ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-134580823558 %42 %
2019-11-141757522045 %55 %
2019-11-151729576164 %36 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

::::ساتتار ەرۋباەۆ. مەنين كۋرداستارىم ::مەنىڭ قۇرداستارىم

كىتاپحاناعا قايتۋ

مەنىڭ قۇرداستارىم ->
اپتورى: ساتتار ەرۋباەۆروماناڭگىمەلەر
مەنىڭ قۇرداستارىم - كورىلىم: (1662)


: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

رومان تۋرالى اڭگىمە

(روماننىڭ ۋۆەرتيۋراسى)

مەنىڭ ءبىر جولداسىم بولدى. ول قاراپ كەلە جاتىپ، ايقايلاعىم كەلەدى، كورىنگەن جۇرتتى قۇشاقتاپ سۇيگىم كەلەدى دەيتىن. باقىتتىلىقتان عوي دەيمىن.

مەن ءبىر اڭگىمە جازدىم. ول مەنىڭ كورىنگەندى قۇشاقتاپ سۇيگەنىم، ءبىرىنشى شىققان ايقايىم ەدى. وندا شەبەرلىك، جازۋشىلىق جوق بولعانىمەن، جاڭا سەزىم بار ەدى.

بىراق، باقىتتى بولۋ ءبىر باسقا دا، سول باقىتتى تاني ءبىلۋ ءبىر باسقا ەكەن. ول سەزىمدى كوپ جولداستاردىڭ تۇسىنگىسى كەلمەيدى.

─ ادام بالاسىن باقىتتى ەتەتىن ءسوزدى تىڭداپ جاتىپ ادامنىڭ ولگەنىن سەزبەي قالۋى مۇمكىن بە؟ - دەيدى ولار.

جاڭا سەزىمدى تۇسىنە ءبىلۋ ءۇشىن سىنشىل بولۋ، ساياساتشى بولۋى از ەكەن، سول سەزىمنىڭ دەنەڭدى دۋىلداتىپ، جۇرەگىڭدى تۋلاتىپ تولقىتۋى قاجەت ەكەن. بىلايىنشا ايتقاندا، جاڭا سەزىممەن بويىڭنىڭ تەڭدەسى بولۋى كەرەك ەكەن.

سەزىم تۋرالى ايتا تۇسەيىنشى...

كيروۆ ولگەندە لەنينگرادتارى مەنىڭ ءبىر جولداس قىزىم بىلاي دەپ ماعان حات جازدى:

«اكەم سەرگەي ءميرونوۆيچتىڭ ولگەنىن ەستىپ، زاۆودتان كەلدى دە، ساندىقتا جاتقان ەسكى ناگانىن الىپ مايلاپ، ءسۇرتىپ، تىنىش تاپپاي، جاۋعا اتتاناتىنداي تۇنىمەن ۇيىقتامادى. وسى جاعدايدى سوزبەن ايتىپ بولمايتىن ءبىر اسا جالىندى، ساۋلەلى سەزىم بار».

مەن جولداس كيروۆ ءولىمى جونىندە كوپ ولەڭ، پوەمالار وقىدىم. ءبىراق ونىڭ ەشقايسىسى دا جوعارعى حات سياقتى قانىمدى قىزدىرىپ، جۇرەگىمدى تولقىتقان جوق. وسى ءبىر نارسە ادەبيەتكە وتە قاجەت قاسيەت ەكەن-اۋ دەپ ءتۇسىنىپ ەدىم، سوندا ءبىر.

مەن سەزىم جونىندە بىرەۋگە ساباق بەرسەم بە دەپ وتىرعانىم جوق. سەزىم جونىندەگى ساباقتى ءبارىمىز بىرىگىپ تىڭداساق دەپ وتىرمىن. سول سەزىمدى تولىقتايتىن كىتاپتى تىڭداساق دەپ وتىرمىن.

ومىرگە سۇيگەن جارداي عاشىق بولعانداردىڭ ءبىرى – مەنمىن. ءبارىمىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ باستالۋى بار. بارلىعىمىزدىڭ دا ومىردە باستان كەشىرگەن اسا ءتاتتى مينۋتتەرىمىز باقىتپەن بەتپە-بەت كەزدەسكەن ۋاقىتىمىز بارلىق ءومىرىمىزدىڭ تاعدىرىن شەشىپ بەرگەن كەزەڭدەرىمىز، ولگەنشە ۇمىتىلمايتىن، ەسكە تۇسسە جۇرەكتى تۋلاتاتىن ۋاقيعالارىمىز بار. مىنە، بۇل اڭگىمە سەزىمنەن باستالىپ، مەنىڭ باستان كەشىرگەن اسا ءتاتتى قىمبات مينۋتتەرىمە، ومىرىمنەن بەت العان باعىتىنا ارنالماقشى. ءبىراق ءومىرىمنىڭ باعىتىنا جول سىزىپ بەرگەن كەزەڭىنىڭ ءوزى سول جاڭا سەزىمىنىڭ جاسالۋى مەن سەزىمدى وياتاتىن كىتاپتار ەدى. ول مەنىڭ سانالى ءومىردىڭ سوقپاعىنا تۇسپەگەن كەزىم ەدى. مەن ءومىرىمدى دە، ونىڭ باقىتىن دا سودان كەيىن تاپتىم. ىستىقپەن دە، سۋىقپەن دە سودان كەيىن تانىستىم. مەن جۇرەگىمنىڭ وتىن دا، ءومىرىمنىڭ مازمۇنىن دا سودان كەيىن جاسادىم.

مەن وندا 12 جاسار ەدىم. اعام مەنىڭ ساباقتى قالاي پىسىقتاعانىمدى باقىلاپ، قاداعالاپ تۇراتىن. ول وتە قاتاڭ ەدى ءبىر كۇنى ول انري باربيۋستىڭ جاڭا شىققان رومانىن الىپ كەلدى

─ وسىنى وقىپ، مازمۇنىن ماعان ايتىپ بەرەرسىڭ، - دەدى. مەن الدەنەشە كۇن سوڭىنا ءتۇسىپ ءجۇرىپ «وتتى» وقىپ شىقتىم. ءبىراق تۇك تۇسىنە المادىم. ەكىنشى رەت وقىپ شىقتىم، روماندا باربيۋستىڭ سۋرەتى بار ەدى سۋرەتىندە ول ۇلكەن قارا كوزدى قويۋ قارا مۇرتتى، ادەمى – اق ەدى سودان كەيىن باربيۋس دەسە وكوپتا جاتقان ۇشى-قيىرسىز كوپ سولداتتاردىڭ ىشىنەن كوتەرىلىپ، جالپى الەمگە ايقاي سالىپ تۇرعان قارا كوزدى، قارا مۇرتتى، ادەمى كىسى كوزىمە ەلەستەيتىن .

مۇمكىن، بۇل ماكسيم گوركيدىڭ جازعان بەتاشارىنىڭ اسەرى بولار.

اعايىم:

─ وسىنداي ۇلى ادام ءبىزدىڭ كومپارتيانىڭ مۇشەسى، - دەپ ءتىپتى ماقتانىپ قالاتىن.

كەيىنىرەك، ءومىر باقىتىنىڭ ءدامىن تاتا باستاعان سوڭ قانداي تىلەك بولسا دا، ورىندالاتىنىنا كوزىم جەتە باستاعان سوڭ، انري باربيۋستى كورۋگە وتە قۇمار بولدىم.

بۇل قۇمارلىقتى ءومىرىمنىڭ بارلىق وي-قىرىنان الىپ ءوتىپ، 1935 جىلعا دەيىن اكەلدىم. 1935 جىلى جاستايىمنان جانىمنىڭ ارمانى - باربيۋستى كوردىم. ءبىراق مەن كورگەندە ول كونسەرۆاتوريا زالىندا ۇلكەن قارا كوزدەرىن ماڭگىلىك جۇمىپ جاتىر ەدى مەن ءسويتىپ ونىڭ وتتى كوزدەرىن كەرە المادىم. مەن وعان جەر بەتىنەن كەتەر الدىندا كەزدەسىپ، بىرنەشە رەت، اقتىق رەت الدىنان ءوتىپ بارا جاتىپ جىلاپ جىبەردىم. مەن بۇرىن ەش ۋاقىتتا دا جىلاماعان ەدىم. تەك مىناداي ءبىر جارداي بولدى.

1931 جىلى لەنينگرادتا وقىپ جۇرگەنىمدە «اكەڭ ءولدى» دەگەن تەلەگرامما كەلدى مەن جىلاعانىم جوق. ءبىراق، نەگە ەكەنىن قايدام، جولداستارىمنىڭ بارلىعىن جيناپ الىپ، «اكەم ءولدى» دەپ ايتتىم دا، جۇگىرىپ ۇيگە كەتىپ قالدىم. كەشكە ءبىزدىڭ ەكىنشى كۋرستاعى بارلىق ستۋدەنتتەر جينالىپ كەلىپ، ماعان كوڭىل ايتتى. مەنىڭ قايعىما ورتاق ەكەندەرىن ءبىلدىردى. سوندا گرۋزين بالاسى - جولداسىم سيۆادزە: «قايعىرما، ءبىز ەكەۋمىز سوۆەت ۇكىمەتى دەيتىن ولمەيتىن اكە تاۋىپ العانىمىز جوق پا»، - دەدى سوندا مەن قايعىدان ەمەس، قۋانعاندىقتان جىلاپ جىبەردىم. ومىردە جالعىز ەمەس ەكەنىمدى سەزۋ، بۇكىل وتان بولىپ مەنى سۇيەتىنىن سەزۋ مەنى اسا باقىتتى ەتتى، جولداسىمنىڭ وتە جىلى ءسوزى كوڭىلىمدى بوساتىپ-اق جىبەردى.

مەن جاڭا سەزىممەن، ينتەرناتسيونالدىق سەزىممەن وسىلاي كەزدەسىپ ەدىم.

مەن ومىردەگى ەڭ ءتاتتى مينۋتتەردى، باقىتتى سودان كەيىن تاپتىم.

مەن وسى اڭگىمەنى تەڭىز جەلىنە كەۋدەمدى توسا تۇرىپ جازدىم. ءومىردىڭ جولىنا، باقىتتىڭ سوقپاعىنا ەڭ العاش تۇسكەن مينۋتتەر اسا قىمباتتى بولدى. سول الىستاعى مينۋتتەر جەل بولىپ كەۋدەڭە سوعىپ، اۋا بولىپ ىشىڭە كىرىپ جاتقانداي بولادى. سول ءتاتتى مينۋتتەر تەڭىز جەلىندەي كوڭىلدى كوتەرەدى جەلپىپ ۇرلەيدى، ەسكىرگەن تۇزدى ءيسى كەڭ دەم الدىرادى.

...باياعىدا، بۇدان كوپ بولدى، مەن وندا سەگىز جاسار ەدىم; اۋىلدا اسىق ويناپ، قوزى جايىپ جۇرەتىن ەدىك. ومىردە قالا كورمەگەن، قولىنا قاعاز ۇستاماعان اجەم ءبىرىنشى رەت قالاعا بارىپ، ماعان ءبىر كىتاپ اكەلىپ بەردى ەشكىمگە كورسەتپەي، مەنى وڭاشالاپ شىعارىپ الدى دا:

─ قالقام، بولاشاقتان ءۇمىتىمىز بار. مىناۋ دۇنيەدەگى بارلىق انالاردىڭ قامقورى، جاناشىرىنىڭ جازعان كىتابى دەيدى بۇل اۋليە ادام دەيدى. وسىنى ءوزى وسكەندە وقىپ، ماعان ءتۇسىندىرىپ بەرەرسىڭ. ەشكىمگە بەرمەي، جىرتپاي ساقتا، - دەدى. سودان بەرى كوپ جىل ءوتتى. ودان بەرى مەن باقىتتى دا، قۋانىش، ماحابباتتى دا ومىردەن تاپتىم. «جەردە ادام بولۋ - ۇلكەن باقىت» - دەيدى ۇلى جازۋشى. مەن وسى ۇلى باقىتقا يە بولدىم.

مەن وسى ءومىرىمنىڭ قىرىنان قارعىپ، ويىنان ورعىپ وتكەندە دە وسى انام بەرگەن كىتاپتى تاستاعانىم جوق.

─ باقىتتى، شىراعىم، قۇداي بەرمەك ەدى ازرەت سۇلتان بەرمەك ەدى، ەندى وسى كىتاپ بەرەر، وقى، شىراعىم - دەگەن ەدى اجەم. وسى كىتاپ ماعان باقىت بەردى. مەن انام بەرگەن كىتاپتى «بارلىق انالاردىڭ بىردەن-بىر قامقورى، جاناشىرى جازعان كىتاپتى»، ەڭ ءبىرىنشى رەت ازرەت سۇلتاننىڭ ءدال تۇبىندە وتىرىپ وقىدىم. كىتاپتىڭ باسى جىرتىلىپ قالعان ەكەن. مەن وقىپ بولعان سوڭ، بازاردان جارتى كەز قىزىل شۇبەرەك ساتىپ الدىم دا، اعاشقا تۋ قىلىپ تاعىپ، اجەمە اپارىپ بەردىم.

─ كىتاپ بەرەتىن باقىت وسى كورىنەدى - دەدىم.

كىتاپتىڭ اتىن، اۆتورىن بىلمەسەم دە، ىشىنەن تۇسىنگەنىم وسى ەدى ەرتەڭىنە اجەم قولىنا قىزىل تۋ الىپ، ءبىرىنشى رەت ماي ميتينگىسىنە شىقتى. بۇل بۇكىل انالاردىڭ قامقورى بولعان ادامعا سەنۋشىلىكتىڭ كۇشتىلىگىنە ەدى.

كەيىن، 29 جىلى لەنينگرادتا سول كىتاپتى تالقىلادىق. ول كىتاپ ماكسيم گوركيدىڭ «اناسى» ەكەن.

1931 جىلى تۇركىستان بارعاندا ماكسيم گوركيدىڭ ۇلكەن پورترەتىن الا باردىم.

─ بۇل كىم؟ - دەدى اجەم.

─ بۇل باياعى ءوزى بەرگەن كىتاپتى جازعان «بارلىق انالاردىڭ جاناشىرى» بولعان ادام، -دەدىم مەن.

مادەنيەت جولى باسپاعان ازياعا، حات تانىمايتىن، قالا كورمەگەن قارا حالىقتىڭ اناسىنا دا «بارلىق انالاردىڭ» قامقورى بولىپ جەتە العان ۇلى ادامنىڭ ۇلى شىعارماسىمەن مەن وسىلاي تانىسىپ ەدىم.

مەن، باربيۋس پەن گوركي جونىندە ايتىپ وتىرعاندا، ولاردىڭ ۇلى شىعارمالارىنىڭ جۇرەك تولقىتاتىنىن، ءاربىر وقىعان ادامنىڭ ومىرىنە وزىنشە باعىت سىلتەپ بەرەتىنىن ايتپاقشى ەدىم. بۇل جالپى رومان تۋرالى، رومان جازۋ تۋرالى اڭگىمە ەدى.

مەن جازۋشى بولعىم كەلدى. گوركيگە ۇساپ جاعالاۋدا، تەڭىز جەلىنە كەۋدەمدى توسەي وتىرىپ، ماكار چۋدرالاردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداعىم كەلدى بۇل گوركيدىڭ اسەرى ەدى گوركيگە ەلىكتەپ، تەڭىز جاعالاپ كوپ ءجۇردىم. سۇڭقار جىرىن گوركيگە ايتىپ بەرگەن قويشى جولىقسا ەكەن دەپ كوپ ىزدەدىم. ءبىر كۇنى ءبىر قويشىعا جولىقتىم.

─ گوركيدى بىلەسىڭ بە؟ - دەدىم.

─ بىلگەندە قانداي، كولحوزىمىزدىڭ اتى - گوركي.

─ سۇڭقار جىرىن وقىپ پا ەدىڭ؟

─ يا

─ سول سياقتى جىر ايتىپ بەرەسىڭ بە؟

─ ونداي جىردى قايدان ايتايىن، ويتكەنى ونى دۇنيەدە ءبىر - اق رەت تۋعان گوركي جازعان. ءبىراق ءبىر ەرتەگى ايتايىن.

سوندا قويشى شال ماعان وسى «تەرەك پەن قىزىل گۇلدى» ايتىپ بەردى.

