەگى تۇپكىلىكتى قايتپاسا دا، ايتەۋىر ءبىر اشۋى وتەلەر ەدى. وڭشەڭ ماۋباس قۇن قىلىپ كۇيشىنى وڭگەرىپ كەلدى. جونەيىت قولىنا تۇسكەن تۇتقىندى امان-ەسەن ەلىنە قايتارىپ جىبەرسە، جۇرت اياۋشىلىعى دەپ ەمەس، تۇقىم-تەبەرىنەن تۇگەل ايرىلعان كارى باتىردىڭ جاۋگەرشىلىكتەن جۇرەگى ابدەن شايلىققان ەكەن دەپ ۇعادى. قاس دۇشپانى مۇنىڭ نايزاسى ءبىرجولا قۇلادى دەپ قۋانادى. جوق، بۇل قارا قانىن قاسىققا قۇيىپ ۇرتتاماي كەگى قايتپايتىن اتا جاۋىنا جونەيىتتىڭ ءالى ءتىرى ەكەنىن، قاسىرىن قاسىعان دۇشپانعا ءالى دە ەسەسىن جىبەرمەيتىنىن ءبىلدىرۋ كەرەك. سوناۋ جەر تۇبىندە كۇللى وسى ايماققا ۇرەي شاشىپ دۇبىرلەپ جاتقان ءدۇيىمقارانىڭ ءوزىن سايىسقا شاقىرادى. بۇل جاڭعىز جونەيىتتىڭ نامىسى ەمەس، اتا تۇرىكمەننىڭ تۇگەل نامىسى. قوڭىرات پەن بەسقالادان اق جۇگەرى ىزدەپ قالاشى شىعىپ، ايداۋ جولدىڭ بويىندا ارلى-بەرلى شۇبىرىپ جاتاتىن قاڭعىباس قازاقتىڭ ءبىرى بولماسا بىرەۋى اتاقتى كۇيشىسىن ءتىرى بولسا تىرىلەي، ءولى بولسا ولىگىن ايتەۋىر ءبىر كورەر. ەلدىك نامىستارىنا تيەتىن ماسقارا حابار ءدۇيىمقاراعا قالاي دا جەتەدى. ءدۇيىمقارا اسپانداعان اقىلسىز تاسىر بولماي، شىن باتىر بولسا، تالاعىندا ءبيتى، كوكىرەگىندە قىجىلى بار ازامات بولسا، بۇل قورلىققا شىداي الماس.

قول جيىپ ءدۇيىمقارا كەلسە، قورقاتىن جونەيىت پە! تاپ وسى جولى ارۋاق قولداپ اتا جاۋىنىڭ كەڭىردەگىن شايناپ، قانىن قىلعىتسا، بۇل تىرلىكتەگى قالعان تىلەگى تۇگەل ورىندالار ەدى. قىرشىن كەتكەن بوزداقتارىنىڭ، ادۋىن بولسا دا كىندىكتەس تۋىسى كوكبورىنىڭ، ءشىلدىڭ تەزەگىندەي بىت-شىت توزىپ بارا جاتقان ەلىنىڭ كەگىن ءبىر قايتارار ەدى. قۇداي ول تىلەگىنە جەتكىزبەسە، بالاۋسا كۇيىندە وراققا تۇسكەن ءۇش بوزداعىنان جانى ارتىق پا، ولەدى دە قالادى. ارتىنداعى ءدۇيىم ەل تۇگەل قۇرىعانشا كوكىرەك قىجىلداتىپ نامىس قوزدىرار كەك تاستاپ كەتەدى. كەشەگى كۇيشىدەن كەيىنگى جۇرتتى مۇلگىگەن مومىندىققا، بىتىمگە ازعىرماي، ارۋاققا، نامىسقا شاقىرىپ ولەدى. اسقار تاۋداي ايدىنى بۇل جىعىلسا، تۇرىكمەننەن تۋعان ەركەك كىندىك اتا دۇشپاننىڭ شاڭىراعىن اقىرى ءبىر ورتاسىنان تۇسىرمەي، ءسىرا، تىنىم تابا قويماس؟ بۇل وسىنداي قاتتىلىق ىستەپ، قايرات شاقىرماسا مىناۋ انشەيىن بورىك ارقالاعان وڭشەڭ ماۋباستىڭ نايزانى تاستاپ قاۋعا ۇستاپ، قوي سوڭىندا قاڭعىرىپ كەتەتىن ءتۇرى بار. جوق، جونەيىت، سەنىكى دۇرىس. بايعۇس كۇيشىنى قۇدايى وڭ قاراعان جان بولسا، نە حيۋاعا، نە قوڭىراتقا بازار شەگىپ بارا جاتقان بىرەۋ تاپ بولىپ، قۇتقارىپ العان شىعار. ال ەندى ماڭدايىنان سور ارىلماعان ءبىر بەيباق بولىپ ءولىپ كەتسە، وبالىنا بۇل قالاتىن نە ءجونى بار؟ ول كوكبورىدەن، قىلىشتان، الپانى مەن داۋلەتىنەن ارتىق پا؟ وبالى ءوز ەلىنىڭ كوپ ەسەرىنە. جوق، جونەيىت، ءبىر پەندەنى ايايمىن دەپ، بۇكىل ءبىر ەلدىڭ ءولىسىنىڭ ارۋاعىن، ءتىرىسىنىڭ نامىسىن تاپتاتپا! ايۋداي اقىرعان ايبىندى اتىڭا كىر كەلتىرمە. بۇنىڭ دۇرىس بولعان. قاس دۇشپانعا ءيىنىڭ ءتۇسىپ، ەڭسەڭدى جىبەرە بەرسەڭ، سەزدىرمەي سورىپ، بىلدىرمەي قىلعىتاتىن اسقازانىنا ابدەن جايلى جىلى-جۇمساق قىلىپ الادى. اندا-ساندا وڭەشىنە كولدەنەڭ تۇرىپ الاتىن وزىندەي سويقان سوياۋى بولماسا، اتا جاۋىڭ ەلىڭدى ءبىر ارانى اشىلعاندا تۇگەل جۇتىپ جىبەرۋى دە مۇمكىن عوي.



تالەيىڭىزگە كەز كەلگەن كىتاپتار لەگى

         
1 كونستانتين پاۋستوۆسكيالەم ادەبيەتى
2 مۇستاي كارىماڭگىمە
3 ەستەلىكتەر
4 داستان
5 ساياسات
6 ارميان جازۋشىلارىنىڭ اڭگىمەلەرى
7 بەيىمبەت مايلينپەسا
8 ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىس
9 قاليحان ىسقاق
10 دجون گولسۋورسينوۆەللا

پىكىرلەر:


قوناق: #107، ۋاقىتى: 06:55 - 2019/02/21

Оте жаксы


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.