«تەرەك پەن قىزىل گۇل»

تەكشە تاۋدىڭ باۋىرىندا، ءمولدىر بۇلاق جاعاسىندا ۇزىن تەرەك بولاتىن ەدى. بۇل تەرەككە جاقىن جەردە، قالىڭ شوپتەر اراسىندا، جىلدا جايناپ شەشەك اتىپ، اينالاعا جۇپار ءيىسىن تاراتاتىن ءبىر قىزىل گۇل ەسەتىن ەدى.

ساياحاتتا جۇرگەن جاستار، ءمولدىر بۇلاق جاعاسىنا كوركەم تەرەك ساياسىنا كەپ وتىرىپ دەمالاتىن، قىزىل گۇلدىڭ جۇپار ءيىسىن تازا اۋادا ەركىن جۇتىپ كوڭىلدەنىپ، شاتتاناتىن.

بىر كۇندەرى ءبىر سۇلۋ قىز كەلىپ بۇلاق جاعاسىنان قىزىل گۇلدى كەردى - داعى قاسىنا كەپ وتىردى. مەن بىلەم بە سەبەپتەرىن: قىز ءجۇرىپ قىزىل گۇلگە جاقىن بولعان عوي ەجەلدەن، ايتەۋىر ول سودان كەيىن كۇندە كەلىپ قىزىل گۇلدى سىلاپ-سيپاپ ماپەلەيدى جان - جاقتاعى كەسىر ەتەر، ءسانىن بۇزار ءشوبىن جۇلىپ، ادەمى ەتىپ وسىرەدى.

كوككە موينىن سوزعان تەرەك، تاكاپپار بوپ وسكەن عوي، ول ءىشى كۇيىپ قىزعانادى، سۇلۋ قىز دا قىزىل گۇل ەكەنىن قايدان ءبىلسىن، سۇيىلگەن سۇلۋ گۇلگە قۇمار بولاتىنىن قايدان ءبىلسىن، قىز جۇرەگىن ۇرلاپ العان قىزىل گۇلدى كوپ ويلانىپ، مۇقاتپاقشى بولادى تەرەك.

تاڭ الدىندا قىزىل گۇلدەر شەشەك اتىپ سىلانعاندا، سۇلۋ قىزداي تارانعاندا، ۇزىن تەرەك دورەكىلەۋ ءسوز باستايدى:

«ە، قىزىل گۇل، تاڭ اتاردا شەشەك اتىپ سىلاناسىڭ، سۇلۋ قىزداي تاراناسىڭ، ءبىراق سەن گۇل، تابيعاتتىڭ سەنى ابدەن مازاق ەتىپ، قور قىلعانىن سەزەسىڭ بە؟ وسىمدىكتەردىڭ ىشىندەگى ەڭ جامانى سەن بولاسىڭ، ۇزىندىعىڭ ءبىر - اق تۇتام، الابۇتا، قامىستاردان بويىن وزىپ، موينىن اسىپ ەش نارسەنى كورە المايسىڭ. اعاشتارعا پاتشا، ۇزىن تەرەك مەن بولامىن، جەر بەتىندە نە بولسا دا كورىپ، بيىك تۇرام. الابۇتا، قامىستاردان باسقا نارسە كورە الماعان سەن دە ءوزىڭدى ۇيالماستان باقىتتى دەپ سانايسىڭ - اۋ!»

شەشەك اتقان القىزىل گۇل ساسپاي بىلاي جاۋاپ بەرەدى.

«تاكاپپار بوپ وسكەن تەرەك، اقىلىڭ قىسقا، بويىڭ ۇزىن... بويىم قىسقا بولعانىمەن، ادام ماعان باقىت بەرگەن. ءجۇز جىل ءومىر سۇرسەڭ - داعى، تاستان باسقا نەنى كوردىڭ، تاۋ ارتىندا نەلەر بارىن سەن بىلمەيسىڭ، سەزبەيسىڭ دە.

سەن دە تاسسىڭ، قوزعالمايسىڭ. كۇندە ماعان كەپ جۇرگەن قىز مەنى، قىزىل گۇلدى قولىنا ۇستاپ، سامولەتپەن اسپانعا ۇشتى، تاۋ ارتىندا نەلەر بارىن ءوز كوزىممەن كورىپ ءتۇستىم. مۇنداي قۇرمەتتى مىڭ جىلدا دا سەن كورمەسسىڭ. ءبىر ورىندا تاستاي قاتقان، ۇزىن تەرەك بولعاننان دا، ءبىر ورىننان قوزعالا الماي، ءومىر بويى تۇرعاننان دا، ءبىر - اق رەت اسپانعا ۇشىپ، ايداي سۇلۋ قىزدى قۇشىپ، جەر بەتىنە تۇسكەن ارتىق...»

تەرەك مۇنى تىڭداپ الىپ، بىلايشا دەپ ءسوز قوزعادى:

«سەن دە، قىزىل گۇل، ماقتانۋعا سەبەپ تە جوق، جەلەۋ دە جوق. سورلى گۇلىم، مەنىمەن تەڭەسۋگە ساعان قايدا؟ مەن وسكەلى ءجۇز جىل بولدى، ءالى ءجۇز جىل جاسارمىن مەن. ال سەن بولساڭ ءبىر كۇندىكسىڭ، ءبىر - اق كۇندىك ءومىرىڭ بار. بۇگىن بارسىڭ، ەرتەڭ جوقسىڭ، بۇگىن تاڭدا شەشەك اتساڭ، ەرتەڭ قۋراپ سولاسىڭ. ءاي، سورلى گۇل، سويتە تۇرىپ ماعان قارسى سويلەيسىڭ - اۋ!»

كۇن ساۋلەسىن جۇتىپ جاتىپ، قىزىل گۇل قىسقا عانا بىلاي جاۋاپ بەردى.

«ۇزىن تەرەك ءجۇز جىل جاساپ نەنى ءبىلدى، نەنى كوردى؟

حالىققا جەمىس بەردىڭ بە؟ اۋەگە جۇپار ءيىسىن شاشتىڭ با؟ ءبىر كۇن ءومىر جاساسام دا، جەر ءجۇزىن مەيرام كۇنى بۇكىل حالىققا باقىت بەرگەن، بۇل حالىققا ساۋلە سەپكەن ۇلى كوسەم كەۋدەسىنە سىيلىق بولىپ تاعىلدىم مەن.

ۇلى كوسەم جۇرەگىنىڭ سوعۋىن دا ەسىتتىم مەن. سوندا بۇل جەردى ءجۇز كوسەم جاققا كەزىكتى، كوسەمدەپ ءبىر شوق گۇلدى جەر ءجۇزىن ءبارى كوردى. بۇدان ارتىق باقىت بار ما؟ بۇدان ارتىق قۇرمەت بار ما؟ تاۋ مەن تاستىڭ اراسىندا ەلگە ەشقانداي جەمىس بەرمەي ءجۇز جىل ءومىر سۇرگەننەن دە، ۇلى كوسەم كەۋدەسىنە 15 مينۋت تارىلعان سوڭ قۋارعانىم جاقسى ەمەس پە؟..»

كورگەنىمدى مەن دە ايتايىن، ەندى كەزەك كەلسە ماعان، مەيرام كۇنى جايناپ كەت قىزىل الاڭ.

قاراپ تۇرسام كوزىم تىگىپ، حالقى بەرگەن گۇلدى كەۋدەسىنە تاعىپ الىپ، ۇلى كوسەم كەلەدى ەكەن. ۇلى كوسەم - ول دانىشپان.

قيالشىل بوپ تۇرعان شال ەم، بىلايشا وي ويلايمىن:

«بىر - اق رەت ۇلى كوسەم كەۋدەسىنە تارىلعان گۇل وسىنشاما قۋاندى. ال كوسەمنىڭ كەۋدەسىنەن ماڭگىلىككە شىقپايتۇعىن، ەش ۋاقىتتا قۇشاعىنان، جۇرەگىنەن كەتپەيتۇعىن جاستاردىڭ دا ءبىر ارمانى بار ما ەكەن!» - دەپ ويلايمىن مەن...

مەن جازۋشى بولام دەپ ءجۇرمىن، روماننىڭ سيۋجەت جاعى جۇرەگىڭنىڭ سوعۋى بولعان ۇلى باقىتتى، ارمانسىز جاستاردى - روماننىڭ تەماسىن وسىلاي تاپقان ەدىم.

ماڭگىلىك ءومىر تۋرالى جىر

كەشكە تامان، تاۋدان تۇمان جىلجي ءتۇسىپ، تەڭىز بەتىن قاپتايدى. سونسىن كىشكەنە ەكپىن سوعىپ، تۇماندى ۇرلەپ تۇرىپ، جوق قىلىپ جىبەرەدى. سوندا كوك تەڭىز ايناداي مولتىلدەپ كەرىلىپ جاتادى.

تەڭىزدە شەك جوق الدەقايدان بارىپ كوكجيەككە قوسىلىپ كەتەدى. كۇنى بويى تولقىن سوعىپ ەسەڭگىرەگەن تەڭىز جاعاسى تىنىش - اق.

ارقامىز - تاۋ، الدىمىز - تەڭىز، سۋ جاراسىندا ءبىز وتىرمىز. مەن، راقمەت، سەيتەن، ۆالەنتينا. ورتامىزدا - تولەڭگىت جىرشى.

─ اعا، اڭگىمە ايتشى - دەيمىز ءبىز.

تولەڭگىت كامزولىنىڭ تۇيمەسىن ارىتىپ، ويلانىپ، شەكسىز تەڭىزگە قاراپ ءبىراز وتىرادى. الدەن ۋاقىتتا. «قاپ، بولماس!» دەيدى دە، دومبىراسىن الىپ ءوزىنىڭ وتە جاقسى كورەتىن «ماڭگىلىك ءومىر» جونىندەگى جىرىن ايتادى. ءبىزدىڭ دە ەستيىك دە ىنتىعىپ وتىراتىنىمىز وسى بولعان سوڭ جىرشىنى قورشاي تۇسەمىز. تولەڭگىت اققۋداي ساڭقىلداپ، تەڭىز تىنىشتىعىن بۇزىپ، شاعالالاردى شۋلاتادى.

«ومىر دەگەن تۇڭعيىقتىڭ تۇبىندە مەن ءجۇر ەدىم،

ولىم دەگەن سۋىق ءسوزدىڭ ىشىندە مەن ءجۇر ەدىم.

ومىر دەگەن وكسىگىمدى باسا الماستان ءجۇر ەدىم،

بىر جابىققان كوڭىلىمدى اشا الماستان ءجۇر ەدىم.

كۇندە كۇلىپ اتاتۇعىن، اق ساۋلەلى التىن تاڭ،

بۇلبۇلىنىڭ ۇنىمەنەن مەش بىلاي جىر قىلعان:

ارقانىڭ ارداگەرى، اقىن جىراۋ،

الدىندا قازىلعان ور، قالىڭ شىرماۋ.

ومىرگە ەكى تۋىپ، ەكى كەلمەي،

ارماندا، ەسىل ەرىم، كەتەسىڭ - اۋ.

بىر ادامنىڭ، ءبىر ءومىرى ماعان از عوي دەۋشى ەدىم،

تۋىپ، ءولىپ كەتۋدى دە ماعان از عوي دەۋشى ەدىم

اعاش - ەكەش اعاش تاعى كەپ كوگەرىپ، قۋارار،

سەنىڭ ءومىرىڭ ءبىر – اق رەت كوگەرەر دە، سۋالار.

ەبەلەكتەي ەربەڭ ەتىپ جەر بەتىنەن كەتەرسىڭ،

ومىرىندە ءوزىن جەڭدى ءبىز قالدىرماي ەتەرسىڭ.

ومip دەگەن وكسىگىمدى باسا الماستان ءجۇر ەدىم.

ونەرىمنىڭ بارلىق گۇلىن اشا الماستان ءجۇر ەدىم.

ومىرىمنىڭ دە; ۋاقىتتىڭ دا سارىندارىن مەن كوردىم.

مولا بولعان عاسىرلاردىڭ قابىرلەرىن مەن كوردىم.

مىڭ جىلداردىڭ قۋ سۇيەگى - مولا ىشىندە مەن تۇردىم،

كوپ عاسىرلار ءوتىپ جاتقان جول ۇستىندە مەن تۇردىم،

كەڭ دالانى باۋرىنا الىپ قارا ءتۇن دە قاپتادى،

مولالاردىڭ جۇمباقتارىن قاراڭعىدا ساقتادى.

جەردى، ءشوپتى قوزعاپ، ءتۇرتىپ، ۇرلەپ ۇشىپ جەل كەتتى،

ولگەن ءومىر، جانسىز جاندى سۋ بەتىندەي تەربەتتى

كوپ عاسىرلار تۇيىسكەن جەر، بۇدان شىعار مىڭ تاراۋ.

مولا ۇستىندە جەلبىرەيدى قارا شاشاق ءبىر جالاۋ.

مول بولعان سوڭعى عاسىر - سول ءقابىردىڭ تۇبىنەن،

ۇن شىعارىپ ءسوز سويلەستى ءبىر قارت كىسى مەنىمەن:

«ەلۋ جىلدار بۇدان بۇرىن ولگەن ەدىم، جان بالام،

تانىماساڭ ەندى تاعى، سەن نەمەرەم، مەن باباڭ.

بۇل ومىردە سەكسەن جاساپ ءولىپ كەتكەن ادام ەم.

موينىمداعى مىندەتىمدى اتقاردىم دەپ ساناپ ەم.

جەر بەتىندە سۇيرەتىپ ءجۇرمىن ەلىم ءبىر عاسىر،

ول عاسىردىڭ سۇيەتۇعىن ۇلى جوقتى جاناشىر.

جەر بەتىندە سۇيرەتىلىپ ءجۇرىپ ەدى ءبىر داتقا،

قان ارقىلى، مال ارقىلى جەتكەن، شىركىن، مۇراتقا.

كۇنگەي مەنەن تەرىسكەي بوپ سۇلاپ جاتقان دالا ەدى،

سول دالادا قازاق دەگەن سورلى حالىق بار ەدى

بەتەگەدەن بيىك ەدى، الاسا ەدى جۋساننان،

قايتقان قۇستاي كەيىن جۇرگەن، باقىت كورمەي قاشاننان.

جەل بىلەتىن ۇشاتىنىن، ساي بىلەتىن قونارىن،

قۇدايى دا، ادامى دا ويلاماعان وبالىن.

سول حالىقتىڭ داتقا جۇرگەن جانشىپ، باسىپ ارقاسىن.

قاننان ارىق اعىزعان ول، سۋسىن ءىشىپ قانعاسىن.

بۇل جاۋىزدىڭ سۇمدىقتارىن، ويلاپ ءبىلىپ ءتۇسىندىم.

بىر كۇن بارىپ ات ۇستىنەن جۇلقىپ ونى ءتۇسىردىم. –

ەر ۇستىندە ۇيىقتاماساڭ اتقا ءمىنىپ نەڭ بار ەدى!

حالىق قامىن جەي الماساڭ، داتقا بولىپ نەڭ بار ەدى؟

دومالاتىپ ساباپ الدىم جۇرت الدىندا داتقانى،

جەردى جارىپ وسى حابار ساردالانى قاپتادى.

مەنى سوندا ەلدەن اسقان باتىر دەدى تامام جۇرت،

قايتپاس قايسار ارىستاننىڭ اتىن بەردى ماعان جۇرت،

جانىم بالام، توزباۋشىلىق، وشپەۋشىلىك قايدا ەكەن،

ماڭگى جاساۋ، ەش ۋاقىتتا ولمەۋشىلىك قايدا ەكەن؟»

ومىر دەگەن وكسىگىمدى باسا الماعان جان ەدىم.

ونەرىمنىڭ بارلىق گۇلىن اشا الماعان جان ەدىم،

باسە، قانە، ماڭگى جاساۋ، ولمەۋشىلىك قايدا ەكەن؟

وتە ۇمىتشاق ۋاقىتقا كونبەۋشىلىك قايدا ەكەن،

سونان بەرى كەپ ىزدەدىم ولمەۋشىلىك جاساۋدى،

ماڭگىلىكتىڭ ەتەگىنەن ماڭگى تۇردە ۇستاۋدى...

قىزىعىنا كەلە جاتىر تۇيدەكتەلىپ جىر ەندى،

بۇل ءداۋىردىڭ باس كەزى ەدى، 20 جىل ەدى

الىستاعى اۋىلىما كەلە جاتتىم ات جەگىپ.

قۇبا جوننان قۇلاي تارتىپ، ءبىر اياڭداپ، ءبىر جەلىپ.

بىر ۋاقىتتا جول ۇستىندە ءبىر قارايعان كوردىم مەن،

جەلە-جورتىپ، جۇرەك تولقىپ جاقىنداپ-اق كەلدىم مەن.

I

كەلىپ تونسەم: ءبىر جاس جىگىت قىزىل قانعا بويالعان.

جارالانعان، السىزدەنگەن، ەلۋگە دە تايانعان.

كورىنىپ تۇر ءبىر كىسىگە بىرنەشە ادام جابىلعان.

وڭ جاق قولى شىنتاعىنان بالتامەنەن شابىلعان.

شابىلعان ون قول ۇستىندە كىتاپ تولعان جاشىكتىڭ.

جارالىنىڭ اۋزىنان مەن جالىندى سەز ەسىتتىم:

«اۋىلىما ولمەۋشىلىك مەن اكەلە جاتىر ەم،

اناۋ انە جاشىكتەپ كىتاپتاردى وقىپ پا ەڭ؟

ول كىتاپتار - ۇلى ماركس، لەنيننىڭ ەڭبەگى،

ول ەڭبەكتەر ماڭگى جاساۋ، ولمەۋشىلىك ورنەگى.

سول ەڭبەكتى ولمەيتۇعىن، وشپەيتۇعىن اعاتاي،

مەن اۋىلعا الىپ كەلە جاتىر ەدىم شارشاماي.

جەتكىزبەستەن تاپ دۇشپانى جول ۇستىندە قۇلاتتى،

بىراق جاۋعا مەن بەرمەدىم ولمەيتۇعىن كىتاپتى.

سونى مىقتاپ ۇستاپ جاتىر مەنى قولىم كەسىلگەن،

ولسەم - داعى، ولمەۋشىلىك شىعار ەمەس ەسىمنەن.

مەن ولەرمىن التىن كۇننىڭ شىعۋىنا قاراماي،

بىراق جاۋعا مەن بەرمەدىم ولمەيتۇعىن كىتاپتى.

اۋىلىما كىتاپتاردى جەتكىزىپ بەر، اعاتاي.

بۇرالا باسقان سوقپاقتى جول، بۇرىلىپ قىردان اسقاندا،

اقتىق ءسوزىن ماعان ايتتى، قاراپ تۇرىپ اسپانعا:

«بىر سىر بار ەدى ساقتاپ جۇرگەن جۇرەگىمنىڭ تۇبىندە،

سول سىرىمدى ايتايىن مەن، ولمەي تۇرىپ تىرىمدە.

قاراپ تۇرساڭ، توڭكەرىسكە، وتانىنا، تاريحقا.

ادامداعى قىمبات قاسيەت - بەرىلگەندىك حالىققا.

بۇكىل حالىق ماقساتى ءبىر، بارلىعىندا ءبىر نيەت،

وتان ءۇشىن باستى بەرۋ بارىندە بار قاسيەت.

مەندە بار ەدى بەرىلگەندىك، سۇيۋشىلىك وتاندى.

سوندىقتان دا توڭكەرىستىڭ سولداتى بوپ اتاندىم.

مەنىڭ قانىم ميلليوننىڭ تامىرىندا اعادى.

بىر جۇرەگىم ميلليوننىڭ جۇرەگى بوپ سوعادى.

مەنىڭ باقىتىم، قۋانىشىم بۇكىل ەلدىڭ بولادى،

مەن جاساسقان جاڭا ءومىر جايناپ وسەدى، جانادى.

ماعان قىمبات بارلىعىنان - بەرمەگەندىك كوسەمگە،

ول بەرىلگەن ميلليوننىڭ جۇرەگىنەن وشەر مە؟

ەندەشە مەن ماڭگى جاساپ، وشپەيمىن دە، ولمەيمىن،

ەش ۋاقىتتا جوعالمايمىن، توزبايمىن دا، سونبەيمىن.

وڭتۇستىكتىڭ ىستىق كۇنى باتىس جاققا بارعاندا،

قىرقا، قىرلار قاراۋىتىپ الدەقايدا قالعاندا،

دالا ەركەسى تەنتەكتەۋ جەل قۇشاقتاپ ءشوپتى العاندا،

سوڭعى ءسوزىن ول ارنادى باقىت جولىن سالعانعا.

قىردان، تاۋدان، سۋدان اسىپ، قىزارىپ جانىپ كۇن باتتى،

كۇنمەن بىرگە ماڭگىلىككە جارالى جان جول تارتتى،

سول ۋاقىتتا ەسىم اۋىپ، مەن اربادان قۇلادىم،

بار داۋسىممەن شىن جۇرەكتەن ايقاي سالىپ جىلادىم.

ايدالادا جالعىز ءوزىم بارلىق جەردى قوزعادىم،

جالعىز ۇلى ولگەن انا سياقتى بوپ بوزدادىم...

ماڭگى ءومىر ولمەۋشىلىك وسىلايشا تابىلعان،

باقىتپەنەن، وتانمەنەن قالانىپ بىرگە سالىنعان.

مەنىڭ قۇرداستارىم

(رومانعا باراتىن جول)

بۇل تاقىرىپ مەنى كوپ ويلاندىردى. مەن قايىرشىلار ماسەلەسىن شەشپەكشى بولعان ولەشا سياقتىمىن.

مەن روماندا جازىپ وتىرعان راقمەت ءبىر كۇش ماعان بىلاي دەدى.

─ ساتتار، سەن قالاي جازعىڭ كەلەدى؟ ولەشاشا جازعىڭ كەلە مە؟ ولەشا وتە نازىك جازۋشى عوي. ول شىن جۇرەكپەن، جۇرەگىنىڭ وتىمەن، جانىن ورتاعا سالا جازادى. «ستۋدەنت ورلوۆ مەنىڭ قارىنداسىم ۆەرامەن جۇرەتىن ەدى. وسى ارادا ءبىر ءتۇرلى اشىقتىق سىرىن جاسىرماۋشىلىق كورىنىپ تۇرعان جوق پا؟

مەن ۇندەگەنىم جوق.

─ تاقىرىپ سەنىڭ جۇرەگىڭدى تولقىتا ما؟ - دەدى ول ماعان.

─ ءيا....بىراق مەن ولەشا ەمەسپىن عوي - دەدىم مەن.

─ دۇرىس - اق. سەن ولەشا ەمەسسىڭ، سوندىقتان سەنىڭ جۇرەگىڭدى تولقىتادى - دەدى ول.

يا، مەنىڭ ويلانعانىم راس. مەن ءوزىمنىڭ دوسىم جونىندە جازباقشى ەدىم، سوندىقتان ول جونىندە وتىرىك ايتۋعا مەنىڭ قاقىم جوق ەدى. مەن وسىلايشا شىن جۇرەگىمنەن، ادال كوڭىلىممەن اشىق جازباقشى بولدىم. ءبىراق شىن جۇرەكتەن جازۋشىلىقتىڭ، ادال كوڭىلدىلىكتىڭ ءوزى مەنىڭ اڭگىمەمنىڭ تاقىرىبى بولىپ كەتتى.

بۇل بىلاي بولعان ەدى:

ول باياعىدا قويشى بولعان، ونىڭ ارتىنان ينجەنەر اتاعىن الىپ، قاراعاندىدا ۋچاسكە ناچالنيگى بولعان. ول كوركەمونەردى ءوزىنىڭ ۋچاسكەسىنەن گورى جاقسى بىلەتىن ەدى كوركەم ادەبيەتتىڭ كومەسكى سوقپاقتى جولىمەن شترەكتە جۇرگەندەي بوپ جۇرەتىن. سكريپكا جونىندە سويلەسە، ءوزىنىڭ شاحتەرلىك لامپاسى جونىندە ايتىپ تۇر عوي دەيتىن ەدى. فلوبەر جونىندە وزىمەن ءبىر كۋرستا بىرگە وقيتىن ستۋدەنتتەرىنەن ارتىق بىلەتىن ەدى ول الەكساندر پروكوفەۆتىڭ بارلىق ولەڭىن جاتقا بىلەتىن. ول جاڭا تۋعان ىنىسىنە كريستوۆ دەپ ات قويعان. «رومەو دجۋلەتتا» تراگەدياسىنىڭ ءبۇتىن ساحنالارىن جاتقا ايتاتىن. ول كۋزما پرۋتكوۆتىڭ بارلىق ءافوريزمىن بىلەتىن. ول «رۋسالكاداعى» مەلنيك ارياسىن جاقسى ايتاتىن. ونىڭ كۆارتيرىندە يوگانن سەباستيان باح پەن سپينوزانىڭ پورترەتى ءىلۋلى تۇراتىن. ونىڭ ۇلكەن كىتاپحاناسى بار ەدى ول كىتاپحانادا ۇلى لەنيننىڭ تومىنان باستاپ دجەمس دجويستىڭ «ۋليسىنا» دەيىن بار ەدى كوپ ادامدار مۇنىڭ ءبارىن قايدان بىلەدى دەپ تاڭ قالاتىن. مەن مۇنىڭ ءبارىن قايدان بىلەتىنىن جاقسى بىلەتىن ەدىم. تەرەڭ بىلەتىنىن دە بىلەتىن ەدىم. ءبىراق مەن دە تاڭ قالدىم. ونىڭ سەبەبى مىناۋ ەدى:

ول دولبى جازىعىندا تۋعان. ول كوش ۇستىندە تۋىپ جەرگە، شوپكە شىرىلداپ تۇسە قالعان ەدى. ونىڭ ارقاسى ءبىرىنشى رەت كورپەگە ەمەس، دالاداعى جەرگە تيگەن ەدى ول ەش ۋاقىتتا دا بەتحوۆەننىڭ اتىن، رەمبراندتىڭ اتاعىن ەسىتپەگەن ەدى. بۇل دالادا ەش ۋاقىتتا دا سكريپكا داۋسى سىڭسىماعان. بۇل جەردە ەش ۋاقىتتا گومەر اتى اتالماعان، بۇل دالانىن ءۇستىن باسىپ بەرانجە ولەڭىن بىلەتىن ادام ەش ۋاقىتتا جۇرمەگەن. بۇل ارادا ءبىر - اق تانىس نارسە بار ەدى ول كۇن ەدى. بۇل ارادا سەكسەۋىل بار ەدى، ءبىراق ول دا جالعىز ەدى.

راقمەتتىڭ شەشەسىنەن سۇراڭىزشى، ول ومىرىندە قالانى كوردى مە ەكەن؟ موسكۆا دەگەن ءسوزىن ەستىمەگەن. راقمەتتىڭ اكەسىنەن سۇراڭىزشى، ول ومىرىندە قاعاز كوردى مە ەكەن؟ سيا دەگەن ءسوزدى ەسىتتى مە ەكەن؟

بۇل دولبى جازىعىندا مادەنيەت بولعان ەمەس.

يا، ول وسى ارادا تۋعان ەدى وسى دالادا تۋىپ، وسىنشا عىلىمدى ءبىلىپ ۇلگەرگەنشە مەن تاڭ قالعان ەدىم.

─ سەن بەكەر تاڭ قالاسىڭ، دالاعا قاراشى - دەدى ول ماعان.

مەن سوندا ونىڭ سەبەبىنە ءتۇسىندىم.

سويتسەم، دالانىڭ ءوزى وزگەرىپ كەتكەن ەكەن. كۇش كەشە بۇل دالادا زامانىمىزدىڭ ۇلى ادامى سەرگەي ميرونوۆيچ كيروۆ بولعان ەكەن. بۇل دالاعا مەملەكەتتىك مۋزىكا تەاترى كەلگەن ەكەن. بۇل دالانى لەنينگراد جازۋشىلارىنىڭ بريگاداسى ارالاپ ءجۇر ەكەن. بۇل دالادا قىزىل گۇل ەسە باستاپتى. گازەتتەر شىعارىلىپ، تراكتور جۇرە باستاپتى. بۇل جەردە كوسەم اتى كۇن دەگەن سوزدەن دە تانىسىراق بولىپ كەتىپتى. بۇل ارادا ماكسيم گوركي اتتى كولحوز ۇيىمداسىپتى. بۇل جەردە باتىس ەۆروپانىڭ ەشقانداي حالقى كورمەگەن جاڭا ءومىر مادەنيەت قۇرىلا باستاپتى. مەنىڭ ەسىمە ەدگار پونىڭ «شىندىق - فانتازيادان دا كۇشتى دەگەن ءسوزى وسىلاي ءتۇسىنىپ ەدى.

دالا دولبى جازىعى دەپ اتالۋشى ەدى.

اۋىل دولبى اۋلى ەدى. مال دولبىنىكى ەدى راقمەتتەر دولبىنىڭ مالشىسى ەدى.

وسىناۋ دالادا دولبى دەگەن باي بولعان ەدى، سول دالا دا، مال دا، اۋىل دا، مالشىلار دا دولبىنىكى ەدى. اۋادان باسقا زاتتىڭ ءبارى دولبى دەگەن ءسوز ارقىلى اتالۋشى ەدى. راقمەتتەر ءۇرىم - بۇتاعىمەن قويشى بولىپ كەلە جاتقان. راقمەتتىڭ اكەسى، باباسى - بارلىعى قويشى بولعان. راقمەتتىڭ باباسى ىستىق كۇندە قوي قايىرىپ ءجۇرىپ، بىلاي دەپ ولەڭ ايتۋشى ەدى.

دالادا قويدى باعىپ كوپ جۇرەمىن،

باي مالىنىن قامدارىن جەپ جۇرەمىن.

«مالدىڭ قامىن قويشى جەر، قويشى قامىن

جەيتىن ادام بار ما ەكەن؟» دەپ جۇرەمىن.

راقمەتتىڭ اكەسى دە:

«مالدىڭ قامىن قويشى جەر، قويشى قامىن

جەيتىن ادام بار ما ەكەن؟ - دەپ جۇرەمىن –

دەپ ولەڭ ايتاتىن. راقمەت تە وسى بەلگىلى اتا ولەڭىن ايتىپ، قويشى بولۋى كەرەك ەدى. ءبىراق عاسىرلار بويى قويشىلىقپەن كەلە جاتقان اتانىڭ زاڭىن ءبىرىنشى رەت راقمەت بۇزىپ جىبەردىك. بۇل باتىلدىقتى قالا دا، اۋىل دا كۇتپەگەن ەدى.

مۇمكىن ول ءوزىنىڭ قامىن جەيتىن ادامىن تاپقان بولار. ءبىراق مۇنى اۋىل بىلمەگەن ەدى ول جۇمباقتى تۇردە بۇزدى. ول ۇشتى-كۇيلى جوق بولدى دا كەتتى

اۋىلدا كەيبىرەۋلەر راقمەتتى قاسقىر جەپ قويدى دەپ ءجۇردى. كەيبىرەۋلەر باسماشى الىپ كەتتى دەگەندى قۇرداس دەگەندى شىعاردى. ءۇشىنشى بىرەۋلەر شايتان اينالدىرىپ، قاڭعىرتىپ جىبەرگەن دەگەن وسەك تاراتتى. ماۋلەننىڭ ايەلى «ماعان بىرەۋ ايتتى. راقمەت بۇزىلعان قىستاۋدىڭ ىشىندە وتىر ەكەن. اينالاسى جانعان وت ەكەن» - دەپ وسەك تاراتتى.

بىراق راقمەتتىڭ قاسقىر دا جەگەن جوق ەدى، باسماشى دا الىپ كەتكەن جوق ەدى، شايتان دا اينالدىرماعان ەدى. ول ءوزىنىڭ بارلىق كۇشىن جيناپ، ايعا ۇمتىلعان ارىستانداي شاپشىعان بولاتىن. ءسويتىپ، اششى، كوڭىلسىز كۇندەردىڭ، جىلداردىڭ، عاسىرلاردىڭ ءداستۇرىن بۇزدى. اتا قۋىپ كەلە جاتقان زاڭنىڭ ساباق ءجىبىن ءۇزدى. ءبىراق ونى ءوزى سەزبەدى. مۇمكىن، ول ەشقانداي ءجىپتى ۇزبەگەن شىعار. ونى باسقا نارسە ۇزگەن بولار. الدەقايدا تاۋ جارىلىپ جاتقان جوق پا ەدى، جەر استىنداعى كۇشتەر قوزعالىپ جەر سىلكىنىپ جاتقان جوق پا ەدى. ءبىراق راقمەت مۇنى دا سەزبەدى. ول، شىنىندا، ەشقانداي ساباقتى ءجىپتى ۇزگىسى كەلگەن جوق. ونىڭ ءجىپتى ۇزبەگەنى راس، ءبىراق ءۇزۋ ءۇشىن ەمەس، تىپتەن ۇستاپ قاراڭعىدان جارىققا شىعۋ ءۇشىن ىزدەدى. ول ارقان كوزدەگەن جوق، شىنجىر ىزدەگەن جوق، قۇرساۋ ىزدەگەن جوق، ويتكەنى وعان قول جەتپەيتىن ءتارىزدى ەدى. ول تەك ءجىپتى ىزدەگەن، ساباق ىزدەگەن ەدى. ءبىراق وسى ىزدەۋشىلىكتى ءوزى جەر استىنداعى كۇشتەردىڭ تولقۋى، قوزعالۋى ەدى.

سول ۋاقىتتا راقمەت ءوزىنىڭ قامىن جەيتىن ادامدى تاپتى. ول ادامنىڭ باسىندا باسماشىنىڭ بوركى جوق ەدى ول قاسقىر ءتىستى ەمەس ەدى ول قاسقىر مەن باسماشىلاردى اۋلاپ جۇرگەن ادام ەدى. قاسقىرلار مال ەتىنە مىسە تۇتپاي، ادام ەتىن جەي باستادى، باسماشىلار ادامنىڭ دا، مالدىڭ دا ەتىن قوسا جەدى. قاسقىرلار ادام قۇساپ ۇيدە وتىردى دا، باسماشىلار قاسقىرداي دالا كەزدى. باسماشى بولعان بۇرىنعى پريستاۆ ەدى. قاسقىر بولعان دولبى ەدى. انىعىراق ايتساق، قاسقىر باسماشى ەدى دە، باسماشى قاسقىر ەدى.

راقمەت باسماشىنىڭ دا، قاسقىردىڭ دا قولىنا تۇسپەدى. وعان ءداۋىر كۇلىپ قارادى. ول باقىتقا كەزدەستى. ول ءوزىنىڭ قامىن جەيتىن ادامدى وسىلاي تاپتى. ول سوندىقتان اكەسىنىڭ، باباسىنىڭ قوي جايعانداعى ولەڭىن ايتقان جوق. ول وسىلايشا داۋىرگە جولىقتى. ءداۋىر وعان قىزىل اسكەردىڭ كيىمىن كيىپ كەلدى.

بۇل بىلاي بولعان ەدى:

راقمەت قوزى باعىپ جۇرگەن. ويلاماعان جەردەن ەرتە تۋعان كوپەي كوك قوزى جوعالىپ كەتتى. سوندا دولبى توعىز جاسار راقمەتتى شىرىلداتىپ تۇرىپ سابادى. راقمەتتىڭ اكەسى تولەپتى دە سابادى.

تولەپ ۇيىنە كەلگەندە راقمەت جىلاپ ءتور الدىندا جاتىر ەدى تاياق جەگەن شال اشۋعا شىداي الماي، جۋان تاياعىمەن راقمەتتى سالىپ قالدى. راقمەت تالىپ قالدى. ول كوزىن اشىپ العاندا ۇيدە ەشكىم جوق ەدى، تەك ءۇش جاسار قارىنداسى ساعادات ۇيىقتاپ جاتىر ەدى. راقمەت ەسىكتەن شىقتى دا، بەتى اۋعان جاعىنا قاراي كەتتى. ونىڭ ەشقانداي ويى دا بولعان جوق. كەۋدەسىن كەك قىستى. كۇن باتىپ، تەپ-تەگىس دالانى قاراڭعىلىق باسقاندا راقمەت وزىنەن-وزى جىلاپ جىبەردى. ونە بويىنا قورقىنىش پايدا بولدى. ءبىراق جانسىز دالا كەرەڭ ەدى.

بىر ۋاقىتتا وسى قاراڭعىلىقتان قىلاڭ ەتىپ ءبىر اتتىلى ادام كورىندى. راقمەت ءۇن شىعارعان جوق.

─ بالا، ەي بالا، قايداسىڭ؟ - دەدى اتتىلى ادام.

راقمەت جاي عانا داۋسىن شىعاردى، اتتىلى ادام راقمەتتىڭ ءاتى-جونىن سۇرادى. راقمەت تاعى جىلاپ جىبەردى. جىلاپ تۇرىپ بارلىق سىرىن ايتىپ بەردى. اتتىلى ادام دولبىنى ءبىر بوقتاپ الدى دا: ء«جۇر مەنىمەن بىرگە، مەن سەنىڭ ەنشىڭدى الىپ بەرەم» - دەدى.

راقمەتتىڭ تانىس ەمەس، جات اۋىلعا بارعىسى كەلمەدى. ءبىراق قورشاعان قاراڭعىلىق اۋىلداعى بايدى،اكەسى تولەپتى، قىرىق تەسىك ءۇيىن ەسىنە ءتۇسىردى. دالانى باسقان قاراڭعىلىق راقمەتتى قورقىتسا، تۇننەن دە قاراڭعى اۋىلداعى ءومىرى ودان سايىن قورقىتتى. راقمەت كوندى. اتتىلى ادام راقمەتتى ارتىنا مىنگەستىرىپ الىپ: «بەلىمنەن مىقتاپ ۇستا» - دەدى. جەلە-جورتىپ ۇلكەن جولدىڭ ەرنەۋىنە كەلگەن دە، اتتىلى ادام:

─ مەنىڭ اتىم تۇرار، ەسىڭنەن شىعارما. ونان سوڭ ەسىڭدە بولسىن، سەنىڭ اكەڭ تولەپ ەمەس، ءداۋىر. ءبىزدىڭ ءداۋىر. ەش ۋاقىتتا ەسىڭنەن شىعارۋشى بولما – دەدى.

راقمەت ءداۋىردىڭ كىم ەكەنىن بىلگەن جوق. وعان بۇل ءوز جۇمباق ەدى، سوندا دا ىشىنەن« ءداۋىر، ءداۋىر» دەپ ءبىر - ەكى رەت ايتىپ قويدى. ەكەۋى بىرنەشە ساعاتتان كەيىن قالاعا جاقىندادى. سول ۋاقىتتا تۇرار:

─ مەنىڭ ءبىر بالام بار، ونىڭ اتى سەيتەن، ۇمىتپا، سەيتەن، سەن ونىمەن دوس بولاسىڭ – دەدى.

بىر مەزگىلدە قاراڭعىلىقتى قاق جارىپ ءبىر ادام شىعا كەلدى. ات تەۋىپ كەتتى. راقمەت قۇلاپ ءتۇستى. قاراڭعىدان شىعا كەلگەن ادام مىلتىقتى اتىپ جىبەردى. تۇرار كەسىلگەن تەرەكتەي تەڭسەلىپ بارىپ جەرگە قۇلاپ ءتۇستى. مىلتىق اتقان ادام، اتتى ۇستاپ الىپ ءمىندى دە، قاراڭعىلىقتى بۇركەنىپ جوق بولدى. شىعىستان كوتەرىلىپ تاڭ اتىپ كەلە جاتتى. قوزعالماستان ىڭىرانىپ تۇرار جاتتى. بارلىق كۇشىن جيناپ:

─ راقمەت، سەنىڭ اكەڭ ءداۋىر بولادى. ەش ۋاقىتتا ەسىڭنەن شىعارما، ونىڭ بالالارى كوپ. سەن وعان باراسىڭ - دەدى.

ەكى مينۋتتەن كەيىن داۋسىن زورعا شىعارىپ:

─ مەنىڭ بالام بار. سەن سونىڭ دوسى بولاسىڭ - دەدى تاعى دا.

راقمەت:

─ اعاتاي! - دەپ جىلاپ جىبەردى.

تۇرار ولەرىنىڭ الدىندا:

─ راقمەت، مەنىڭ قالتامدا ورامالىم بار، الىپ بەرشى - دەدى. راقمەت الىپ بەردى تۇرار ءوزىنىڭ قانىنا ساۋساعىن مالىپ الدى دا، ورامالعا «د» دەگەن ءارىپتى جازدى.

─ مىنانى ال، سەنى ورنالاستىرادى. سەن ءداۋىردىڭ ۇلى... - دەپ وزگەسىن ايتا المادى. راقمەت تۇراردىڭ دەنەسىنىڭ مۇزداپ، ولىككە اينالىپ بارا جاتقانىن سەزدى.

قالادان اتتىلى قىزىل اسكەرلەر كەلدى. كوميسسار قاپىلىستا جاۋ قولىنان ءولىپ كەتكەن تۇراردىڭ ءقابىرى ۇستىندە ءسوز سويلەدى. تۇراردى دا، راقمەتتى دە قىزىل اسكەرلەر قالاعا الىپ كەتتى. راقمەت ورامالدى كومانديرگە بەردى.

راقمەتتى ۇلكەن تاس ۇيگە الىپ كەلدى. كروۆات، كورپە، ماتراتس، جاستىق بەردى. شالبار، كويلەك كامزول بەردى. ەتىك بەردى. كۇنىنە ءۇش رەت تاماقتاناتىن بولدى. بۇل ارادا بالالار كوپ ەدى، ينتەرنات ومىرىنە راقمەت ۇيرەنە باستادى.

بىرنەشە كۇننەن كەيىن راقمەتتى وقىتۋشى قىز شاقىرىپ الدى. قىز كۇلىپ تۇرىپ:

─ قالقام، اكەڭنىڭ اتى كىم؟ - دەدى.

راقمەت: «تۇرار ايتقان ءداۋىردىڭ ويى وسى ەكەن عوي. مىناۋ سونىڭ قىزى ەكەن عوي» - دەپ ويلادى.

قىز اكەڭ كىم دەپ سۇراعاندا راقمەتتىڭ ويىنا تۇرار ءتۇستى. قانمەن جازىلعان ءارىپ بار ورامال ءتۇستى. راقمەت ەش ۋاقىتتا ءارىپ كورگەن ەمەس ەدى. ءبىراق «د» ءارپى ءوزىنىڭ اكەسىندەي - اق اپ-انىق بولىپ، كوز الدىنا ەلەستەيدى دە تۇرادى. راقمەتتىڭ ەسىنە ءداۋىر دەگەن ءسوز ءتۇستى. سول ۋاقىتتا شىن جۇرەگىنەن، ادال كوڭىلمەن:

─ اكەمنىڭ اتى – ءداۋىر - دەدى راقمەت.

قىز تۇسىنە الماي قالدى:

─ نە دەيسىڭ؟

─ تۇرار اعاي، اكەڭ ءداۋىر دەگەن ماعان.

قىز داپتەرىنە راقمەت ءداۋىروۆ دەپ جازىپ الدى.

راقمەت مەكتەپكە بارعاندا قولىنا الىپپە بەردى. الىپپەنى اشا سالىپ «د» ءارپىن تاني كەتتى. كوز جازباستان ءبىراز قاراپ وتىردى.

─ قانە، قىزىق پا ەكەن؟ - دەدى وقىتۋشى ايەل.

─ مەن بىلەمىن - دەدى راقمەت.

─ نەنى بىلەسىڭ؟ ارىپتەردى مە؟ قىزىق ەكەن، ونى قايدا ءجۇرىپ ءبىلدىڭ، قانە، ارىپتەر قالاي جازىلادى ەكەن، جازىپ كورشى.

─ ارىپتەر قانمەن جازىلادى - دەپ جاۋاپ بەردى راقمەت.

راقمەت ادەمى سويلەۋدى، اسەم سويلەۋدى بىلۋگە ءالى جەتە قويعان جوق ەدى. ول ساۋاتتىلىققا، بىلىمگە تۇراردىڭ قانى ارقىلى جەتىپ وتىرعانىن سەزە قويعان جوق ەدى. ول تەك شىن جۇرەگىنەن جاۋاپ بەردى. ادال كوڭىلمەن ايتتى. ول، سۇتتەي اق نيەتىمەن ءومىرى ەستىمەگەن، بىلمەگەن، جۇمباق ءداۋىردىڭ ۇلى بولدى.

راقمەت تەك ادامداردى بىلەتىن ەدى. ول ادامداردىڭ ءتۇرلى - ءتۇرلى اتتارى بولاتىن. راقمەت جىلقىنى، تۇيەنى، قويدى بىلەتىن ەدى. بۇلاردىڭ ەشقانداي اتتارى بولمايتىن. سوندىقتان دا ءداۋىر دەگەن ءسوز ادامنىڭ اتى سياقتى بولدى دا تۇردى. راقمەت ادامنان، قويدان، تۇيەدەن باسقا ەش نارسەنى بىلمەيتىن. مىنە، مەنىڭ كەيىپكەرىمنىڭ اق كوڭىلدىڭ، تازا جاندىلىعى، شىن جۇرەكتەن سويلەيتىنى ءبىرىنشى رەت وسىلاي كورىنگەن ەدى. راقمەت وسىلاي ءداۋىردىڭ ۇلى بولعان. مەن ەكسپوزيتسيامدى وسىلاي جازعام.

مۇنىڭ شىن ەكسپوزيتسيا بولاتىنىنا كوزىم جەتپەيدى. ءبىراق اڭگىمەنىڭ ءتۇيىنىنىڭ ەندى باستالاتىنى راس. بۇل ءتۇيىن 1929 جىلى راقمەتتىڭ 10 جىلدىق مەكتەپتى ءبىتىرىپ، لەنينگراد تاۋ-كەن ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ، قاراعاندىعا ينجەنەر بوپ كەلگەننەن كەيىن باستالادى. اڭگىمەنىڭ ءتۇيىنىن مەنىڭ دوستارىم - ۋلى ءداۋىردىڭ مىڭداعان ۇلدارى - باسىنان كەشىرگەن ينستيتۋت وقۋىنان كەيىن باستالادى. ول ءتۇيىن بىلاي باستالادى.

«راقمەت بارىنەن بۇرىن يليا ورەنبۋرگتى، ولەشانى، الەكساندر پروكوفەۆتى جاقسى كورەتىن ەدى. ول «كۇن ەكىنشىنى» ءۇش قايتارا وقىپ شىقتى. سونان سوڭ قارىنداسىنان:

─ مەنىڭ قانىم قىزىپ، جۇرەگىم تولقىپ كەتتى. مۋسورگسكيدى تارتىپ جىبەرىپ – دەدى.

ول «كۇن ەكىنشى» قايتا-قايتا وقىپ، ءاpبىر سويلەمىن اۋدارىپ، الدەبىر نارسەگە دايىندالىپ جاتتى. بىرنەشە كۇن ەتكەننەن كەيىن ءوزىنىڭ ۋچاسكەسىندەگi كومسومولدارىن جيناپ الىپ، روماندى كوپشىلىك تۇردە وقي باستادى. كوپ شاحتەرلەر - كومسومولدار، ورىس ءتىلىن بىلمەيتىن. راقمەت ءاpبىر سويلەمدى ەرىنبەستەن، جالىقپاستان اۋدارىپ وتىردى. راقمەت وقىپ قۇرداس بولعاننان كەيىن جان-جاعىنا قاراپ الدى دا:

─ قالاي دەيسىڭدەر، ءبىز جونىندە بولىپ وتىرعان جوق پا؟ - دەدى.

ەڭ الدىمەن ورنىنان ماۋلەكەش تۇردى.

─ باسقانى بىلمەيمىن، ايتەۋىر ورەنبۋرگ مەنى اكەم جونىندە جازىپ وتىر. اكەم كوشپەندىلىككە ۇشىراعان ەدى. ول قاراعاندىعا كەلگەندە ءسوتسياليزمنىڭ نە ەكەنىن دە بىلمەيتىن. وعان نان مەن كيىم كەرەك ەدى. ال ەندى، ول ءقازىر قاراعاندىنىڭ ماڭداي الدى ادامى - دەدى ماۋلەكەش.

يا، بۇلار دا ورەنبۋرگتى سۇيەتىن.

بىر كۇش راقمەت گازەتتەن «زناميا» جۋرنالىنىڭ ز - نومەرى شىقتى دەگەن قۇلاقتاندىرۋ وقىدى. بۇل جۋرنالدا ورەنبۋرگتىڭ جاڭا رومانى باسىلعان ەدى.

راقمەت تۇنىمەن ۇيىقتاعان جوق. ەرتەڭىنە بارلىق سكلادتى اكتارىپ شىقتى. ءبىراق جۋرنال تابىلمادى.

كەيىندە شاحتەر حالەل وسى جۋرنالدى تاپتى. ول جۋرنالدى ادەمىلەپ گازەتكە وراپ، چەمودانعا سالىپ، ونى قولىنا ۇستاپ، راقمەتكە كەلدى.

راقمەتتىڭ ۇيىندە جۋرنالدى ستول ۇستىنە قويدى دا:

─ تابىس جونىندە راپورت بەرەم – دەدى.

راقمەت جۋرنالدى قولىنا الىپ:

─ قالاي تاپتىڭ؟ - دەپ سۇرادى.

─ الماتىدان تۇراروۆ دەگەن قازاق اقىنى كەلدى. سول الا كەلىپ - دەدى حالەل.

راقمەت قارعىپ تۇردى. باسى اينالعانداي بولىپ كەتتى. كەزگە كورىنبەيتىن ءبىر ادام: «راقمەت، سەن ءداۋىردىڭ ۇلىسىن» - دەپ سىبىر ەتە قالعانداي بولدى. مۇمكىن، بۇل ويى شىعار. مۇمكىن، ءبىر نارسە ەسىنە تۇسكەن بولار... راقمەت جالتاقتاپ جان-جاعىنا قارادى. ءبىراق حالەلدەن باسقا ەشكىمدى كورە المادى. ورنىنا قايتا وتىردى. نە بولعانىن ەندى ءتۇسىندى - ەگەر مەن شاقىرسام اقىنىن ءبىزدىڭ ۇيگە كەلە مە؟ - دەدى.

─ ول ءوزى جاقسى جىگىت. ءوزىڭ سياقتى جاپ – جاس - اق، كومسومول مۇشەسى. مەن ايتايىن، ول سەزسىز كەلەدى ۇيىنە - دەدى حالەل قارت.

حالەل ەسىكتەن شىققاندا، راقمەت ارتىنان ايقاي سالدى.

─ اتى كىم ەكەن ونىڭ؟

─ سەيتەن - دەدى حالەل.

كەشكە سەيتەن كەلدى. ولار وسىلاي كەزدەسىپ، سەيتەن، بىزگە ءمالىم باياعى تۇراردىڭ بالاسى -سەيتەن مەنىڭ اڭگىمەمە وسىلاي كىردى.

ول تەمىر جول دەپوسىنىڭ سلەسارى ەدى. ونىڭ اتى سەيتەن بولاتىن. كادىمگىدەي ولەڭ جازاتىن. ەكى جىلداي دايىندالىپ ءجۇردى دە، ءۇشىنشى جىلى موسكۆاداعى ادەبيەت ينستيتۋتىنا تۇسكەن. ول ءۇشىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەندە مىناداي ءبىر ۋاقيعا بولدى.

سەيتەن تەاتر ينستيتۋتىنداعى جولداسىنا كەلە جاتىپ، جاتاقحانانىڭ الدىنا توقتاي قالدى. اناداي جەردە ون التى جاسار ءبىر قىز تۇر ەدى جاستار ۆولەيبول ويناپ جاتىر. سەيتەن توقتادى دا، ورنىنان قوزعالمادى. ۇياتتى دا ۇمىتتى. ءبىر ۋاقىتتا: «وسىنى قايدا كوردىم» - دەدى.

...جوق، ەشقايدا كورگەن جوقپىن: ويتكەنى بۇل ۆاليا عوي، ۆاليانى بىلەسىڭدەر مە، ول انە، اناۋ تۇر. تەك بۇل ۆاليانىڭ كوزدەرى ۇلكەن قاپ-قارا ەكەن. ال، انا ۆاليانىڭ شە؟ ول، ءقازىر سەيتەننىڭ ەسىندە جوق، ءبىراق مىنانىڭ ۆاليا ەكەنى راس، ايتپەسە ەش جەردە كەزدەسپەگەن ۆاليا ەسىنە نەگە تۇسە كەتتى. نەگە بۇل قىز ۆاليا سياقتى بولدى. بۇل قىزدى كورگەندە نەگە ولەشانى ەسكە ءتۇسىردى. بۇل سول رومانداعى ۆاليا عوي دەپ ويلادى سەيتەن.

ۆاليانىڭ ۇستىندە قارا ترۋسي بار، اياقتارى جالاڭاش، بارلىق دەنە قۇرىلىسى كوز الدىندا تۇر. اياعىندا اق تۋفلي، ونى شۇلىقسىز كيگەن. «ويپىرماي!» - دەدى دە سەيتەن جۇرە بەردى.

─ سونيا، مىنا كىسى نەگە سىزگە تۇڭىلە قارايدى؟ - دەپ بىرەۋ ايقاي سالدى قىزعا.

─ بىلمەيمىن.بىر كاۆالەر بولار. ءىشى كۇيىپ تۇرسا كەرەك - دەپ قىز كۇلىپ جىبەردى.

سەيتەن كەنەت ارتىنا جالت قارادى. «شىراعىم، مەن دە سول جونىندە ايتىپ تۇرمىن، ءبىراق مەن كاۆالەر ەمەسپىن، ۆولوديامىن!» - دەپ ايقاي سالعىسى كەلدى. ءبىراق وزىنەن - ءوزى توقتاتتى. وسى كۇننەن باستاپ ول قايعىلاناتىن بولدى. ول بۇرىن سۇڭگىپ كورمەگەن ەدى. ارينە، بۇل جولى دا سولاي، ءبىراق - اڭگىمە قىزدىڭ تالكەك قىلعانىندا عوي.

بىراق ەرتەڭىنە ورىس ادەبيەتىنىڭ ءمۇعالىمى: «بۇگىن نەگە كوڭىلسىزسىز؟» - دەپ سۇراعاندا سەيتەن:

─ مەن ۆاليانى كوردىم. ولەشانىڭ «قىزعانىش» اتتى رومانى ەسىڭىزدە مە؟ – دەدى.

ينستيتۋتتى بىتىرگەننەن كەيىن ول الماتىعا بارىپ، سول جاقتان قاراعاندىعا كەلدى

سەيتەن راقمەتتىڭ ۇيىندە وتىردى. راقمەت ءبىر ريۋمكا قىزىل اراعىن ءىشىپ الدى دا:

─ سەيتەن، مەنى تىڭداشى، سەنىڭ اكەڭ ماعان ءداۋىردىڭ بالاسى بول دەپ تاپسىرىپ ەدى; جالعىز بالام سەيتەننىڭ دوسى بول دەپ تاپسىرىپ ەدى. مەنى بالالار ءۇشىن ورنالاستىرىپ ەدى، مەن وندا ءداۋىردىڭ نە ەكەنىن تۇسىنبەپ ەدىم، ءبىراق شىن كوڭىلمەن، شىن جۇرەگىمنەن بەرىلىپ ەدىم. ءداۋىر دەگەن ەپوحا دەگەن سەز ەكەن، ءداۋىر دەگەن سوتسياليزم ءداۋىر ەكەن. مەن وسىنىڭ بالاسى بولىپ شىقتىم. ءبىراق مەنى ءبىر نارسە ىستەگىم كەلەدى، ساعان اسا ءبىر قىمبات قۇرمەت كورسەتكىم كەلەدى ومىردەگى ەڭ ءتاتتى، ەڭ ارتىق مينۋتتارىمدى ساعان ارناپ، ساعان ەرەكشە كىزمەت ەتكىم كەلەدى. مەن ساعان ومىرىمدەگى ەڭ قىمبات نارسەنى بەرگىم كەلەدى. مىسالى مەن قارىنداسىمدى ساعان بەرگىم كەلەدى. تۇسىنەسىڭ بە، سەيتەن؟ ول سۇلۋ، ول مۋزىكانتشا...

راقمەت ۇندەمەي وتىرىپ قالدى. ءبىر مينۋتتەن كەيىن قايتادان ءسوز باستادى.

─ مەن جامانشىلىقتان، ناداندىقتان، ساسىق قۇلىقتان اۋلاقپىن، سەيتەن. مەن ءبىزدىڭ ەلدەن ايەل تەڭىنەن جاقسى بىلەمىن. ءبىزدىڭ قىزداردىڭ تەك سۇيگەنشە كۇيەۋگە شىعاتىنىن دا بىلەمىن. ەشقانداي زورلاۋ دەگەن بىزدە بولمايدى، بولماقشى دا ەمەس، قىزدى اكە-شەشەسى بەرەتىن ۋاقىت الدەقاشان وتكەن. ءبىراق مەنىڭ نيەتىم سوۆەت زاڭىنا قايشى كەلمەيدى. سەن تۇسىنەسىڭ بە، سەيتەن، مەن شىن جۇرەگىمنەن، ادال كوڭىلىمنەن ايتىپ وتىرمىن.

سەيتەن مەن راقمەت دالاعا شىقتى. راقمەت: «ايتام دەگەنىمدى ايتا المادىم» - دەپ وزىنەن-وزى ۇرسىپ كەلە جاتىر. «مۇمكىن، قارىنداسىن اقىنعا بەرىپ، جاعدايدى پايدالانىپ قالايىن دەگەن عوي، دەپ ويلاپ قالار... قىزدى سەيتەن كورگەن جوق قوي. ويپىرماي، قازاقشىلىعىم قالمايدى - اۋ!»

بىراق سەيتەننىڭ ويى باسقادا ەدى. ول موسكۆادا كورگەن «ۆاليا» دەپ اتاعان قىز جونىندە ويلانىپ كەلە جاتىر ەدى. «شىركىن، وسى ارادا الدىمنان شىعا كەلسە قايتەر ەدىم» - دەپ قيالدانىپ كەلە جاتىر ەدى. ءبىر ۋاقىتتا سەيتەن تۇرا قالدى. باسى اينالىپ، مەن - زەڭ بولعانداي بولدى. ۆاليا دەگەن ويى باسىنان شىعىپ، قاتارلاسقان تۇردە سەيتەننىڭ الدىنا ون شاقتى ۆاليا بولىپ تۇرا قالعانداي بولدى. سەيتەن كەيىن شەگىندى. كەيىن كەڭ اشقاندا الدىندا باياعى موسكۆادا كورگەن ۆالياسى تۇر ەدى.

─ شىراعىم، مەن كاۆالەر ەمەسپىن، مەن كومسومولەتسپىن، ءسىز بۇل جەرگە قالاي كەلدىڭىز؟

─ ەشتەڭە ەتپەيدى ول مەنىڭ قارىنداسىم عوي - دەدى راقمەت.

ۆاليا - راقمەتتىڭ قارىنداسى ەدى. بۇل - باياعى توعىز جاسار راقمەت ۇيىنەن قاشىپ كەتكەندە قالعان 3 جاستاعى ساعادات ەدى. ساعادات اۋىل مەكتەبىندە وقىپ، الماتىعا كەلدى. ارتىنان حالىق وقۋ كوميسسارياتى موسكۆاداعى ءبىر مۋزىكا مەكتەبىنە جىبەرگەن بولاتىن. مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن، 1934 جىلى قاراعاندىعا كەلگەن. وندا ول راقمەت بار دەپ ەستىگەن. ساعادات باياعى موسكۆادا سەيتەن كورگەن قىز ەدى. دوستارى سونيا دەپ اتايتىن. قاراعاندىدا ساعادات شاحتى كلۋبتارىندا كونتسەرت بەرىپ ءجۇردى. قازاقتان شىققان ءبىرىنشى مۋزىكانت قىز بولدى.

ساعادات سەيتەنمەن دوس بولىپ كەتتى. سەيتەنگە باحتىڭ، چايكوۆسكيدىڭ، شۋبەرتتىڭ مەلوديالارىن تارتىپ بەرىپ ءجۇردى. سەيتەن وعان گەينەنىڭ، بەرانجەنىڭ، سۆەتلوۆتىڭ ولەڭدەرىن وقىپ بەرەتىن بولدى. سەيتەن قىزعا ءسۇيۋ جونىندە ەش نارسە ايتقان جوق. قىزدىڭ سۇيەتىندىگىنە سەنىمى زور ەدى. ول قىزدىڭ اعاسى ارقىلى جاقىنداسقانىنا كىشكەنە ۇيالىڭقىرايتىن. ءبىراق ءبىر كۇش ويلاماعان جەردەن ءبىر كومەسكى وي سەيتەنگە ساپ ەتە ءتۇستى. ءبىر بۋالدىر پىكىر، تاڭبا، شىرىگەن ءشوپ مۇنىڭ ءسۇيۋىن بۇلدىرەتىن سياقتى بولدى. قاراپ تۇرساق ءبارى دە ورنىندا سياقتى. ەكەۋى دە جاس، ەكەۋىنىڭ دە دەنى ساۋ، ەكەۋى دە كومسومول مۇشەسى. سەيتەن ولەڭ جازادى، قىز سكريپكا تارتادى. سەيتەن قىزدى سۇيەدى، قىزدىڭ دا ءسۇيۋى كەرەك، ءبىراق سەيتەننىڭ ويىنا ءبىر نارسە جەتپەيتىن سياقتى بولادى دا تۇرادى. ءبىر قايعى، قاپالىق كوكىرەگىنەن شىقپاي قويدى. مۇنىڭ نە ەكەنىن سەيتەن بىلمەدى. قىزعا باراردا جۇرەگى دىرىلدەيتىن بولدى. سۇيگەنىمەن جولىعۋ ءتاتتى مينۋت بولماي، كوڭىلدىڭ قوشىن كەتىرەتىن بولدى. سەيتەن بارۋدى قويدى. ادامداردان دا قاشاتىن بولدى. بۇل نەلىكتەن. سەيتەن قانداي قىلمىس جاسادى؟ سەيتەننەن قايىرى نە؟ سەيتەن - اۋ، ايتشى، قۋانىشىڭ قايدا، سەنىڭ قايعىلانۋعا پراۆوڭ بار ما ەدى؟

سەيتەن كۇنى بويى ءبىر نارسەنى جوعالتقان ادامداي سالبىرايدى دا جۇرەدى. ول نەسىن جوعالتتى؟ مۇمكىن، ادامشىلىعىن جوعالتقان بولار؟ مۇمكىن، قايناعان قۋانىشىن جوعالتقان بولار؟ ءبىراق ونى جوعالتاتىنداي سەيتەن نە ىستەدى؟ ونىڭ ەڭ جاقىن دوسىن ساتقان بولار؟ يا، سۇيگەنىن ساتقان بولار؟ جوق، ءبىرى دە ەمەس؟ سەيتەنگە الماتىدا قال دەگەندە، ول قالمادى. قاراعاندى جۇمىسشىلارىنىڭ اراسىنا كەلىپ مادەنيەت جۇمىسىنا كىرىسكەن. ول جولداسىن دا، سۇيگەنىن دە ساتقان جوق پا؟.. مىنە، وسى ارادا سەيتەن كۇمىلجىدى. ءبىر مينۋتتە بارلىق جامانشىلىق سول جاقتان كەلەتىن سياقتى بولدى. مەنىڭ قاي جاقتان؟ ساعاداتتان با؟ سەيتەننىڭ بويىندا قۇرداس - قورقىنىش پايدا بولدى. بۇلاي بولۋدى ول قالامايدى، سوندىقتان ايقاي سالىپ:

─ وتىرىك – دەيدى.

بىراق جۇرەگىندە ءتۇيىن بولعان نەمەنە! سەيتەننىڭ كوڭىلى وسى نەگە تولمايدى؟ جەتپەي تۇرعان كەمشىلىك نە؟

بىر كۇنى سەيتەن «پراۆدانىڭ» باس ماقالاسىن وقىدى. باس ماقالا سوۆەت سەمياسى، باقىتتى قىزدار، سۇيۋشىلىك جونىندە. باس ماقالادا:

«بىزدىڭ قىزدار - دۇنيەدەگى ەڭ باقىتتى قىزدار. ءبىزدىڭ قىزدار جەتەم دەگەن باقىتىنا جەتە الادى، ءداۋىردىڭ ۇلكەن ادامى بولا الادى، بىزدە ءاربىر قىز ءوزىنىڭ سۇيگەنىنە كۇيەۋگە شىعادى. ايەلدى سۇيمەيىنشە زورلاپ قوسۋ كاپيتالدىق ايۋانشىلىق. قىزداردىڭ اعا، اكەسىنىڭ ايتقانىمەن كۇيەۋگە شىعۋى بىزدە جويىلدى» - دەلىنگەن. سەيتەن سۇيۋگە كۇمان تۋعىزىپ، جۇرەگىنە قوبالجۋ كەلتىرىپ، جانىنا قادالىپ بولعان تىكەنەكتىڭ نە ەكەنىن جاڭا ءبىلدى. مەن «كاپيتالدىق ايۋانشىلىق» جاساپپىن دەگەن وي سەيتەننىڭ جۇرەگىنە ينەدەي قادالدى. سەيتەن دالاعا شىقتى. جۇگىرىپ وتىرىپ راقمەتتىڭ ۇيىنە كەلدى. ساعاداتتىڭ بولمەسىنە كىردى. امانداسپاي جاتىپ:

─ ساعادات، سەنىمەن سويلەسۋگە بولا ما؟ - دەدى.

ساعادات كۇلدى:

─ بولۋى دا مۇمكىن – دەدى.

─ ساعادات! وسى سەن مەش سۇيەسىڭ بە؟ وسى ماسەلەنىڭ شەشىمى كەلىپ وتىر.

─ اعاي ء«سۇي» دەگەنمەن مەن قاشىپ قايدا بارايىن.

─ ەندەشە، اعاڭنىڭ كوڭىلىن قيماي، ءوزىڭىزدى زورلايدى ەكەنسىڭ عوي، ساعادات!

ساعادات كۇلدى.

─ سولاي بولۋى دا مۇمكىن.

سەيتەن ورنىنان تۇرەگەلدى. باسىن تومەن سالبىراتىپ ءبىراز تۇردى.

─ ساعادات! سەنىڭ ءوزىڭ سۇيمەسەڭ، اعاڭنىڭ زورلايتىن ەشقانداي قاقىسى جوق. سەن سۇيمەسەڭ، مەنىڭ دە، اعاڭنىڭ دا وكپەلەۋگە قاقىمىز جوق. ەندى بىلاي بولسىن: ءسۇيۋ جونىندە بارلىق اڭگىمەنى تاستايىق. ارينە، بۇرىنعى كۇنىمىزشە دوس بوپ قالارمىز، ءبىراق ءسۇيۋ جونىندە ءسوز قوزعامايىق - دەدى دە سەيتەن جۇگىرىپ الىپ دالاعا شىعىپ كەتتى.

ەندى كوشەگە شىققاندا سەيتەننىڭ جۇرەگىنە تەسىپ تۇرعان ماناعى كومەسكى وي كەتىپ، ءبىر ءتۇرلى كوڭىلدەنىپ، تازالانىپ قالعانداي بولدى.

بۇل ولەڭنەن ارتىق نارسە بۇل جالعاندا تاپپاسپىن.

سەن ولەڭنەن الما اعاشتاي باۋىرىندا اق تاستىڭ.

سەن گۇلدەيسىڭ، الما اعاشتاي بۇرالاسىڭ، سىنبايسىڭ،

ورامالدى، ايتشى، قالقاش، قاي جىگىتكە بۇلعايسىڭ؟

ورامالدىڭ جيەكتەرى كوك لەنتامەن تورلانعان،

سەبەپ مەنىڭ قۇرداسىما، جولداسىما ارنالعان.

ول قۇرداستى، ول جولداستى مەن ءبىر جەردە تابارمىن.

ون جاقتاعى وڭاشاعا الىپ ونى بارارمىن.

مۇنىڭ قالاي، دەرمىن وعان، مەنىڭ باقىتىم كەم بە ەكەن،

بىر سىيلىققا ەكى ادامنىڭ جۇگىرۋى ءجون بە ەكەن؟

─ دەپ ولەڭ ايتتى. ابايسىزدا ەسىك اشىلدى. جالت قاراسا قارسى الدىندا ساعادات تۇر. سەيتەن نەعىلارىن بىلمەي ساسىپ قالدى. ساعادات كورگەن دە جوق. سەيتەننىڭ قاسىنا كەلىپ:

─ سەيتەن، مەن سەنى سۇيەم، بۇل ارادا اعامنىڭ ەشقانداي قاتىسى جوق. سەيتەن، سەنەسىڭ بە؟ مەن شىن جۇرەگىمنەن، ادال ويىمنان ايتىپ وتىرمىن - دەپ سەيتەندى قۇشاقتاي الدى.

مەنىڭ ادال كوڭىلدىك، شىن جۇرەكتەن سويلەۋىم جونىندە اڭگىمەم بىزگە وسىلاي جوعارىلادى...

مەنىڭ اعالارىم

(رومانعا باراتىن جول)

I تاراۋ

ايدالادا بەس-التى تاس ءۇي. الىستا جەر استىنان مۇرجالار شىعىپ تۇرعان جەر باراكتار كورىنەدى بۇل قاراعاندى كومىرلەرىندە ىستەلەتىن شاحتەرلەردىڭ جەر باراكتارى. ءتۇن. اي جارىق. دالادا قىبىرلاعان ءبىر جان جوق. شاحتەرلەر جۇمىستان جاڭا عانا قايتقان. ورتاداعى ءبىر جەر باراكتىڭ ىشىندە سەميالى التى شاحتەر تۇرادى. ءۇي توبەسىنە كىرلەر ىلىنگەن. ەدەندە الاقانداي بوس جەر جوق. ءبارى قوقىرمەن تولعان. شاحتەرلەر ءوز توسەكتەرىنىڭ ۇستىندە، جەردە قارا سۋ ءىشىپ، نان جەپ وتىر. اشىققان بالالار نان جەگەن اكەلەرىنشە قارايدى. تەك ءالي، ايەلى دامەلى، بالاسى ۇشەۋى قيسايىپ توسەگىندە جاتىر.

ەسىكتەن بىرەۋ قارادى:

─ ءالىپتى سۇراپ بىرەۋ كەلىپ تۇر!

الىپتىڭ 63i دە ايەلى دە، بالاسى دا ۇشىپ ورىندارىنان تۇرىستى. ءالىپ ۇزىن قارا جىگىت، بەتى - قولىن جۋىنباعان كۇيدە. قاباعى تۇنەرگەن. باسىندا جىرتىلعان قارا كۇيە بەرىك. اياعىن سالماقپەن باسىپ دالاعا شىقتى. ارتىنان ايەلى دە شىعادى. ءالىپ اربادان ءتۇسىپ جاتقان تولەپتىڭ قاسىنا كەلەدى. سالقىن قانمەن قولىن الادى.

تولەپ:

─ مەن زەمليانكەڭە اعاش اكەلدىم.

الىپ اعاشتاردى كەرىپ ەزۋ تارتادى.

ايەلى كەلىپ امانداستى. كۇلاندانىڭ بەتىنەن سۇيەدى.

─ كۇلاندا اعاسىنا ەت اكەلدى - دەيدى تولەپ.

الىپتىڭ ايەلىنە بەرەدى.

دامەش:

─ قالقام اعاسىنىڭ اش ەكەنىن بىلگەن عوي – دەيدى.

الىپ قۋانىشتى، قاباعى جاڭا اشىلعان سياقتى. ءبىراق ۇيگە كىرۋگە ىڭعايلانعاندا، ءتۇسى بۇزىلىپ، الدەنە ويىنا تۇسكەندەي بولادى. بۇرىلىپ جەر كەپەگە قارايدى. قوزعالماي تۇرىپ قالادى.

─ سەن نەگە سىلەيىپ قالدىڭ؟ - دەيدى دامەش.

─ ورىن... ورىن...

─ نە قىلعان ورىن؟

─ جاتاتىن ورىن جوق قوي...

تولەپ ات بايلاپ جۇرەدى. كۇلاندا اربادان جۇگىن ءتۇسىرىپ جاتادى.

─ ۇيىنە كەلگەندە، ەكى جىل كورمەي كورىسكەن اعاڭا ورىن تاۋىپ بەرە الماعانىڭ قيىن ەكەن. ايتشى ءوزىڭ، دالاعا جاتقىزايىن با؟ - دەيدى ءالىپ.

ايەلى ۇندەمەي جەرگە قارايدى.

─ دامەش! شاي ىشكەندە نۇرلىباي توسەگى مەن ءوز توسەگىمىزدىڭ ۇستىندە وتىرىپ ىشەرمىز. ودان كەيىن مەن جۇمىسىم بار دەپ شىعىپ كەتەيىن، شاحتىعا ءتۇسىپ جاتارمىن، سەن ۇشەۋىڭ سىعىلىسىپ ەپتەڭدەر.

─ ودان دا سەن جەر كەپەنى قازا بەرسەڭ قايتەدى؟ - دەيدى دامەش.

─ ماقۇل.

الىپ ۇيگە كىرەدى. نۇرلىباي شاحتەرگە:

─ مەنىڭ اعام كەلگەن ەكەن، شاي ءىشىپ بولعانشا ورنىڭدى بەرە تۇرساڭ...

دامەش كۇلىپ...

─ ءسۇيتشى، كوپ جاساعىر – دەيدى.

نۇرلىباي ورنىنان تۇرىپ دالاعا شىعىپ كەتەدى.

ەسىكتەن تولەپ پەن كۇلاندا كىرەدى.

─ اسسالاۋماعاليكەم!

«اليكۋمسالەم» دەگەن كۇبىرلەگەن داۋىستار شىعادى. تولەپ كەلىپ ءالىپتىڭ توسەگىنە وتىرادى. كىشكەنە بالانىڭ بەتىنەن سۇيەدى.

ەڭ شەتتە جاتقان كىسىنىڭ بەتى كومەسكى بىلتە شامنىڭ جارىعىمەن تەك قارايىپ كورىنەدى. ول شاحتەر شالقاسىنان جاتىر. ونىڭ اتى - شەكتىباي. ول بۇرىلماستان، كەلگەن تولەپتەرگە مىنانى ايتادى:

─ ءبىزدىڭ ءومىر وسى، ءبىر زەمليانكەدە قويداي قامالىپ جاتىرمىز. ءبىر نارسە دەيىن دەسەڭ شىعارىپ جىبەرەدى. تاعى ەكى ءۇي كىرگىزبەكشى.

مۇنىڭ ايەلى توسەك ۇستىندە كارتوشكا ارشىپ وتىر.

دامەش قاسىنداعى جاتقانداردان ستاكان جينايدى. جاستىقتىڭ استىنان وراۋلى قارا ناندى الىپ تۋرايدى. ونى كورىپ قاتارىندا جاتقان ءبىر شاحتەرىڭ بالاسى «نان» دەپ جىلايدى. وعان ەشكىم كەلىپ قويعان جوق. تەك ءىنىسىن «جۇگەرمەك» دەپ ءبىر قويىپ قالدى. دامەش ناننىڭ جارتىسىن توسەكتىڭ استىنا قايتادان تىقتى. شاينەگىنە، ءبىر رەت ىشىلگەن، شايدىڭ سۋ ساماسىن سالدى. ەكى كەسەگە قۇيىپ تولەپ پەن كۇلاندانىڭ الدىنا قويدى.

─ كۇنشە كۇشتەگەندە سەكسەن تيىن تابامىز. نانعا دا جەتپەيدى. جالاقىنى تاعى دا ازايتپاقشى. اۋىلعا كەلىپ كۇن كورمەسەك... - دەدى ءالىپ.

شەتتە جاتقان:

─ كەتسەك، ءبارىمىز بىردەن كەتەلىك. ءبارىمىز دە كەتەمىز دەپ جۇمىس ىستەمەي قويايىق، جۇمىستى توقتاتىپ تۇرا المايدى. امالسىز جالاقىسىن كوبەيتەدى.

ورتادا جاتقان شاحتەر.

─ وي، تىنىش جاتشى، ءوزىڭ ءبىر نارسە كورەيىن دەپ ءجۇرسىڭ - اۋ.

شەتتە جاتقان شاحتەر باسىن جۇلىپ الىپ:

─ كورمەي ءجۇرمىز بە، ءبارىن كورىپ ءجۇرمىز. نەدەن قورقاسىڭ، جالاقىدان ايىرىلام دەيسىڭ بە؟ ايىرىلماي وتىر ما ەدىڭ؟ اشىعام دەيسىڭ عوي. اشىقپاي وتىرسىڭ با؟ جاتاق ورنىمدى الىپ قويار دەپ قورقاسىڭ - اۋ، ەسىڭدە بولسىن، سەندە جاتاق ورىن جوق. ەندەشە نەدەن قورقاسىڭ؟ مەن قورقۋدان كەتەم.

شەتتەگىنىڭ قاسىنداعى:

─ قويىڭدار، قۇلاققا مازا بەرىڭدەرشى - دەپ ءبىر اۋناپ ءتۇستى.

تاڭ جانادان اتىپ كەلە جاتىر. جەر كەپەنىڭ iشi ۇيقىدا. ءبىر ۋاقىتتا گۋدوك ايقايلادى. ورتاداعى جاتقان قارعىن تۇردى. نۇرلىبايدى وياتتى. نۇرلىباي كوزىن ۋقالاپ جاتىر.

─ ەكىنشى گۋدوك ايقايلادى ما؟ – دەدى.

وعان ەشكىم جاۋاپ بەرگەن جوق.

ورتاداعى:

─ كانە، تۇرىڭدار! - دەپ ايقاي سالدى.

بارلىعى دا باستارىن كوتەردى. بارلىعى دا «ەكىنشى گۋدوك بولىپ قالدى ما» دەپ سۇراپ جاتتى. شەتتەگى جاتقان كيىندى جاستىعىنىڭ استىنان ءبىر جاپىراق ناندى الىپ قوينىنا تىقتى. ءسۇرتتى دە قايتىپ الىپ، جارتىسىن جۇلىپ جاستىق استىنا قايتادان قويدى.

بىرتىندەپ شىعىپ جاتتى.

دامەش، كۇلاندا تۇردى.

دامەش جاستىق استىنداعى ءبىر جاپىراق ناندى الىپ دالاعا شىقتى، كۇلاندا دا دالاعا ەرە شىقتى.

─ مەن دە بارام، جەڭەشە.

ەكەۋى ءجۇرىپ كەلەدى. ەداۋىر جەردە بىرەۋ قاتتى توڭ جەردى قازىپ جاتىر. بۇل - ءالىپ، دامەش وعان نان اپارا جاتىر.

بىرەۋ كەلىپ ونى الدىنا سالىپ ايداپ كەتتى. دامەشتەر جۇگىرىپ كەلەدى. ءالىپ تاس باراكقا الىپ كەلدى، ىشكە كىردى، بۇل شاحتى يەسى اعىلشىننىڭ كابينەتى ەدى. توردە قاعاز جازىپ سەمىز شال حوكينس وتىر. ديۆاندا ونىڭ بالاسى دجيم وتىر. جاسى جيىرما بەستەردە، كىشكەنە قىپ-قىزىل ءتىلى بار، قۇيرىقسىز جاپون ءيتىن الدىنا الىپ وتىر. دجيم قالتاسىنان قوراب الىپ، ونىڭ ىشىنەن كامپيت العان سايىن، يت ءوزىنىڭ كىشكەنە تۇمسىعىن جالاپ - جالاپ الادى.

دجيم كامپيتىنىڭ ءبىرىن الىپ ءوز اۋزىنا سالىپ، ەكىنشىسىن الىپ ءيتتىڭ اۋزىنا سالادى.

الىپ شال حوكينستىڭ الدىنا كەلىپ تۇردى.

اعىلشىن باسىن جۇلىپ الىپ، ءتىلى بۇرالىپ، اعىلشىن اكتسەنتى تىلىمەن:

─ سەن نەگە مەنىڭ رۇقساتىمسىز زەمليانكە قازاسىڭ؟

─ قۇدايدىڭ جەرى عوي - دەدى كۇبىرلەپ ءالىپ.

─ مۇمكىن، قازاقتىڭ جەرى شىعار؟ سەن شاحتى دا قازاقتىڭ دەرسىڭ 10 سوم شتراف سالام!.. -دەپ اقىردى حوكينس.

─ سەن اعاشتى قايدان الدىڭ؟

─ اعام اكەلىپ بەردى.

─ ۇرلاپ العانسىڭ عوي، ءقازىر اعاشىڭدى كونتورعa الىپ كەل.

وسى ۋاقىتتا دامەش كىرىپ كەلدى.

كۇلاندا سەسكەنىپ دامەشتىڭ قولىنان ۇستاپ قالتىراپ تۇر. دجيم كۇلاندانى كورگەندە ءوزىنىڭ اۋزىنا اپارا جاتقان كامپيتىن ءيتىنىڭ اۋزىنا سالا سالدى. اۋزىن اشىپ قاراپ قالدى. ءا دەگەندە ءوزىنىڭ بۇرىنعى سۇلۋ ايەلدەردى كورگەندەگى ادەتىمەن اڭداۋسىزدا اعىلشىن تىلىمەن:

─ Please، sit down - دەدى.

حوكينس وعان بۇرىلىپ قاراپ، ەزۋ تارتىپ كۇلدى.

─ A girl is good!

دجيم الىپكە قاراپ:

─ Where does he WOTK؟

حوكينس:

─ Miner.

الىپ حوكينستىڭ اياعىنا جىعىلادى:

─ تاقسىر، راقىم ەتىڭىز، ءمۇساپىرمىن، زەمليانكەم جوق!

دجيم جارماسقان ءيتىن قۋىپ جىبەرىپ، كۇلانداعا قادالادى. كۇلاندانىڭ قاسىنا كەلەدى. كۇلاندا شوشىپ دامەشتىڭ ار جاعىنا شىعادى. ءالىپ كەلىپ ءدجيمنىڭ الدىنا جىعىلادى. دجيم حوكينسكە بارىپ قۇلاعىنا سىبىرلايدى. ەكەۋى دە دامەشكە تىعىلىپ تۇرعان كۇلانداعا قارايدى. ءالىپ دجيمگە باس ءيىپ، تاعى جالىنايىن دەگەندە، ەكى قولىن سەرمەپ:

─ ول رايت، ول رايت - دەپ باسىن يزەيدى. ءوزى كۇلاندادان كوزىن المايدى. ءالىپ ەكى قولىن كوكىرەگىنە قويىپ ىرزالىق بەرىپ، باسىن شۇلعيدى.

الىپتەر ەسىكتەن شىعىپ بارا جاتقاندا حوكينس:

─ شترافتى تولەيسىڭ، جۇمىسقا كەشىگىپ قالدىڭ! – دەيدى.

الىپ اڭىرايىپ تۇرىپ، شىعۋعا ىڭعايلانعاندا حوكينس تاعى شاقىرىپ الادى:

─ زەمليانكەڭدى قازا بەر، ءبىراق، ساعان مىناداي شارت قويام: سەن جەتىنشى زابويدان كومىر شاپ.

الىپتىڭ ءتۇسى قاشىپ، كوزى شاراسىنان شىعا جازدايدى:

─ ول ءقاۋىپتى عوي، كومىر باسىپ قالادى، كرەپ جوق...

حوكينس:

─ مەن بۇيىرامىن! باراسىڭ! كەت، جوعال!

الىپ شىعىپ كەتەدى.

...كۇلاندا جەر باراكتا ءالىپتىڭ توسەگىندە جاتىر. ويلانىپ جاتىر. اعىلشىننىڭ تەسىلە قاراۋى كوز الدىنا ەلەستەيدى. كوزىن كەڭ اشىپ، دەنەسى تۇرشىگىپ، كوزىن قايتادان جۇمادى.

...تولەپ پەن دامەش ەكەۋلەپ جەر باراكتى قازىپ جاتىر. قازعان جەرلەرى كىسىنىڭ بەلاۋرىنان كەلەدى. قار باسقان دالا كورىنىپ جاتىر. ءبىر مال جوق، تەك الىستا ۇرگەن يت داۋسى ەستىلەدى.

ىى تاراۋ

مەنىڭ ...شاحتى استى قاراڭعى، زابوي جەڭنىڭ ىشىندەي جىڭىشكە. كرەپ جوق، تىشقاننىڭ ءىنى سياقتى. ءالىپ سونىڭ تۇبىندە كويلەگىنە دەيىن شەشىپ، جالعىز ءوزى كومىر شاۋىپ جاتىر. بۇل -كادىمگى جۇمىس ىستەۋگە بولمايتىن ءقاۋىپتى جەتىنشى لاۆا. سامايىنان اققان تەر كومىر كۇيەمەن قاپ-قارا بولىپ ەمشەگىنىڭ ۇستىنە دەيىن سورعالاپ اعىپ جاتىر. جەلكەدەن اققان تەر، جون ارقاسىنان جول تاۋىپ ارىپ، شالبارىنىڭ ىشقىرىنا بارىپ جوق بولىپ جاتىر. ءالىپ شولدەگەن. قايتا-قايتا تامسانا بەرەدى. ءالىپ ەنتىگىپ دەم الا الماي تۇر. ءالىپ قابىرعاداعى دىمقىل كومىردىڭ اراسىنان تامشىلاپ تۇرعان قارا سۋدى الاقانىمەن ىركىپ، توسىپ الىپ جۇتادى. دامىل تاپپاي ءۇستى - ۇستىنە شابادى. كۇرەكتى الىپ، شاپقان كومىرلەرىن دوڭگەلەك ارباعا سالادى، اربانىڭ الدىندا بايلاۋلى ءجىپ بار. (بۇل ءجىپ - ءالىپتىڭ موينىنا سالىپ، اربانى تارتاتىن ءجىبى). اربا كومىرگە ءسال تولمايدى. شىنىندا تولعان، ءبىراق اسىرا ۇڭىلگەن ەمەس. ۇڭىلمەگەن اربانى قابىل المايدى، شتراف سالادى.

الىپ كۇرەكتى تاستاپ، قايتادان قايلاسىن قولعا الادى. وتىرىپ توبەسىنە قارايدى. ءبىر توپ كومىر شوقتاي بولىپ شىعىپ تۇر. ونى جامباستاپ جاتىپ، اياقتى سوزىپ جىبەرىپ، قوس قولداپ ۇرۋ كەرەك. لاۆا تار. ءالىپ اياعىن سوزىپ جىبەرىپ جامباستاپ جاتىپ، شابۋعا ىڭعايلانادى. سول ۋاقىتتا اياق جاعى سىقىرلايدى. بۇل توبەدەن كومىر. الدىمەن ءبىر توپ كومىر قۇلاپ تۇسەدى، ءبىراق اياقتى جيناپ تۇرەگەلىپ قاشىپ كەتۋگە مۇمكىندىك جوق. ءالىپ قۇلاپ كەلە جاتقانداي - اق بار دارمەنىمەن ايقاي سالادى. توبەسىندەگى كومىرلەر باسىپ قالعاندا، ەكىنشى رەت ايقالايدى، ءبىراق داۋسىنىڭ جارتىسى عانا ەستىلەدى.

...التىنشى زابويداعىلاردىڭ ءبىرازى قايلالارىن تاستاپ جۇگىردى. جولدا دەسياتنيك تۇر، جىبەرمەيدى.

─ قايدا باراسىڭدار، جۇمىس ىستەڭدەر؟!

─ جەتىنشى زابويداعى ءالىپ كومىر باسىپ قالىپتى، ولەدى عوي، ارشىپ الايىق تا - دەيدى نۇرلىباي شاحتەر.

بىراز قايلاشىلار جينالىپ قالادى، دەسياتنيك جانىنا ورىس جىگىت كەلەدى بۇل قايلاشى يليا افاناسەۆ...

─ نەگە قاراپ تۇرسىڭدار؟ ءبارىمىز قىرىلىپ قالساق تا، بۇلاردىڭ جانى اشىر ما؟

يليا جەتىنشى زابويعا ءوتىپ كەتەدى. دەسياتنيك ونى ۇستايمىن دەگەندە، شەكتىباي يىعىنان تارتىپ توقتاتادى. بەتشە الا كوزىمەن قاراپ، ءوزى جەتىنشى زابوي جاققا كەتەدى. دەسياتنيكتىڭ قاسىنا قايلاشى الەكسەي پەتروۆ كەلەدى.

─ كيرگيزدا نەلەرى بار؟ ءبارى قىرىلىپ قالسىن! - دەيدى دەسياتنيك.

الەكسەي تىستەنىپ، كوزىن الارتىپ، قاباعىن ءتۇيىپ، دەسياتنيككە ءبىراز قاراپ تۇرادى.

─ سەنىڭ كيرگيزدا نەڭ بار؟

قاسىندا تۇرعان قازاق زابويشى بەيسەن دەسياتنيككە:

─ نە اكەڭنىڭ قۇنى بار؟! – دەيدى.

دەسياتنيك ايقاي سالادى:

─ قaزip جاندارىڭنىڭ بارىندا تاراڭدار، جۇمىس كەتىڭدەر!

قايلاشىلار بىرتىندەپ تاراسادى.

...يليا مەن شەكتىباي جەتىنشى زابويدا. الىستان شامدارى جىلتىرايدى. ءالىپتى كومىر استىنان ارشىپ العان. ءالىپتىڭ eci جوق، تالىپ قالعان، ولىك سياقتى. سۇيرەتىپ التىنشى زابويعا الىپ كەلەدى. قايلاشىلار جۇمىستارىن تاستاپ، قايتادان جينالىپ قالادى.

─ Tipi مە؟ - دەپ سۇرايدى نۇرلىباي.

─ Tipi، اياعى سىنعان، باسقا جەرىن بىلمەيمىز.

قالايشىلار قورشاپ الادى.

جان-جاقتان بارلىعى بىردەي شۋلاسادى:

─ ەندى مۇنى شىعارادى!.. جۇمىستان قۋادى!..

─ ايۋاندار، كورىنە كوزگە ولىمگە ايداپ، مەرتىكتىرىپ، ەندى جۇمىستان شىعارادى... - دەيدى يليا.

ارت جاقتان ءبىر قازاق جىگىت:

─ وسى نەگە كرەپ قويمايدى؟ ءبىزدىڭ ەلدە دەي مە؟ نەگە ءقاۋىپتى جەرگە ايدايدى؟ – دەيدى.

─ ءولسىن دەيدى. سەن ولسەڭ ايدىڭ باسىنان بەرگى جالاقىنى دەسياتنيكتىڭ پايداسىنا قالادىم - دەيدى" الەكسەي.

دەسياتنيك كەلە جاتادى. جۇمىسشىلار تاراي باستايدى.

الەكسەي دەسياتنيككە:

─ قaزip جوعارىعا حابار بەرگىز، ەلىرمەي ەمدەتۋ كەرەك.

─ سەن ءوزىڭ نەعىپ ءجۇرسىڭ، نەگە جۇمىسىنا بارمايسىڭ؟ - دەپ دەسياتنيك باجىلدايدى.

─ مەن ءۇشىن سەن ىستەمەيسىڭ عوي.

─ سەنىمەن ەرتەڭ سويلەسەرمىن.

يليا، شەكتىباي، الەكسەي ۇشەۋى ءالىپتى كوتەرەدى.

─ قايدا باراسىڭدار؟ نە جۇمىستارىڭ بار؟.. كومىرلەرىڭدى شابىڭدار... بىلمەيدى جاتا بەرسىن...

─ سەندەر ءولتىردى دەپ ءبىز ولتىرە المايمىز - دەيدى يليا.

دەسياتنيك مۇرتىن سيپادى:

─ جۇمىستان شىققىلارىڭ كەلگەن ەكەن.

دەسياتنيككە الا كوزدەرىمەن قاراپ، ءالىپتى كوتەرىسىپ الىپ كەتەدى.

قايلاشىلار اراسىندا كۇبىر ءسوز:

─ ەندى ءالىپتى جۇمىستان شىعارادى.

─ بالا-شاعاسى اشتان قىرىلادى...

─ ءوزى جازىلار ما ەكەن؟..

─ ۇندەرىڭدى وشىرىڭدەر! - دەپ دەسياتنيك ايقاي سالدى.

شاحتەرلەر سوزدەرىن توقتاتادى. دەسياتنيك تىڭ تىڭداعاندا ءبىراز تۇرىپ، كەتىپ قالادى.

...الىپتەردىڭ جەر كەپەسى. وتە قاراڭعى: توسەكتە ءالىپ جاتىر. كوزى جۇمۋلى، اۋىق-اۋىق ەرنى قيمىلدايدى. ىشقىنعىسى، ايقايلاعىسى كەلەدى، ءبىراق دارمەن جوق. جاعالاي دامەش، بالاسى، تولەپ، كۇلاندا، يليا وتىر. شەكتىباي، الەكسەي تۇرەگەلىپ تۇر. دامەش، كىشكەنە بالا، تولەپ، ۇشەۋى دە جىلاپ وتىر.

─ قايناعا - اۋ، ەندى قايتتىم؟ قىرىلاتىن بولدىق قوي - دەپ دامەش قاتتى جىلاپ جىبەردى.

─ قىرىلمايسىڭ، شىعارتپايمىز جۇمىستان - دەدى يليا.

يليا، شەكتىباي شىعىپ كەتتى. الەكسەي دامەشكە قاراپ ءبىراز تۇردى. ءبىر نارسەنى ايتقىسى كەلگەن ادامداي وقتالدى. قولىن قوزعادى. قازاق ءتىلىن بىلمەگەن سوڭ ايتا الماي ەرنىن تىستەدى. قايتادان دامەشكە قارادى. قينالىپ جاتقان الىپكە قارادى.

بوزداپ وتىرعان كىشكەنە بالاعا كوزى ءتۇستى. تاعى ايتايىن دەدى، ايتا المادى. ءسوز ورنىنا كەزدەن جاس شىقتى. كۇيەلى بەتتەن جاس سورعالادى. كوزىنە دەسياتنيك ەلەستەدى. شامپانسكي ءىشىپ وتىرعان اعىلشىن ەلەستەدى. الەكسەي باسىن كوتەرىپ الدى، ەسىككە قاراي ءجۇردى. ەسىك الدىنا بارىپ، مويىن سالبىراتىپ، كەپكەسىن قولىنا ۇستاپ ءبىراز تۇردى. سودان سوڭ كەنەتتەن ارتىنا بۇرىلىپ، تەز-تەز باسىپ دامەشكە كەلىپ ۇلكەن، قاپ-قارا كەندەي بولىپ جاتقان الاقانىن ۇسىندى. دامەشتىڭ قولىن الىپ سەرتتەسكەندەي بەتىنە قاراپ ءبىراز تۇردى. سودان كەيىن ءبىر سىلكىندى دە، ايبىندى قاداممەن باسىپ شىعىپ كەتتى....

تولەپ ۇندەمەي وتىر. «شىركىن، ءبىز دە كەلدىك. ءالىپ باقىتسىزدىققا ۇشىرادى - اۋ» - دەپ وتىر ما؟ ءبىر ۋاقىتتا.

─ كۇلاندا، سىنىق سالۋشىعا تاعى بارىپ كەلەيىك، نەگە كەلمەي جاتىر؟ - دەدى كۇلاندا ورنىنان تۇرىپ شىعىپ كەتتى.

الىپ ەندى ويبايلادى. ايانىشتى تۇردە ىڭىرسىدى. ىڭىرسۋ ورلەپ، شىڭعىرۋعا اينالدى. سۇيەنىپ ارامەن كەسىپ، اعاش قۇساپ بولشەكتەپ جاتقانداي بولدى. ءبىر ۋاقىتتا اياعى ەمەس، ءدال جۇرەگىنىڭ بارلىق جاعىنان دا تەز - تەز ينە سۇعىپ جاتقانداي بەزەكتەدى. سودان سوڭ سول ۇزىن ينەلەردى ايقاستىرا وتكىزىپ تىرپ ەتكىزبەي، قوزعالتپاي قويعانداي تالىعىپ، قىرىلداپ، دەمى ءبىتىپ، ءۇنى شىقپاي قالدى. كەنەتتەن سول بارلىق جاعىنان دا ينە سۇققان جۇرەگىن ۇلكەن، جالپاق تەمىر الاقانمەن تىرناقتى باتىرا ۇستاپ جۇلىپ الىپ بارا جاتقانداي، قاتتى شىڭعىردى.

III تاراۋ

....قاس قارايعان. اعىلشىن ۇيلەر! تەرەزەلەرىنىڭ جارىقتارى كورىنەدى اسپاندا اي دا، جۇلدىز دا جوق. قارا بۇلت تاقتايعا تامعان مايداي، بىرتىندەپ جايىلىپ اسپاندى تەگىس جاپقان. الدەقايدا شاۋىلدەپ يت ۇرەدى جۇپار باسىپ كۇلاندا كەلەدى. ۇلكەن قارا كوزدەرى ويناقشىپ، جان-جاعىنا الاقتاپ قارايدى. قورقىنىشتى. ويماق اۋزى، كىشكەنە اسەم ەرنى تىستەۋلى. توقتادى. ارتىنان داۋىس شىقتى. بۇرىلىپ قارادى. جاقىنداپ كەلىپ قالعان پار اتتى شانانى كوردى. جولدان شىعا ءجۇردى «توقتا!»دەدى بىرەۋ. كۇلاندا ايقاي سالايىن دەپ ەدى، كەنەتتەن تىستەلگەن ەرنىن بوساتىپ، اۋزىن اشا الماي قالدى.

شانادان بىرەۋ:

─ ءمىنىڭىز، ءبىز دە سوندا بارامىز - دەدى.

كۇلاندا شەگىنە ءتۇستى. سوندا ارتىنان بىرەۋ قۇشاقتاي الدى. كۇلاندا ىرشىپ ءتۇستى. ايقايلاي بەرگەندە، ءبىر ۇلكەن قول ورامالمەن اۋزىن باستى. كۇلاندانى ەكى ادام كوتەرىپ شاناعا سالدى. كۇلاندا تۋلايدى، بىرەۋى كوكىرەگىنەن باسىپ، كەۋدەسىنە ءمىنىپ الىپ، اۋزىنا ورامال تىعىپ وتىر. قوس ات الا جونەلدى. شاۋىپ كەلەدى. قىزىل تاس ۇيگە اكەلدى. ەكى جىگىت كۇلاندانى كوتەرىپ، ىشكە كىرگىزدى. ەسىكتى اشتى. اۋىزعى ۇيدە كىشكەنتاي يتشە كامپيتىن بەرىپ دجيم وتىر. ەي جىگىتتىڭ ءبىرى - مۇرتتى سارى جىگىت، كۇلاندانى ىشكە كىرگىزەرسىڭ. قول قۋسىردى:

─ مىرزا، كەلدى!

بۇل - ورىسشا كيىنگەن ۇلكەن قارا جىگىت - وتەگەن ءتىلماش.

دجيم ءيتىن القىمىنان يتەرىپ تاستاپ جىميىپ كۇلدى. كۇلاندا ءبىر جىگىتتىڭ قۇشاعىندا قابىرعاعا تىعىلىپ تۇر. ەس-تۇس جوق. ويىنا باياعى كابينەتتەگى ۋاقيعالار ءتۇستى. جىگىت بوساتىپ تۇردى.

─ كوكەجان - اي، مەنى قۇتقارشى!

كۇلاندا ەڭىرەپ وتەگەننىڭ ەتەگىنە جارماستى. وتەگەن ىرجاڭداپ كۇلدى دجيم وتەگەنگە ساعات ۇسىندى. وتەگەن ونى الىپ ەكى الاقانىنا كەزەك سالىپ قارادى. كۇلدى قالتاسىنا سالدى. وتەگەن كۇلانداعا قارادى.

─ ەشتەڭە دە ىستەمەيدى. تەك مىرزانىڭ مىرزالىعى ۇستاپ، ساعان كويلەك كيگىزىپ جىبەرمەكشى. جاقسى قىز ەكەن دەيدى - دەدى وتەگەن. ءوزi تepic قاراپ سىلقىلداپ كۇلەدى.

ەسىكتەن ءۇي سىپىرۋشى تانيا كىردى. العا قاراي جۇرەيىن دەدى دە، ەسىكتىڭ تۇتقاسىنان ۇستاپ كەيىن شالقايدى. كوزى الارىپ، بەتىنەن قانى قاشتى.

وتەگەن كۇلاندانى قۇشاقتاپ، سۇيرەتىپ، ىشكى ۇيگە كىرگىزدى.

─ شىراعىم، مەن قازاقپىن عوي، مەن باردا نەسىنە قورقاسىڭ؟

كروۆات ۇستىندە ايەلدىڭ ادەمى كويلەگى جاتىر. جەردە كىلەم توسەلگەن. وتەگەن اعىلشىنشا تىگىلگەن جىبەك كويلەكتى قولىنا الدى:

─ مىنانى كي، مەن تepic قاراپ تۇرامىن.

كۇلاندا جىلاپ تۇر، كويلەكتى المادى.

─ بول، كي! تەزىرەك كەتەيىك. دۇشپاننان تۇك تارتساڭ دا پايدا ەمەس پە؟ تەز! ءالىپ قينالىپ جاتقان شىعار. بۇلاردىڭ ادەتكە بەرگەنىن الماساڭ جىبەرمەيدى.

كۇلاندا دىرىلدەپ وتەگەنگە قارايدى. كۇلاندا كويلەكتى الدى. قولى دىرىلدەپ تۇر، كويلەككە قارايدى.

─ بول، مەن تepic قاراپ تۇرام.

وتەگەن تepic قارايدى. كۇلاندا ءالى كويلەككە قاراپ تۇر. ول اعىلشىن ايەلىنىڭ كيىنىپ جۇرگەنىن كورگەن، قىزىققان. كوزىنە ەلەستەيدى. كويلەگىن شەشەدى، بۇرىلىپ قارايدى. تومپايىپ تىكە توڭكەرىلىپ تۇرعان، كىشكەنە ەكى كەسەگە كوزى تۇسەدى. ەرنىن جالايدى، سىلەكەيىن جۇتادى. تاعى قارايدى. كۇلاندانىڭ جىڭىشكە اش بەلىنە كوزى تۇسەدى. ەنتىگىپ، شىداي المايدى. بۇرىلىپ، جۇگىرىپ بارىپ قۇشاقتاي الادى. كۇلاندا شوشىنىپ سەكىرىپ تۇسەدى. ەسىك سىلدىر ەتەدى. وتەگەن سەلك ەتىپ، تۇك بىلمەگەندەي ەسىك جاققا جۇگىرەدى.

─ مەن قالاي كيۋدى ۇيرەتەيىن دەپ ەدىم – دەيدى.

كۇلاندا كويلەگىن كيگەن. قولعا تۇسكەن ءاساۋداي.بىراق كويلەك كەلىسىپ تۇر. ءوز كويلەگىن، كامزولىن الىپ، ەسىككە قاراي جۇگىرەدى.

─ ءجۇر كەتەيىك، اعاتاي!

وسى ۋاقىتتا ۇيگە دجيم كىرىپ كەلەدى. وتەگەن شىعىپ جۇرە بەرەدى. دجيم ەسىكتى ءبىر بۇراپ، ىشىنەن كىلتتەپ، كىلتتى قالتاسىنا سالادى. كۇلاندا، ۇرەيلەنگەن، ەكى كوزى دجيمنەن ايىرماي، كەيىن شەگىنە تۇسەدى. بارلىق كۇشىمەن ەسىكتىڭ تۇتقاسىنا جابىسادى، ەسىكتى تارتادى، جۇلقىلايدى. دجيم قولىنا ءبىر ورامال الىپ كۇلانداعا كەلەدى. كۇلاندانىڭ قولىنداعى كيىمدەرىن الىپ، بوساعاعا لاقتىرىپ تاستايدى. كۇلاندا بالانىڭ جىلاسىمەن ەڭىرەپ قويا بەرەدى. دجيم كۇلاندانىڭ قولىنان ۇستاپ، سۇيرەتىپ توسەككە الىپ كەلەدى. وتىر دەگەندەي ىمدايدى. كۇلاندا وتىرمايدى، جىلاپ جۇلقىنادى. دجيم كەۋدەسىنەن باسىپ وتىرعىزادى. ەكەۋى سويلەسپەيدى، بىرىنەن - ءبىرى كوزىن المايدى، ارباسىپ تۇرعان سياقتى. ءبىرىن ءتىلى ءبىرى بىلمەيدى. كۇلاندا قورقىنىشتى جىلاپ وتىر. دجيم قۋانىشتى، كۇلىپ وتىر. كوزدەرى جايناپ كۇلاندانىڭ بەتىنە، دەنەسىنە قاراپ ءبىراز وتىردى.

دجيمنىڭ كوزى قاراۋىتتى، اۋزىنان سۋى اقتى... قۇشاقتاي الدى. كىشكەنە كۇلاندانى سوقتاداي دەنەسىمەن باس سالدى. ايقايلاۋعا ءالى كەلىڭكىرەمەي، كىشكەنتاي اۋزىن تىستەپ سۇيەدى. نازىك بەلىن قىسىپ توسەككە جاتقىزدى اۋزىن ورامالمەن باستى. كۇلاندانىڭ بۋلىققان بۋىنعان داۋسى شىقتى، اياق-قولى توسەكتى سابالادى.

...اۋىزعى ءۇي. وتەگەن كۇلىمدەپ ەسىكتەن تىڭداپ تۇر، تانيا ءۇيدىڭ ورتاسىندا تۇر.

ىشكى ۇيدەن ىشقىنعان، جان قينالعان، كومەككە شاقىرعان، جانى شىعىپ بارا جاتقان اششى داۋىس شىقتى. تانيا جۇگىرىپ بارىپ ەسىكتى قاقتى. وتەگەن ونى يتەرىپ جىبەردى. تانيا ەنتىگىپ، ۇرەيلەنىپ وتەگەنگە قارادى، جۇگىرىپ دالاعا شىقتى. الدى-ارتىنا قاراماي جۇگىرىپ كەلەدى. دالا قاراڭعى، تالاي ءسۇرىندى مىنە، شاحتى كونتورى. مىنە، شاحتىعا باراتىن جول. ءالى جۇگىرىپ كەلەدى. مىنە، شاحتىعا كەلدى، قورا اۋزىنا ەنىپ جوق بولدى. قاراڭعى شترەكپەن جۇگىرىپ كەلەدى. زابويعا ەندى، سۇيرەتىلىپ، ەڭبەكتەپ كەلەدى. شاڭ-شاڭ قايلا دىبىستارى، كۇرەكتىڭ سىلدىرى، جالتىراعان شامدار كورىنەدى.

IV تاراۋ

تانيا يلياعا كەلدى. ەنتىگىپ، ءبىراز سويلەسە الماي تۇردى. يليا تانياعا قارادى. تانيا قالتىراپ:

─ ءالىپ قايدا؟ كىشكەنە قارىنداسىن كوشەدەن ۇستاپ الىپ، دجيم زورلاپ جاتىر، قىز ولەتىن.

يليانىڭ كوزىنە الىپتەردىڭ ۇنىنەن شىققان قىزدىڭ دالاعا شىققانى ەلەستەدى قاراڭعىدان: «و - نە دەيدى؟» دەگەن كۇبىرلەر شىقتى. شاحتەرلەر كەلىپ جاتىر. يليا ماڭدايىنان تەرىن بىلەگىمەن ءسۇرتىپ تۇرىپ:

─ ءالىپتىڭ كىشكەنە قارىنداسىن دارىگەرگە بارا جاتقاندا، ۇستاپ الىپ، ۇيىنە اپارىپ دجيم زورلاپ : جاتىر دەيدى.

─ نە دەيدى؟ - دەدى جاڭا كەلە جاتقان بىرەۋ.

يليا جاي عانا:

─ بۇل ايۋاندىققا شىداۋعا بولا ما، بۇدان وتكەن ايۋاندىق بولا ما! – دەدى.

─ وسىعان قالاي شىدايسىڭدار؟! - دەپ يليا ايقايلاپ جىبەردى.

─ اجىراتىپ الۋ كەرەك - دەدى بىرەۋ.

─ جۇرىڭدەر، جۇمىستى تاستاڭدار!

شاحتەرلەر تۇس-تۇسىنان ايقايلادى، ءتۇرلى بوقتاۋلار ەستىدىك. ەڭبەكتەپ الەكسەي كەلدى. جۇرت قىزىپ، دابىر ۇلعايىپ، بوقتاۋ كوبەيدى.

شامنىڭ جارىعىندا بۇك ءتۇسىپ، ۇندەمەي بىرەۋ وتىر. بۇل - ءسادۋ. ءسادۋ باسىن كوتەرىپ الدى:

─ ءبارىن ءبۇلدىرىپ جۇرگەن ورىستار، جاڭا ءالىپتى اپارىپ كەلگەندە ءبىر سۇمدىقتى ىستەپ كەلگەن عوي. تىنىشتىعىمىزدى الىپ-اق بولدى-اۋ.

قايلاسىن قولىنا ۇستاپ ۇزىن قارا جىگىت وتىردى. بۇل وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشتەڭە دەگەن جوق. ءتىسىن قايراپ، كوزى جارقىلداپ، قايلامەن بىرەۋدى ۇرۋعا تاپ بەرۋگە وتىرعان سياقتى. بۇل -بەيسەن شاحتەر ەدى، سادۋگە قاراپ:

─ جانىڭنىڭ بارىندا اۋزىڭدى جاپساڭ قايتەدى.

─ قازاق - قازاق، دەپ قاقسايسىڭ دا جۇرەسىڭ، قازاقشى بولساڭ، جاس قىزىڭدى قۇلىنداي شىڭعىرتىپ جاتقاندا نەگە ارا تۇسپەيسىڭ؟ كۇنى كەشە ەمەس پە ەدى دەسياتنيككە جاعىنىپ ءبىزدى «قازاعىڭدى» جامانداپ جۇرگەنىڭ. بىلەمىز، قانداي ورىسقا قاس ەكەنىڭدى - دەپ شەكتىباي دا جەكىپ تاستادى.

الەكسەي ورنىنان قوزعالدى.

─ كانە، جۇرىڭدەر! ءۇشىنشى زابويعا كەتتىك – دەدى. شاحتەرلەر قيمىلداي باستادى. قايلالارىن الا ءجۇردى. زابويدىڭ ءىشى ايقاي، بوقتاۋ سوزگە تولدى.

زابويدىڭ ەڭ تۇبىندە بەس-التى ادام وتىردى. يليا شىعىپ بارا جاتقاندا بۇلار قاراپ تۇردى دا، جۇمىستارىن ىستەي بەردى. يليالار شترەككە تۇسكەندە، الدىنداعى ءۇشىنشى زابويدان جيىرما ادام شىقتى. الدارىندا الەكسەي. بارلىعى قوسىلىپ شترەكپەن كەلە جاتىر. ءتارتىپسىز ايتىلعان سوزدەر، ايقايلار كومىردەي قۇيىلادى. الدارىنان دەسياتنيك شىقتى.

─ ال، جىگىتتەر - دەدى بەيسەن. بارلىعى جابىلا ءتۇستى. دەسياتنيك تۇرعان جەرگە شاحتەرلەر ۇيمەلەدى، تەپكىلەپ - تەپكىلەپ تاستاپ كەتتى.

شاحتەرلەر سويلەمەستەن جۇگىرىپ كەلە جاتىر. قىزىل تاس ۇيگە جاقىنداپ، ەسىك الدىنا كەلدى. الدىندا ۇزدىك كەلە جاتقان بەيسەن مەن يليا ىشكە كىرىپ كەتتى. وسى ۋاقىتتا مىلتىق اتىلدى. ءۇش پوليتسەيسكي ەسىكتىڭ الدىنا كەلدى. بەيسەندەردىڭ كىرگەنىن كورمەي قالدى. تاعى دا مىلتىق اتىلدى. ايقاي-شۋ كوبەيدى.

ىشكى ۇيگە بەيسەن مەن يليا كىردى. توردە، توسەكتە، ەسسىز-تۇسسىز، كوزىن جۇمىپ، تالىپ كۇلاندا جاتىر. دىرىلدەپ سۇپ-سۇر بولىپ، كوزى الارىپ، بۇرىشقا تىعىلىپ دجيم تۇر. يليا كۇلانداعا باردى. بەيسەننىڭ كوزى دجيمگە ءتۇستى. ءتىسىن قايراپ، كوزى شاتىناپ ءبىراز قاراپ تۇردى دا، قايلاسىن سالماقتادى. ءدجيمنىڭ كوزى قايلاعا ءتۇسىپ، بۇرىشقا تىعىلا ءتۇستى. بەيسەن قايلاسىن ءۇي قابىرعاسىنا سۇيەپ قويدى. جۇدىرىعىن ءتۇيىپ، تىستەنىپ دجيمگە بارىپ، الارعان كوزىن قاداپ، قولىنان ۇستاپ، ءۇيدىڭ ورتاسىنا الىپ كەلدى. جۇدىرىعىن سالماقتاپ تۇرىپ بەتتەن ءبىر سوقتى. دجيم قاڭعالاقتاپ ۇشىپ ءتۇسىپ، مۇرنىنان قان سورعالادى. يليا كەلىپ ۇستاي الدى.



تالەيىڭىزگە كەز كەلگەن كىتاپتار لەگى

         
1 الەمدىك فيلوسوفيالىق مۇرا
2 الەمدىك فيلوسوفيالىق مۇرا
3 مۇقان يمانجانوۆاڭگىمە
4 ءانۋار الىمجانوۆپوۆەست
5 تولەن ابدىكوۆپوۆەست
6 قويشىبەك مۇباراكاڭگىمە
7 جىر
8 مۇحتار اۋەزوۆپەسا
9 ريۋنوسكە اكۋتاگاۆاالەم ادەبيەتى
10 دۇكەنباي دوسجاناڭگىمە

پىكىرلەر:


قوناق: #102، ۋاقىتى: 07:45 - 2019/01/28

менің құрдастарым " жалғасы


قوناق: #101، ۋاقىتى: 07:45 - 2019/01/28

менің құрдастарым " жалғасы


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.

ەل-ارنا ءوز گازەتى